Redakcja: Paweł Goźliński

Korekta: Danuta Sabała

Projekt graficzny okładki: Łukasz Piskorek

Opracowanie graficzne: Elżbieta Wastkowska

Redaktor prowadzący: Katarzyna Kubicka

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

© copyright by Agora SA, 2021

© copyright by Katarzyna Wężyk, 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-268-3432-5

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

„Posiadanie głosu jest kluczowe. Nie wyczerpuje to bynajmniej praw człowieka, ale stanowi w nich kwestię centralną, można więc uznać historię praw kobiet i ich braku za historię milczenia i prób jego przerwania”.

REBECCA SOLNIT

Rozdział 1.

DEBATA KONTRA RZECZYWISTOŚĆ

„Młoda się naprawdę bała, ja zresztą też: że nas celnicy zatrzymają, dowiedzą się, że jedziemy na aborcję, nie wypuszczą, a mnie zamkną. Ale śmignęłyśmy przez granicę i to było najpiękniejsze. Darłyśmy się w aucie, radosne i szczęśliwe. I przez jakiś czas oglądałyśmy się za siebie, patrząc, czy nas nie gonią. Czułam się jak w westernie czy filmie drogi. Jak Thelma i Louise, tylko skończyło się dobrze”. Gabriela (imię zmienione), 49 lat, aktywistka, mam nie pisać, skąd. 1 kwietnia 2020 roku, w koronawirusowym lockdownie, zawiozła 19-latkę w 20. tygodniu ciąży na aborcję do Amsterdamu.

„Co bym z dzisiejszej perspektywy sobie wtedy powiedziała? »Siedź te dwie godziny w łazience, zamiast wychodzić do kolegi, poradzi sobie sam«. Chciałam być dobrą gospodynią i przez to miałam stertę ciuchów do prania i drewno do docierania z krwi, bo jak przychodziła fala, to nic jej nie zatrzymywało”. Maja, studentka z Bielsko-Białej, 23 lata. Ciążę przerwała 6 czerwca 2019 roku tabletkami, w domu („Pamiętam tylko dlatego, że nienawidzę cyfry 6, a w dacie są dwie. Gdyby nie to, to na pewno bym zapomniała”).

„Zwyczajny zabieg, nie ma wokół niego żadnego tabu. Wypełniasz formularz, wpisujesz stan zdrowia, poprzednie ciąże, uczulenie na leki. Dostajesz narkozę, na sali jest anestezjolog i pielęgniarka. Czujesz się bezpiecznie, bo aborcja jest legalna, nikt cię nie ocenia, nikt do niczego cię nie przekonuje. Traktują cię jak poważnego, dorosłego człowieka, który potrafi pokierować swoim życiem”. Agnieszka (imię zmienione), pracuje w warszawskiej organizacji pozarządowej, ma 43 lata. Ciążę przerwała w szóstym tygodniu, w klinice na Słowacji w 2013 roku.

*

– Rozmawiamy o tym, czy w Polsce można kroić ludzi żywcem na kawałki bez znieczulenia, czy można dusić niewinne dziecko przedwczesnym porodem, a potem odkładać gdzieś i czekać, aż godzinami będzie umierało. I to jest meritum tej ustawy: wykreślenie możliwości zrobienia czegoś takiego dziecku dlatego, że jest niepełnosprawne. Wybór jest prosty: jesteś za zabijaniem czy jesteś przeciwko zabijaniu – mówi z sejmowej mównicy Kaja Godek. Ton aktywistki jest, jak zwykle, bojowy. I wyraźnie zniecierpliwiony. Jej obywatelski projekt „Zatrzymaj aborcję” został złożony jesienią 2017 roku, ale po masowych ulicznych protestach PiS schował go do sejmowej zamrażarki i przeleżał tam ponad dwa lata.

– Nie odpuścimy wam, szanowni posłowie, sprawy obrony życia. Będziemy chodzić za wami na posiedzenia komisji, będziemy przypominać o sprawie w mediach, staniemy z pikietami pod waszymi biurami i upomnimy się o każde zabijane dziecko – zapowiada Godek. Wzywa Sejm „do jak najszybszego uchwalenia ustawy wniesionej przez blisko 1 mln Polaków”: – Aborcja to pandemia o wiele gorsza niż koronawirus: przynosi więcej ofiar i wszystkie są śmiertelne.

Jest 15 kwietnia 2020 roku. Od ponad miesiąca w Polsce trwa koronawirusowy lockdown. Z domu można wychodzić tylko po niezbędne zakupy, do lekarza i pomóc członkom rodziny. Zamknięto szkoły, przedszkola, biura, bary, kina, siłownie, zakłady kosmetyczne i fryzjerskie. W szpitalach brakuje masek, kombinezonów i płynów do dezynfekcji; zmęczonemu personelowi posiłki donoszą restauracje. Przedsiębiorcy liczą straty, zwolnieni pracownicy zastanawiają się, za co przeżyją następny miesiąc. Sejm, częściowo zdalnie, uchwala kolejne wersje tarczy antykryzysowej i kolejne warianty wyborów prezydenckich.

Tydzień wcześniej w porządku obrad nieoczekiwanie pojawiło się pierwsze czytanie czterech obywatelskich projektów ustaw jeszcze z poprzedniej kadencji. „Stop pedofilii” przewiduje więzienie za tzw. propagowanie podejmowania przez małoletniego obcowania płciowego, czyli w praktyce za edukację seksualną. Projekt zmiany prawa łowieckiego ma dopuścić dzieci do udziału w polowaniach. Ustawa „Stop 447”, autorstwa narodowców, dotyczy roszczeń wobec mienia bezspadkowego (czytaj: żydowskiego). A projekt Godek usuwa z ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży możliwość legalnej aborcji ze względu na wady płodu.

Obowiązująca od 1993 roku w Polsce ustawa, jedna z najbardziej restrykcyjnych w Europie, dopuszcza aborcję tylko w trzech przypadkach: gdy ciąża zagraża życiu lub zdrowiu kobiety, gdy jest wynikiem czynu zabronionego, czyli gwałtu, kazirodztwa i współżycia z osobą poniżej 15. roku życia, lub gdy istnieje duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu. Ten trzeci wyjątek od zakazu przerywania ciąży odpowiada za znakomitą większość – 97 procent – wykonywanych w Polsce legalnych zabiegów. W 2019 roku było to 1074 na 1110. Jego usunięcie oznaczałoby faktyczną delegalizację aborcji w Polsce.

Ponieważ na ulicach demonstrować nie można, organizacje kobiece i obywatelskie – Ogólnopolski Strajk Kobiet, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Akcja Demokracja – organizują się w sieci. Sprzeciw wobec zaostrzenia ustawy antyaborcyjnej i zakazu edukacji seksualnej można wyrazić za pomocą hasztagów #PiekłoKobiet, #OdrzućProjektGodek i #FalaSprzeciwu, podpisując petycje i wysyłając maile posłankom i posłom. Protesty odbywają się też w kolejkach po zakupy: uczestniczki stoją z plakatami w przepisowych dwumetrowych odstępach.

W przeddzień obrad najbardziej zdeterminowane protestują w centrum Warszawy pod hasłem „Wyjeżdżamy za ważną potrzebą”. Samochody i rowery krążą wokół ronda Dmowskiego, trąbiąc. Dźwiękową konkurencję robi im policja, puszczając z głośników ostrzeżenia: „Mamy stan epidemii. Osoby łamiące przepisy porządkowe narażają się na odpowiedzialność karną. Chroń siebie i bliskich”.

PiS tłumaczy, że wcale nie chce wykorzystać pandemii, żeby przepchnąć kolanem zakaz aborcji i karanie więzieniem za uświadamianie nieletnich, skąd się biorą dzieci i co robić, żeby się nie wzięły. Wcale nie chce przykryć też chaosu wokół wyborów prezydenckich, które na tym etapie mają się odbyć 10 lub 17 maja, osobiście lub korespondencyjnie, zorganizowane przez PKW lub Pocztę Polską, zgodnie lub niezgodnie z konstytucją (zależy, kogo spytać). Obecność pakietu kontrowersyjnych ustaw w porządku obrad, przekonuje, wynika z sejmowego kalendarza. Obywatelskie projekty nie podlegają tzw. zasadzie dyskontynuacji: jeśli nie zakończono nad nimi pracy, przechodzą automatycznie do następnej kadencji, a pierwsze czytanie musi się odbyć w terminie sześciu miesięcy od daty pierwszego posiedzenia Sejmu. Termin upływa 12 maja.

*

Gabriela

W styczniu zadzwonił do mnie syn dobrej znajomej. Wie, że działam w organizacji feministycznej, i uznał, że będę mogła pomóc. Dał mi namiar do swojej koleżanki, powiedział, że dziewczyna jest w niechcianej ciąży. Wcześniej mieli różne pomysły, jak się jej pozbyć. Głupie i niebezpieczne, tyle ci powiem.

Młoda, nazwijmy ją Asia, nie ma wsparcia w rodzinie. O ciąży wiedział tylko ten chłopak, jej najlepszy przyjaciel – nie, to nie on ją tak urządził, a kto, nie pytałam, to nie moja sprawa – no i ja. Dziewczyna ma 19 lat, jest w klasie maturalnej. Strasznie mi się przy tym pierwszym spotkaniu tłumaczyła: jakie miała historie w domu, jak nie jest przygotowana na dziecko, jak nie da sobie z nim rady. To było dla mnie najtrudniejsze, słuchać tego, jak ona o sobie źle myśli, ile w niej wstydu i poczucia winy. Powtarzałam jej: Asia, jeśli to jest twoja świadoma i przemyślana decyzja, ja cię wspieram całkowicie.

Powiedziałam jej, jak może zdobyć tabletki, wzięła i wydawało nam się, że sprawa zamknięta. Niestety, okazało się, że młoda jest w tych 5 procentach, na które farmakologia nie zadziałała. Miała krwawienie i skurcze, ale to nie była pełna aborcja. Gdy miesiączka nie wracała, zrobiła test paskowy. Wynik był pozytywny. Mówiłam jej, żeby poszła do lekarza i zrobiła USG, ale nie chciała. Bała się, wyobraź sobie, że ją zapiszą, że wyląduje w jakimś rejestrze ciężarnych. I dwa miesiące tak się woziła. Tak działa stygmatyzacja aborcji. Ja akurat wyjechałam do Włoch, potem dwa tygodnie kwarantanny, więc nie mogłam za bardzo jej pomóc.

Kiedy brzuch jej konkretnie urósł, w panice zadzwoniła do mnie. Na szczęście znam ginekologa, sprawdzonego, na Manifie u nas przemawiał, a w małym mieście to wymaga odwagi. To już był marzec, pandemia w pełni, ale udało nam się go namówić, żeby nas przyjął.

Młoda stresowała się strasznie. Myślała, że policja zaraz wyskoczy, kajdanki pójdą w ruch, że lekarz komuś powie. Jej strach, że się wyda, był przejmujący, aż paranoiczny.

Ginekolog stwierdził, że to prawie 20. tydzień. Tabletki nie spowodowały żadnych szkód, płód był zdrowy. To była dla niej ciężka sytuacja: widzisz na USG, że tam się wszystko rusza, serce bije, że jest już duży. Czy ja miałam z tym etyczny problem? Nie. Ta dziewczyna nie chciała mieć dziecka i ja tego nie oceniam. Pracowałam w ośrodkach pomocy społecznej i za dużo widziałam porzuconych maluchów i dzieci w domach, w których nie powinny być. Jeśli ktoś się decyduje na macierzyństwo, musi mieć poczucie, że jest bezpieczny. Ona takiego poczucia bezpieczeństwa nie miała.

Martwiło mnie głównie to, że gdyby się tak nie bała i przyszła wcześniej, sprawę załatwiłoby się drugą dawką tabletek. Teraz to i na Niemcy było za późno. Musiałyśmy jechać do Amsterdamu.

Pomogła nam Aborcja bez Granic i ANA, Abortion Network Amsterdam. Dziewczyny z ANA umówiły nas w klinice, zapłaciły za zabieg – 950 euro – i dwa noclegi. Zbiórkę na paliwo zorganizowałyśmy wśród znajomych – ktoś dorzucił 10 złotych, ktoś stówę. Zazwyczaj osoby potrzebujące aborcji wsiadają w autobus lub samolot, ale przez koronawirusa transportu zbiorowego nie było i musiałyśmy jechać moim samochodem.

Mimo że mam prawie 50 lat i zdarzało mi się w różnych sytuacjach przekraczać granicę, stresowałam się. Dopracowałyśmy po drodze, co powiedzieć pogranicznikom, jakby zapytali: młoda miała cystę w jajniku, w Polsce operację odwołali, a trzeba ją wyciąć. Dokumenty, że jedziemy na operację, miałyśmy z kliniki. Na szczęście nie były potrzebne.

Dojechałyśmy, przenocowałyśmy w hostelu, następnego dnia odprowadziłam ją do szpitala. Trzy godziny później była z powrotem. W dobrym stanie, nawet na spacer poszłyśmy. Rano wyjazd. Na granicy tym razem nas zatrzymali i zostałyśmy objęte obowiązkową kwarantanną. Jak już ją odwiozłam do domu i zamknęłam swoją bramę, to się poryczałam, ze wzruszenia i z nerwów.

Dla mnie ta podróż to był taki trochę czas matki z córką. Mam nadzieję, że dałam jej trochę wsparcia i ciepła, i umocniłam w przekonaniu, że nie jest najgorszą osobą na świecie, skoro się zdecydowała na ten krok. Nie lubię się klepać po pleckach, ale cieszę się, że młoda się na mnie natknęła.

Ciotki, niekoniecznie rodzone, powinny być do dyspozycji, gdy jest taka potrzeba. Tak jak się porzucone niemowlęta przytula w szpitalach, tak bycie z kimś, kto tego potrzebuje, bez oceniania, jest ważne.

*

Po wystąpieniu Godek zaczyna się debata nad projektem. Jego przeciwniczki z Lewicy i KO przekonują, że zaostrzenie ustawy antyaborcyjnej zagraża życiu i zdrowiu kobiet. Według Wandy Nowickiej doprowadzi do „całkowitego ubezwłasnowolnienia” Polek i „usankcjonuje status kobiety ciężarnej jako inkubatora”. Z sejmowej mównicy – i przez Zooma, bo część posłów i posłanek w debacie uczestniczy z domów – padają oskarżenia o bezduszność, barbarzyństwo, fundamentalizm i cyniczne wykorzystywanie praw kobiet do politycznych gierek.

– Czy wy nas macie za idiotów? – pyta Magdalena Biejat. – Wydaje wam się, że odwrócicie naszą uwagę, wyciągając z kapelusza aborcję. Ta taktyka jest równie żenująca jak ten projekt.

Większość skupia się na obronie status quo, czyli utrzymania legalnej aborcji ze względu na wady płodu. Marcelina Zawisza pyta wnioskodawców, czemu chcą torturować kobiety. I wylicza: – Fanatycy religijni chcą zmusić kobiety do donoszenia ciąż, które rozwijają się z bezmózgowiem, z brakiem serca, z problemami, które spowodują wyłącznie cierpienie i śmierć po porodzie. – Torturą jest zmuszanie kobiety do heroizmu – zgadza się z nią Joanna Mucha.

Katarzyna Kotula przypomina, że przez dwa lata, które jej projekt spędził w sejmowej zamrażarce, Godek nie zrobiła nic dla osób z niepełnosprawnościami i ich opiekunów. – To przecież czysta hipokryzja. Jedna kobieta, matka dobrze funkcjonującego dziecka z zespołem Downa, chce decydować za wszystkie inne Polki – mówi.

I tylko Joanna Senyszyn zauważa, że zaostrzenie ustawy dotyczy kilkuset legalnych zabiegów rocznie. – Nadal zostanie ponad 100 tysięcy nielegalnych, w podziemiu. Czy naprawdę chcecie mu napędzać klientelę? Jeśli chcecie zmniejszyć liczbę aborcji, poprzyjcie edukację seksualną i antykoncepcję.

Na mównicę wchodzi Grzegorz Braun. – Szanowne panie. Kiedy was tak słucham – jestem tylko człowiekiem – nachodzi mnie ochota, żeby jakoś tak zrobić, żebyście panie zniknęły, ale nigdy w życiu nie głosowałbym za tym, żeby można was było odessać dużym odkurzaczem albo żywcem poćwiartować, albo też udusić. Wicemarszałkini Małgorzata Gosiewska wyłącza mu mikrofon.

Mocne słowa – barbarzyństwo, cywilizowane państwo, zabijanie najsłabszych, kara śmierci dla niewinnych dzieci, oszukiwanie wyborców – padają też ze strony zwolenników i zwolenniczek zakazu aborcji z PiS, Konfederacji i Koalicji Polskiej. Piotr Uściński upomina się o prawa kobiet, konkretnie „malutkich dziewczynek”, i pokazuje zdjęcie uśmiechniętego dziecka z zespołem Downa. Dominika Chorosińska uważa, że nie można mówić o „wolności kobiety w kontrze do prawa dziecka do życia”, dlatego „aborcja nie jest prawem kobiety”. Piotr Kaleta apeluje, żeby „przestępstwo aborcji eugenicznej” podciągnąć „pod paragraf, który mówi o morderstwie ze szczególnym okrucieństwem”. Krzysztof Bosak nie ma wątpliwości, że „kobiety, które doświadczą aborcji, nigdy z tego powodu nie czują satysfakcji lub ulgi”, tylko syndrom postaborcyjny.

Agnieszka Ścigaj, która „miała przyjemność we wcześniejszym życiu zawodowym pracować z kobietami, które dokonały aborcji i po wielu latach doznawały problemów psychologicznych i fizycznych”, zaznacza, że nie chodzi tylko o to, aby zakaz zapisać w ustawie i pokrzyczeć sobie z mównicy. – Trzeba zrozumieć, że kobiety nie chcą dokonywać aborcji. Nie znam takiej kobiety, która chciała. One nie chcą, ale trzeba się zastanowić, dlaczego tak się dzieje.

PiS zarekomendował przekazanie projektu do prac w komisji, Lewica i KO – odrzucenie, Konfederacja – przyjęcie w pierwszym czytaniu, a Koalicja Polska zostawiła to do decyzji swoich posłów i posłanek.

*

Maja

Byłam przerażona. Głównie dlatego, że nie było nas stać na tabletki. Ale też bałam się trochę, że jeśli usunę ciążę, to mogę mieć problem z kolejnymi. Bo pewnie będę chciała mieć dzieci, tylko jeszcze nie teraz. Miałam 22 lata, szukałam pracy, utrzymywał mnie chłopak. To totalnie nie był moment na dziecko, zwłaszcza że byliśmy ze sobą dopiero pół roku. OK, głupio zrobiliśmy, że podczas okresu nie zabezpieczaliśmy się. Niby wtedy są bardzo małe szanse na zajście w ciążę – ale kalendarzyk, jak widać, to średnia metoda.

Mam koleżankę, która pisała kiedyś na Facebooku, żeby się do niej zgłaszać w razie wpadki. Poprosiłam, żeby przypomniała mi nazwę strony, z której można zamówić tabletki poronne. Womenonweb.org, odpisała, oraz że u niej zadziałało branie dużych dawek thiocodinu, takiego syropu na kaszel. Spróbowałam, bo chciałam zaoszczędzić, co pewnie było głupie. Nie pomogło, ale na szczęście nic sobie nie zrobiłam. Wysłałam też chłopaka, żeby spróbował bez recepty dostać cytotec albo arthrotec, ale nigdzie mu nie sprzedali – nie dziwię się, ale próbowaliśmy.

Ostatecznie udało mi się pożyczyć pieniądze i zamówiłam tabletki z womenonweb. Przyszły w ciągu tygodnia. Denerwowałam się strasznie, ciągle sprawdzałam po numerze przesyłki, gdzie są.

Odebrałam paczkę i od razu połknęłam jedną tabletkę, tak jak w instrukcji. Kolejne miałam wziąć następnego dnia. Niestety, mój chłopak musiał być w pracy, żadna z koleżanek też nie mogła przyjść i ostatecznie spędziłam ten dzień ze znajomym, przy którym czułam się w miarę bezpiecznie. A już na pewno bezpieczniej niż sama.

Siedział obok i przeglądał Facebooka, ja nie miałam sił ani na rozmowę, ani na oglądanie, więc po prostu leżałam i czekałam. Raz na jakiś czas brałam telefon do ręki, ale za chwilę czułam, że mi słabo ze zdenerwowania, i go odkładałam. Nawet nie miałam siły odpowiadać na żarty, którymi próbował rozładować atmosferę.

Czego się bałam? Że się nie uda i zostanę z dzieckiem i długiem. Nie mogłam znaleźć informacji, jak długo po wzięciu tabletek zaczyna się poronienie, i czekanie mnie dobijało. Nie chciałam też, żeby ten znajomy przesiedział u mnie cały dzień i się nudził. Gdybym mogła wtedy być z moim chłopakiem, wystarczyłoby, żeby położył się obok mnie, przytulił i powiedział, że będzie dobrze. Chciałabym czuć, że nie jestem z tym problemem sama.

Skurcze w podbrzuszu pojawiły się po jakichś trzech godzinach. Na początku bolało jak podczas okresu, potem dużo bardziej. Zaczęło się krwawienie, nie jakieś duże, wystarczyła podpaska. Ale w pewnym momencie poczułam się, jakby ktoś odkręcił we mnie kran – gdy wstałam, zostawiłam za sobą ścieżkę krwi. Pobiegłam pod prysznic, rozebrałam się, odkręciłam wodę i stałam pod nią. Po jakimś czasie poczułam, jak coś większego przeze mnie przelatuje i usłyszałam plask. Wypadł ze mnie płód, tak po prostu. Pierwszy raz w życiu pisnęłam ze strachu i automatycznie się popłakałam. Miałam wrażenie, że jest ogromny, że ma z pięć centymetrów długości, chociaż na tym etapie powinien mieć co najwyżej dwa i pół. Przełożyłam go do pudełka. Potem się okazało, że faktycznie jest drobniusi, niecałe trzy centymetry.

Postałam jeszcze kilka minut pod prysznicem, ubrałam się i wyszłam do znajomego, żeby nie siedział sam. Stał pod drzwiami i pytał się co jakiś czas, czy wszystko OK i czy czegoś potrzebuję.

Krew leciała jeszcze przez dwie godziny, czasami mniej, a potem nagle falą więcej. Po trzeciej zmianie podpaski się poddałam i znów poszłam pod prysznic. Po jakimś czasie wypadło ze mnie albo łożysko, albo duży skrzep krwi, uczucie podobne co przy płodzie, porównałabym je do robienia kupy pochwą. Wiedziałam, że jeśli będę mocno krwawić dłużej niż dwie godziny, mam dzwonić do szpitala, ale na szczęście nie było takiej potrzeby.

Absolutnie nigdy w życiu nie czułam tak ogromnej ulgi jak wtedy pod prysznicem, kiedy było już po wszystkim. Krwi było znośnie dużo, płód nie krzyczał, nie miał rozerwanych rączek, nie płakał. Wypadł już martwy i tyle.

Kilka dni później miałam wizytę u ginekolożki. Zapytała, czy byłam w ciąży, odpowiedziałam, że poroniłam kilka dni temu. I się zaczęło darcie na mnie. Usłyszałam, że jestem nieodpowiedzialna, że powinnam przyjść wcześniej. Przy badaniu była okropnie wredna i niedelikatna, wziernik wsadziła we mnie bez żadnego lubrykantu, krwawiłam po tym trochę. Dała mi skierowanie do szpitala i zwyzywała od głupich gówniar. Wiem, że powinnam to gdzieś zgłosić, ale nie miałam sił, czułam się okropnie. W szpitalu podczas USG w pokoju było pięć osób, a w połowie jeszcze weszła pielęgniarka, zostawiając otwarte na oścież drzwi. Nikt nie dbał o to, żeby zapewnić mi jakąkolwiek prywatność. Na sam koniec dostałam zastrzyk, bo okazało się, że mam minusową grupę krwi. I tyle.

Najgorsi z tego wszystkiego byli lekarze, a przecież nawet nikomu nie powiedziałam, że poronienie było celowe. Współczuję każdemu, kto traci chciane dziecko i jest tak traktowany.

Dużo osób się chyba spodziewa, że jak ktoś robi aborcję, to potem żałuje, ciągle wraca do niej myślami, ale ja nie czułam nic takiego. Przez chwilę się zastanawiałam, co by było, gdybym zatrzymała ciążę, i w sumie tyle, zero żalu, smutku, niezdecydowania. Doskonale wiedziałam, że nie jestem gotowa na dziecko, że go teraz nie chcę i że wcale nie miałoby dobrze, gdyby się urodziło. Zmarnowałabym życie i sobie, i jemu. Minął prawie rok i wciąż nie jest mi żal, i gdybym musiała, to zrobiłabym to drugi raz. Chociaż mam nadzieję, że nie będę musiała.

Jedyne, co się we mnie zmieniło, to przytyłam 10 kilogramów. Cieszę się trochę, że mogę opowiadać o tym, że to wcale nie jest tak straszne, jak sobie ludzie wyobrażają. Jestem bogatsza o wiedzę i te kilogramy, ale wolałabym nie.

*

Po zakończeniu debaty mównicę ponownie przejmuje Kaja Godek. – Jeśli chodzi o życie drugiego człowieka, to kategoria wyboru tutaj nie przystaje. To, że dzisiaj mówi się o wyborze, czy zabić dziecko, czy pozostawić przy życiu, to jest skandal. Dokładnie o to chodzi, żeby w przypadku życia drugiego człowieka nie było wyborów i nie było podejmowania decyzji – mówi.

Przerwanie ciąży ze względu na wady płodu, także letalne, Godek nazywa „typową selekcją, praktyką eugeniczną”, która „najpełniej rozwinęła się w III Rzeszy”. A są to wzorce, „od których trzeba się jednoznacznie odciąć, jeżeli nie chcemy, żeby się to powtórzyło”. Debata o aborcji bez Hitlera jest, jak wiadomo, debatą straconą. Na wypadek, gdyby komuś jednak umknął nierozerwalny związek między Führerem a przerywaniem ciąży, aktywistka przypomina, że „akurat miesiąc temu była 77. rocznica wprowadzenia wolnej aborcji dla Polek przez Adolfa Hitlera”.

Swoje przemówienie Godek kończy mocnym akcentem. – Jedna z pań posłanek mówiła o torturze. Szanowna pani, tortura wygląda w taki sposób: wkłada się przez szyjkę macicy rurkę, która wysysa płyny otaczające dziecko. Aborter używa kleszczy, żeby chwycić rękę lub nogę dziecka, którą następnie odrywa od ciała. Jedna po drugiej kończyny wyrywane są razem z wnętrznościami bez żadnego znieczulenia. Najtrudniejsze jest wyciągnięcie główki dziecka. Trzeba ją zmiażdżyć. Wiadomo, że to się udało, gdy z szyjki macicy wypłynie biała substancja. To jest mózg dziecka. Usuwa się czaszkę, łożysko, resztki małego człowieka, zeskrobując je za pomocą łyżki ginekologicznej. To jest tortura, za którą opowiadają się środowiska feministyczne.

Wszystkie cztery obywatelskie projekty zostały skierowane do dalszych prac. Miały poleżeć w sejmowej zamrażarce – marchewka dla skrajnej prawicy i ruchów anti-choice, kij na lewaków i feministki, elektryczny pastuch dla obu środowisk – aż partii rządzącej znów będzie wygodnie je wyciągnąć.

*

Agnieszka

Zaliczyliśmy wpadkę, kiedy drugie dziecko miało rok. Ledwo skończyłam karmienie.

Druga ciąża była ciężka, poród też. Do tego córka noc w noc, jak w zegarku, co trzy godziny nas budziła. Byłam wrakiem i absolutnie nie wyobrażałam sobie, że jeszcze raz mogłabym przez to przejść. No i nasza rodzina była pełna. Nie mieliśmy warunków dla kolejnego dziecka: mieszkanie i rezerwy finansowe nie są z gumy, nie rozciągnęłyby się. I mąż, i ja widzieliśmy już przy drugim, jak wiele czasu i uwagi musieliśmy zabrać pierwszemu.

Nie potwierdzałam wyniku testu ciążowego u ginekologa – bałam się, że jeśli zrobię USG, to już nie będzie moja tajemnica. Zrozumiałam, jak czuje się kobieta w kraju, w którym prawo kryminalizuje aborcję. Jak w pułapce. Moje państwo zrobiło ze mnie przestępczynię, osobę, która musi się ukrywać. To był koszmar. A największym koszmarem była myśl, że będę musiała tę ciążę donosić.

Zaczęliśmy szukać rozwiązań w internecie. Dziewczyny z Women on Waves powiedziały, że mogą nam wysłać tabletki, ale nie gwarantują, że dotrą na czas, bo właśnie wtedy dzielni celnicy zaczęli przejmować takie przesyłki. No i bałam się aborcji w domu. Na wczesnym etapie tabletki niby są idealnym rozwiązaniem, no i najtańszym, ale co jeśli dostanę krwotoku? I będę musiała pojechać do szpitala?

Teoretycznie kobiety nie są za aborcję karane, ale znam historie poniżania przez lekarzy, grożenia policją, więc narażanie się na to, kiedy jesteś w stanie potwornego stresu, jest dodatkowym horrorem.

Zaczęliśmy więc pytać wśród przyjaciół. Szybko okazało się, że dużo koleżanek miało taki zabieg, ale ich opowieści nie zachęciły mnie do podziemia aborcyjnego. Lekarze mówią ci, że jeśli coś ci się stanie, jeśli źle się poczujesz, będziesz miała krwotok, to masz nie wracać i nikomu nie mówić. Jeśli lekarz popełni błąd, jesteś z tym sama. Nie możesz się na niego powołać. Niektóre czekały do ostatniej chwili na wezwanie karetki, tak się bały. To przerażające: narażanie życia i zdrowia ze strachu przed państwem. Nie chciałam znaleźć się w takiej sytuacji.

Została Słowacja. W klinice odebrała miła pani mówiąca płynnie po polsku. Oczywiście, nie ma problemu, można przyjechać. Zabieg umówiłam na pięć dni po tym, gdy zrobiłam test, i powiem ci, że każdy dzień był torturą. Na szczęście miałam wsparcie rodziny – rodzice wiedzieli, zajęli się dziećmi – i przyjaciół, którzy nas zawieźli i odwieźli.

Małe miasteczko, sympatyczne, nie pamiętam nawet nazwy. Prywatna klinika w dużej starej willi, cała obsługa mówiła po polsku. Lekarz nam powiedział, że najwięcej pacjentek przyjeżdża z Polski. Nawet podczas naszej rozmowy zadzwoniła Polka.

Po zabiegu dostałam zalecenia, lekarstwa, spis tego, jakie symptomy byłyby niepokojące, i telefon do lekarza. Powiedział, że gdyby coś się działo, to mamy dzwonić o każdej porze. Superbezpieczne, superludzkie działanie. Zwłaszcza po tygodniu horroru, słuchania kolejnych strasznych historii, ustalania, czego nie można i komu nie można powiedzieć – a tu jesteś w klinice, gdzie lekarz traktuje cię z szacunkiem i rozumie, że masz prawo do każdej decyzji, jeśli dotyczy twojego zdrowia.

Wmawianie ludziom, że po aborcji będziesz czuć to i tamto – jeśli wiesz na pewno, że nie chcesz być w ciąży, czujesz ulgę. Gigantyczną ulgę, jakbym się uratowała z pułapki. Bo ciąża fundamentalnie zmienia życie. A ta niechciana zmienia je w kierunku, w którym nie chcesz go zmieniać.

Nasze państwo upokarza i dręczy kobiety w imię przekonań religijnych. Nie uważam, że zarodek powinien mieć te same prawa, co dorosły człowiek, i nie mam wątpliwości, że to decyzja kobiety, czy chce ciążę przerwać. Nie czyni nikomu krzywdy, bo nie ma żadnej świadomej istoty, która by cierpiała. Przerwanie ciąży do 12. tygodnia nie jest dla mnie etycznym dylematem.

*

Tak do niedawna wyglądała w Polsce debata o aborcji. Po jednej stronie oskarżenia o eugenikę i morderstwo, porównania do Hitlera, grożenie sankcjami, straszenie syndromem postaborcyjnym, odmawianie prawa do decydowania o swoim życiu i zdrowiu, po drugiej – często pełna pasji, ale obrona przede wszystkim status quo, czyli prawa do aborcji w trzech ustawowych przypadkach. Spór o około tysiąca zabiegów rocznie.

A tak wygląda w Polsce aborcja: kobiety biorą sprawę w swoje ręce, czyli zamawiają tabletki, jadą za granicę lub w kraju znajdują ginekologa, który w prywatnym gabinecie nie stosuje klauzuli sumienia. A ciążę przerywają, bo po prostu w danym momencie życia z różnych powodów nie chcą mieć dzieci.

I o tej aborcji w Polsce przez lata nie rozmawiałyśmy. Prywatnie tak, z przyjaciółkami, w grupach wsparcia, ale publicznie temat niemal nie istniał.

Nawet wydawałoby się liberalne środowiska dostawały ataku moralnego wzmożenia, gdy kobieta powiedziała, że przerwała ciążę z powodów nieobjętych ustawowymi wyjątkami. Jesienią 2016 roku, tuż po „czarnym proteście” – wielotysięcznych demonstracjach sprzeciwiających się całkowitemu zakazowi aborcji – Natalia Przybysz opowiedziała na łamach „Wysokich Obcasów”, że przerwała ciążę. Stwierdziła, że jej i partnerowi zależało „na jakości tego życia, które już mają. Nie chcą wracać do pieluch. Nie chcą szukać większego mieszkania teraz. 60 metrów kwadratowych ze wszystkimi książkami i zabawkami dzieci jest trochę ciasne, ale jest OK”. Oprócz antyaborcyjnego hejtu (z komentarzy pod artykułem: „kretynka”, „jej macica to miejsce zabójstwa”, „nie masz serca ani sumienia”, „zbrodnia”) wylała się na nią też fala krytyki ze strony osób deklarujących poparcie dla „czarnego protestu”.

Scenarzystka Ilona Łepkowska oceniła, że Przybysz „zrobiła to, bo najpierw miała ochotę na seks bez zabezpieczenia w dzień płodny, a potem doszła do wniosku, że ma za małe mieszkanie. I ona ma być ikoną walki o prawa kobiet? Dla mnie aborcja jako metoda antykoncepcyjna jest nie do przyjęcia”. Karolina Korwin-Piotrowska skrytykowała Przybysz i redakcję „Obcasów” za szczerość; stara dobra hipokryzja, zasugerowała, sprawdziłaby się dużo lepiej. „Wystarczyło coś jednak wyrzucić, może te kilka zbyt mocnych zdań, zastanowić się nad tym, jak zareagują ludzie, jak zareagują kobiety... Bo nie trzeba od razu, jak kumpelce na kawie, o wszystkim mówić publicznie”. Publicystka pouczyła też piosenkarkę, że „istnieje coś takiego jak antykoncepcja”, oraz zdefiniowała ramy dopuszczalnej debaty o aborcji. „Ta rozmowa zniweczyła to, co udało się zrobić, czyli wykreować obraz mocnej, mądrej kobiety, która ma prawo walczyć o to, że nie chce urodzić dziecka z gwałtu, nieuleczalnie chorego”. Czyli: aborcja ewentualnie w ostateczności tak, o ile łączy się z traumą. Na aborcję trzeba sobie zasłużyć.

Rozdźwięk między debatą o aborcji a rzeczywistością aborcji w Polsce jest głównym powodem powstania tej książki.

W ciągu swojego życia (badanie CBOS z 2013 roku) nie mniej niż co czwarta, ale też nie więcej niż co trzecia dorosła Polka przerwała ciążę. To od 4,1 do 5,8 miliona kobiet. Jeśli wierzyć aborcyjnemu dyskursowi, mamy więc w Polsce od 4 do 6 milionów „morderczyń niewinnych”, „zbrodniarek” bez serca i sumienia, ofiar „syndromu postaborcyjnego”, „kretynek”, nieodpowiedzialnych idiotek niepotrafiących się zabezpieczyć, „rozkapryszonych dziewuch” i „wygodnickich pind” pasjami skrobiących się na życzenie.

Są wśród nich, statystyka jest nieubłagana, wasze matki, babki, siostry i córki, żony, dziewczyny, przyjaciółki, koleżanki z pracy, ciotki i kuzynki. Nauczycielki, polityczki, sprzątaczki, studentki, celniczki, aktywistki, kelnerki, księgowe, dziennikarki, policjantki, prawniczki, architektki i chirurżki, pracownice banków, aptek, call center i warzywniaków, biznesmenki i bezrobotne. Osoby z niepełnosprawnościami. Lesbijki, osoby niebinarne i transmężczyźni. Może nawet i ty.

Nie mają na czole wypalonego szkarłatnego A. Są osobami o różnej sytuacji materialnej i matrymonialnej, różnych poglądach politycznych, wierzące i ateistki, z dużych ośrodków i małych miejscowości. Łączy je doświadczenie aborcji. I to, że wszyscy – Kościół, politycy, publicyści, organizacje anti-choice, twitterowi moraliści – wiedzą lepiej, co mają w związku z tym czuć.

Chciałam oddać im głos. Zapytać, dlaczego zdecydowały się na aborcję. Jak ją zrobiły w kraju z tak restrykcyjnym prawem i tak silnym stygmatyzowaniem kobiet przerywających ciążę. I przede wszystkim – jak się wtedy czuły. I jak się czują, słuchając aborcyjnej debaty, która odbywa się ponad ich głowami.

Chciałam też zrozumieć, jak to jest, że w Polsce szpitale, powołując się na klauzulę sumienia, maksymalnie utrudniają albo wręcz odmawiają przerwania ciąży nawet w przypadkach wymienionych w ustawie, a wystarczy przekroczyć granicę, a aborcja staje się zwykłym zabiegiem medycznym. Jak wyglądała walka o jej legalizację w państwach, gdzie aborcja jest dostępna, i jak działa backlash przeciwko prawom reprodukcyjnym.

Interesowało mnie, jak zmieniało się podejście do przerywania ciąży w historii. Czy zawsze, jak chcieliby jej przeciwnicy, była uważana za przestępstwo i grzech? Jeśli tak, to przeciwko komu – Bogu, Kościołowi, mężczyźnie, władzy, państwu, narodowi, kobiecości? Kto i dlaczego w przeszłości kontrolował kobiecą płodność i jakie nadawał tej kontroli oficjalne uzasadnienia? Jakie argumenty mają zwolennicy zakazu aborcji, a jakimi odpowiadają jego przeciwniczki? Jak się zmieniały w czasie? Jakie wnioski z historii tej batalii są istotne dziś?

Wreszcie do napisania tej książki jak nic innego zmobilizował mnie wyrok Trybunału Konstytucyjnego delegalizujący aborcję embriopatologiczną. Rozprawa, podczas której niemal sami mężczyźni, A.D. 2020, dyskutowali o tym, czy mam prawo do życia, do zdrowia fizycznego i psychicznego, do decydowania o sobie, do autonomii, do mojego własnego ciała. I uznali, że nie, życie i godność należy się płodowi, nie kobiecie. Mężczyźni, którzy nigdy nie zajdą w ciążę, nie poczują bólów porodowych i nie będą musieli patrzeć, jak ich zdeformowane dziecko żyje trzy dni pod inkubatorem, bo mają środki, żeby wysłać partnerkę w takiej ciąży zawczasu za granicę, mówili o „ewentualnym dyskomforcie psychofizycznym” i „negatywnych emocjach”, które nie powinny być przesłanką do „zabijania nienarodzonych”. Buta, pogarda i brak jakiejkolwiek empatii przedstawiane jako obrona życia.

Upolityczniony Trybunał Konstytucyjny zalegalizował w Polsce tortury i uznał, że połowie społeczeństwa – kobietom, mnie – nie przysługują prawa człowieka. Uczucia, które towarzyszyły tej decyzji – upokorzenie, bezradność, wściekłość, strach, smutek – były doznaniem wręcz fizycznym. Jak cios w splot słoneczny odbierały oddech. Nie chcę się tak czuć. I podejrzewam, że wiele Polek też nie.

Aborcja wciąż jest tematem polaryzującym, a rozmawianie o niej w kategoriach intelektualnych abstrakcji i moralnych absolutów nie sprawi, że przestanie nim być. W tej książce staram się zejść na ziemię. Pokazać rzeczywistość aborcji: skomplikowaną, fizjologiczną, pełną sprzecznych często emocji, wymykającą się apriorycznym założeniom i jednoznacznym ocenom. Umieścić w kulturowym i historycznym kontekście. Zrozumieć.

Rozdział 2.

Anita

Myślałam o tej rozmowie i zdałam sobie sprawę, że nie wiem, jak o tym mówić. Bo to ani nie było jakieś depresyjne doświadczenie, ale to też nie było, wiesz, OK. Ale kiedy wcześniej o tym opowiadałam, to brzmiało, jakbym to nie była ja. Jakby to były słowa innej osoby.

Nie mam języka na opisanie aborcji. Mam anegdoty. O lekarzu z „Dzień dobry TVN”, o związku, który się zaczął od wyjazdu do Berlina – i weź teraz odpowiadaj na pytania, jak się poznaliście – o klinice w centrum handlowym. I nie wiem, czy ta opowieść nie brzmi przez to bardziej sarkastycznie, niżbym chciała.

Miałam dwie aborcje. Jedną w 2013, drugą w 2015.

Za pierwszym razem miałam 26 lat i niedawno się rozwiodłam. Spotykałam się z facetem, lubiłam go, ale to nie był poważny związek. Brałam tabletki antykoncepcyjne i wydawało mi się, że jestem bezpieczna. Prawie sto procent skuteczności, co może pójść nie tak? Ale mój organizm ześwirował, miałam jakieś hormonalne jazdy i mimo tabletek zaszłam w ciążę. Zobaczyłam te dwie kreski na teście i myślałam, że zemdleję. To jest taki poziom stresu, że nie musiałam patrzeć w lustro, żeby wiedzieć, że jestem na zmianę blada i zielona. Spanikowałam totalnie. Miałam pracę, ale na śmieciówce, więc nic stałego, mogli mnie w każdej chwili wyrzucić. Zarabiałam niewiele, nie dość na dwie osoby. Musiałabym wrócić do rodziców i być samotną matką na ich garnuszku. Moje życie by się skończyło. A ja lubiłam moje życie. Było ułożone – ułożone pode mnie – i nie chciałam, żeby się zmieniło. Nie w ten sposób.

No i czułam, że jestem w tym całkiem sama. Wtedy aborcja to był przecież temat tabu, nikt o tym nie mówił. Byłam przekonana, że to się nie zdarza, a już na pewno nie świadomym, dorosłym, zabezpieczającym się kobietom. Wiedziałam, że nie mogę liczyć na służbę zdrowia, nie mogę liczyć na państwo, że oni wszyscy mają gdzieś, że ja mam inne plany. I tylko czekają, aż pisnę słówko, że jestem w ciąży, a wtedy staną nade mną i będą grozić mi palcem. Tak się przynajmniej czułam.

Nie wiedziałam, czy mam powiedzieć Krzyśkowi, bo to w sumie była moja sprawa, ale przypadkiem spotkałam go na mieście. Zobaczył moją minę, potem zadzwonił i zapytał, co się stało. To mu powiedziałam. Zapytał, co chcę teraz zrobić. Odparłam, że usunąć. OK, powiedział, czy mogę ci jakoś pomóc? Był tak samo przerażony jak ja. Z tych nerwów dostaliśmy głupawki, zaczęliśmy rzucać, OK, hardkorowymi żartami o zabijaniu pomysłów w zarodku. Więc oprócz pierwszych kilku godzin byliśmy w tym razem i to było bardzo cenne mieć takie wsparcie. Zwłaszcza że następny tydzień to było najstraszniejszych siedem dni w moim życiu.

Odpaliliśmy internet – opcja przeglądanie stron incognito, taką mieliśmy paranoję – i zaczęliśmy szukać. To były jeszcze czasy przed organizacjami, które pomagają w aborcji, nie było Aborcyjnego Dream Teamu, nie było Cioci Basi, tyko Women on Web. Właśnie tam znalazłam listę lekarzy i kliniki, które za granicą robią aborcje, legalnie, bo takie mnie interesowały. Można tam było też zamówić tabletki, to była najtańsza opcja, ale nie chciałam tabletek. Zwłaszcza tym, gdy przeczytałam relacje dziewczyn, które opisywały swoje doświadczenia z aborcją farmakologiczną. Bałam się krwotoku, bałam się, że będzie mnie boleć, bałam się, że to będzie niebezpieczne, bałam się, że będę musiała pojechać do szpitala i się tłumaczyć. Bałam się zresztą wszystkiego. Wiedziałam, że sama sobie tego w życiu nie zrobię. Nie mówiąc już o tym, że nie masz pewności, czy te tabletki w ogóle przyjdą. A rzeczą, której najbardziej wtedy potrzebowałam, była pewność, że ja w tej ciąży nie będę. Musiałam pożyczyć pieniądze – 550 euro, nie miałam tyle na koncie – ale wiedziałam, że wolę wydać więcej, ale pojechać do pewnego miejsca, w którym będę bezpieczna, zaopiekowana i nie będę się czuła jak wyrzutek.

I tak zresztą czułam się jak przestępczyni. Do ginekologa – mojego ginekologa, do którego chodziłam od lat – najpierw wysłałam Krzyśka. Żeby wybadał grunt. No i bo mi było wstyd. Wstyd, że jestem w ciąży, w której nie chcę być. Przecież nie byłam nieodpowiedzialną gówniarą, wiedziałam, skąd się biorą dzieci, nie musiałam pisać do „Bravo”, mieszkałam sama, utrzymywałam się sama – a jednak. Radzisz sobie na każdym polu, a tu dzieje się coś, czego nie przewidzisz.

Ginekolog podszedł do sprawy normalnie. Powiedział mi, że tuż za granicą, niedaleko Szczecina, jest klinika i tam przyjmuje bardzo znany polski lekarz, był nawet w „Dzień dobry TVN”, i żeby do niego pojechać. Zadzwoniłam do niego, ale zdecydowałabym się na to miejsce tylko, jeśli nie znalazłabym niczego innego. Był najdroższy, no i to była fabryka. Pierwsze, o co zapytał, to w którym jestem tygodniu – byłam w piątym – bo on nie ma terminów. Dał mi odczuć, że tracę jego czas. Podziękowałam.

Z pozostałymi lekarzami kontaktowaliśmy się mailowo. Wybraliśmy Berlin, bo to z Poznania rzut beretem, nie było tak drogo, no i lekarka, która odpisała, wydała mi się ciepłą, rozumiejącą, empatyczną osobą. Pojechałam do niej z Krzyśkiem. Wiem, że to dziwne, ale naprawdę się w sobie wtedy zakochaliśmy. Ta wspólna tajemnica nas połączyła. No i byłam mu wdzięczna: za to, że ze mną pojechał, że trzymał mnie za rękę. Bo przecież nie musiał, to była wyłącznie jego dobra wola. W takiej sytuacji to do ciebie brutalnie dociera: seks uprawiają dwie osoby, ale konsekwencje tak naprawdę ponosisz tylko ty. Mężczyźni co najwyżej pomagają.

Przychodnia mieściła się w galerii handlowej w Berlinie wschodnim, ostatnie zabudowania w obrębie miasta. Mogę więc powiedzieć, że był to superbezpieczny zabieg w klinice na wysokim poziomie w Niemczech, ale też, że miałam aborcję w centrum handlowym. I to, i to jest prawdziwe. Wjeżdżało się na ostatnie piętro, wchodziło do kliniki. Recepcja, poczekalnia za kotarką. Nieduże miejsce, ale przynajmniej dwie sale zabiegowe, bo potem byłam w tym samym miejscu w innej sali. Małe pokoiki do dochodzenia do siebie. Za pierwszym razem w poczekalni nie było nikogo, za drugim jedna para.

Najpierw musiałam podpisać tonę papierów, w tym zaświadczenie, że nie jestem sama, że nie wrócę do domu komunikacją miejską i gdyby coś się działo, będę się kontaktować z lekarką. Jak skończyłam, wzięła manekina i pokazała mi, co po kolei się będzie działo, co to jest metoda próżniowa. Czułam się naprawdę zaopiekowana.

Zabrali mnie do zabiegowego, kazali się rozebrać, dali fartuch. Położyłam się na stole operacyjnym, włożyli mi wenflon i odpłynęłam. Pamiętam, zaskoczyło mnie to, bo to potrwało kilka sekund. Obudziłam się już po. Nic mnie nie bolało, nic nie pamiętałam z zabiegu. Przyszedł lekarz, powiedział, że wszystko w porządku i że jeszcze będę mogła mieć dzieci, co jest, umówmy się, istotną informacją. Zapytał, czy chcę kawę albo herbatę i czy jestem głodna. Chciało mi się pić.

Czy wchodząc do kliniki, miałam wątpliwości, obawy, że to, co zrobię, jest nieodwracalne? Nie. Jedyne, o czym myślałam, to: Boże, a co, jeśli okaże się, że nie ma tej lekarki, albo mnie teraz nie przyjmie, i będę się musiała z tym bujać jeszcze dłużej. To był tydzień mordęgi i naprawdę oddałabym wiele, żeby trwało to krócej. Po zabiegu czułam ulgę. Naprawdę, kurwa, czułam ulgę. Wiedziałam, że to już jest koniec, dostałam na to papier, czarno na białym napisane, że nie jestem w ciąży. Wiedziałam, że nic mi się nie stanie, ale że gdyby coś się działo, mam się do kogo zwrócić. Wiedziałam, że moje życie się nie zmieni. To co miałam czuć?

Ale tak, jest to bardzo silne doświadczenie. I te emocje do mnie wracają, gdy coś się dzieje wokół ustawy antyaborcyjnej. Kiedy panowie pod krawatem decydują o tym, czy zupełnie zakazać przerywania ciąży, to mam ochotę wyjść pod Pałac Kultury i wrzasnąć: „Miałam aborcję, odpierdolcie się ode mnie! Chuja wiecie na ten temat, nie macie pojęcia, co ja mam w głowie, co się dzieje z moim ciałem, dajcie mi spokój!”. Serio, jak słyszę tak zwanych obrońców życia, na pewno nie mojego życia, to mam w głowie tylko wulgaryzmy. Jak można być tak podłym?

Za drugim razem było gorzej. Znów mi się hormony posypały, akurat zmieniałam tabletki antykoncepcyjne. Tylko wtedy między mną a Krzyśkiem już było źle. Bardzo źle. Bywał agresywny, okazało się, że ma problem z alkoholem. Zorientowałam się, że jestem w ciąży, jak już się przeprowadziłam do Warszawy. Sama. Mój były mąż mnie przeprowadził, bo już nie mógł patrzeć na to, co się ze mną dzieje. No i jestem, w obcym mieście, w nowej kawalerce, i znowu te cholerne dwie kreski. Nie wierzyłam, że to mi się dzieje. Drugi raz! Byłam zdruzgotana. Dopiero co przyjechałam, spaliłam za sobą mosty, próbowałam się jakoś odbudować, ale nie miałam jeszcze nic: ani pracy, ani zaplecza. Przede wszystkim czułam się jak kompletna idiotka. Raz wpaść, zdarza się, ale dwa? Przecież wiedziałam, że na moim ciele nie można polegać. Przecież nie mam pięciu lat, żeby nie rozumieć konsekwencji. Powinnam być bardziej odpowiedzialna i nie robić głupot, na przykład nie uprawiać seksu, co nie? Takie myślenie ci się włącza.

I potem faktycznie długo nie wchodziłam w żadne romantyczne relacje, taką miałam obsesję ciąży. Nie pozwalałam się nikomu dotknąć, dosłownie. Zaliczyłam regularne załamanie nerwowe. Nie, nie z powodu aborcji, tylko całego tego stresu, niepewności, strachu, które jej towarzyszyły. Przez rok nie miałam też okresu. Z nerwów. Poszłam do ginekolożki, nawet mnie nie zbadała i rzuciła: „To pewnie ciąża pozamaciczna”. Myślałam, że umrę. Nie wiedziałam, czy śmiać się, czy płakać, bo to musiałoby być niepokalane poczęcie.

Poszłam na terapię, pomogło. Ale chyba najbardziej pomógł czas. W końcu doszłam do momentu, w którym poczułam się dobrze z samą sobą, zaczęłam rozwijać siebie, zamiast zajmować się tym, co jest ważne dla otoczenia, i bardzo starannie dobierać bliskich. Wtedy poznałam mojego chłopaka. O mojej aborcji wie od początku, zanim jeszcze zaczęliśmy spotykać się romantycznie.

No i pomogły rozmowy. Bo jak zaczęłam o tym rozmawiać, to okazało się, że to jest bardzo powszechne doświadczenie. Wiele moich koleżanek ma za sobą aborcję. Tabletki albo wyjazd. W gronie moich znajomych to nie jest temat tabu. Pamiętam, to było wieczorem przed drugim zabiegiem – tym razem pojechałam z moim byłym mężem, naprawdę bardzo mi wtedy pomógł – byliśmy na imprezie i kolega pyta, czemu się zwijamy. Bo jutro mam aborcję w Berlinie, mówię. Mina kolegi – bezcenna.

Czy ja bym chciała mieć dzieci? Zawsze myślałam, że dziecko to za duża odpowiedzialność. Po co mi dziecko, mam trudną relację z mamą, bez sensu to powielać. A teraz zdałam sobie sprawę, że po prostu nigdy nie miałam do tego warunków. Nigdy nie byłam z facetem, który zapewniłby mi wystarczająco dużo poczucia bezpieczeństwa, by stworzyć z nim coś stabilnego – na tyle stabilnego, by myśleć o odpowiedzialności za jeszcze jedną istotę. Oprócz kota. Ale dużo teraz rozmawiamy o wspólnych planach, potrzebach i polityce. On zawsze chciał mieć dzieci. Zmieniło się tyle, że i ja wiem już, że z nim chcę i mogę, pomimo przeludnienia Ziemi. Tyle że raczej nie będę rodzić w Polsce. Zobaczymy, czy wychowywać.

Rozdział 3.

Starożytność: odchody krokodyla, podskoki i korzeń cenniejszy od srebra

Nie wiemy, kiedy dokładnie gatunek Homo sapiens dostrzegł związek między seksem a reprodukcją, ale wiemy, że wraz z powstaniem bardziej zaawansowanych kultur pojawiła się też potrzeba – i sposoby – by je oddzielić.

Przez wieki ludzie stosowali cztery podstawowe metody ograniczania liczby potomstwa: celibat, antykoncepcję, aborcję i dzieciobójstwo. Różniły się one skutecznością, dostępnością, uciążliwością, legalnością i ciężarem etycznym, i wszystkie te parametry zmieniały się w czasie. Żadna z nich nie była też idealna: jednocześnie stuprocentowo skuteczna, dostępna, mało uciążliwa, legalna i niepotępiana przez wpływowe autorytety religijne i moralne.

Zrobiliśmy ogromny postęp w dostępie do skutecznej kontroli reprodukcji, ale dalej Święty Graal – metoda, która spełniałaby wszystkie wyżej wymienione kryteria – nam umyka.

Podejście do kontroli reprodukcji ewoluowało przez wieki w zależności od całego splotu czynników: zmian ekonomicznych i społecznych, doktryn religijnych, prądów filozoficznych, wynalazków naukowych, ale przede wszystkim tego, jak w danym momencie kultura definiowała role i obowiązki kobiet. Nie należy też patrzeć na jej historię jako dzieje linearnego postępu od czasów szczęśliwie minionych, gdy kontrola urodzeń była nieskuteczna, niedostępna, uciążliwa, nielegalna i uznawana za niemoralną, do dzisiejszej świetlanej – w niektórych krajach – epoki, kiedy to kobiety swobodnie, skutecznie, łatwo, legalnie i bez narażania się na potępienie mogą decydować o własnej płodności. To raczej sinusoida, gdzie po postępie w jednej z tych kategorii często następował krok w tył w innych, a przełomowi towarzyszyła kontrrewolucja.

Popularność stosowania kontroli urodzeń oraz używane metody zmieniały się nie tylko razem z postępem wiedzy medycznej, ale i rewolucjami społeczno-kulturowymi: przemianami form rodziny i ról płciowych, potrzebami państwa oraz rynku i presją ze strony religii. Kwestia reprodukcji i tego, kto sprawuje nad nią kontrolę – sama kobieta, para, mężczyzna, państwo, Kościół, lekarz – zawsze była też oczywiście kwestią polityczną. Problemem władzy. Przede wszystkim władzy nad kobietami. I choć dziś wyraźnie odróżniamy antykoncepcję od aborcji – i niniejsza książka jest przede wszystkim o aborcji – to tradycyjnie postrzegano obie metody na kontinuum strategii kontrolujących płodność, zwłaszcza że dostępne metody antykoncepcyjne przez stulecia były w najlepszym razie umiarkowanie skuteczne. Recepty na środki antykoncepcyjne i abortyfikanty, często obok siebie, można znaleźć w najstarszych tekstach medycznych, co pokazuje, że popyt na nie jest tak stary jak cywilizacja.

Pierwsze zapisane metody kontroli urodzeń pochodzą ze starożytnego Egiptu. Wspomina o nich najstarszy – datowany na około 1850 roku p.n.e. – papirus medyczny zwany papirusem z Kahun. By nie dopuścić do zapłodnienia, jego autor zaleca umieszczanie w pochwie czopka z mikstury, której głównym składnikiem były odchody krokodyla. Brzmi jak specyfik, którego główna właściwość antykoncepcyjna polegała na tym, że obojgu partnerom natychmiast i zdecydowanie odechciewało się seksu, ale w tym szaleństwie była metoda, nawet jeśli dość obrzydliwa: krokodyle odchody są lekko kwasowe, co ograniczało żywotność plemników. Podobną właściwość miały posiadać odchody słonia, stosowane w tym samym celu w starożytnych Indiach.

Młodszy o trzysta lat papirus Ebersa kobietom chcącym uniknąć poczęcia zalecał nasączenie kawałka lnu miksturą z niedojrzałej akacji, kolokwinty, daktyli oraz miodu, zwinięcie go w tampon i włożenie do pochwy. Jeśli mieszanka zdążyła sfermentować, jej kwaśny odczyn miał pewne właściwości plemnikobójcze. Papirus wylicza też kilka aborcyjnych mikstur, stosowanych doustnie lub dopochwowo, w skład których wchodziły m.in. cebula, ptasie odchody, wino, piwo, jałowiec czy żywica sosnowa. Egipcjanki jako pesarium (mechaniczne blokady szyjki macicy) stosowały też wydrążony owoc granatu.

Świątynne prostytutki w Mezopotamii przed ciążą zabezpieczały się czopkami z miodu i żywicy. W Persji używano morskich gąbek nasączonych alkoholem lub octem.

Zapis o octowych gąbkach znajdziemy też w Talmudzie, który zalecał używanie ich bardzo młodym dziewczętom i kobietom karmiącym – Żydzi cenili duże rodziny i antykoncepcję rezerwowali na wyjątkowe przypadki. Podobnie z aborcją: dopuszczona była tylko wówczas, gdy ciąża zagrażała życiu kobiety.

Co do statusu płodu według Starego Testamentu, interpretacje są różne. W Księdze Wyjścia jest fragment o karze za uderzenie kobiety brzemiennej. Według niektórych tłumaczeń mówi on, że jeśli uderzający spowodował poronienie, musi zapłacić karę jej mężowi, a jeśli kobieta umrze, może zapłacić głową. Według innych oznacza on, że jeśli kobieta poroni, ale płód nie był uformowany, winny zapłaci grzywnę, a jeśli był uformowany, karą jest śmierć. W pierwszym przypadku utrata płodu traktowana jest jak uszczerbek na własności mężczyzny, w drugim jako śmierć człowieka.

Do problemu uformowanego/ożywionego płodu jeszcze wrócimy.

Według niektórych o aborcji wspomina też Księga Liczb. Kobieta oskarżona o cudzołóstwo zostaje w nim poddana próbie gorzkiej wody: jeśli nie zdradziła męża, „woda goryczy i przekleństwa nie przyniesie jej szkody”, ale jeśli była niewierna, „łono jej spuchnie, a biodra zwiotczeją”. Gorzka woda miałaby być abortyfikantem.

W Starym Testamencie znajdziemy znaną już w starożytności metodę antykoncepcyjną, czyli stosunek przerywany. Na tym właśnie polegał tzw. grzech Onana, później mylnie identyfikowany z masturbacją. Onan po śmierci brata, jak wymagało tego prawo lewiratu, poślubił szwagierkę. Ale ilekroć z nią obcował, „niszczył nasienie swoje, wylewając je na ziemię, aby nie wzbudzić potomstwa bratu swemu”. Za ten grzech Bóg ukarał go śmiercią. W tradycji żydowskiej winą Onana było nieposłuszeństwo wobec prawa, ale chrześcijańskie interpretacje przesunęły ciężar na marnowanie nasienia: przyjemność bez zapłodnienia. A los Onana przez wieki miał być przestrogą dla pokoleń amatorów zarówno onanizmu, jak i stosunku przerywanego.

W starożytności wiedziano już, że zapłodnienie ma związek z ejakulacją. Dlatego też stosowane wówczas środki antykoncepcyjne miały albo nie dopuścić nasienia do macicy, albo je zabić, a najlepiej jedno i drugie.

Co do roli kobiety w procesie prokreacji starożytni Grecy, którzy na ten temat rozpisali się najwięcej, uważali, że była ona w najlepszym razie pasywna, w najgorszym żadna. Niektórzy, jak Platon i Anaksagoras, uważali, że płód powstaje wyłącznie z męskiego nasienia, a kobieta jest tylko glebą, na którą pada ziarno. Jeśli pochodzi ono z prawego jądra, ewentualnie umieści się po prawej stronie macicy, urodzi się chłopiec, jeśli odwrotnie – dziewczynka. Arystoteles, aczkolwiek niechętnie, przyznawał kobiecie – którą uważał za wybrakowanego mężczyznę („odchylenie od normy ma miejsce wtedy, gdy zamiast mężczyzny na świat przychodzi kobieta”) – pewien udział w prokreacji. Matka miała dostarczać materii, a ojciec nadawać jej formę (duszę, intelekt) – zarodek zaś powstawał z połączenia spermy i krwi menstruacyjnej. Hipokrates z kolei uważał, że zarówno mężczyzna, jak i kobieta produkują nasienie, ale to kobiece jest słabsze.

Starożytni Grecy – z wyjątkiem Spartan, którzy za czwartego syna dostawali zwolnienie od podatku – preferowali małe rodziny: wystarczył jeden dziedzic, nie trzeba było wtedy dzielić majątku. By ograniczyć liczbę prawowitych dzieci, stosowano wiele różnych metod. Mężczyźni mogli zaspokajać potrzeby seksualne poza małżeństwem, z mężczyznami i kobietami („mamy kurtyzany dla przyjemności, konkubiny do zajmowania się codziennymi potrzebami ciała i żony do rodzenia dzieci z prawego łoża”, deklarował ateński orator Demostenes). Kobiety używały pesariów, tamponów i naparów antykoncepcyjnych, a jeśli nie zadziałały, pozostawała aborcja. Musiał się jednak zgodzić na nią mąż. Aborcja uznawana była za coś złego tylko wtedy, gdy została przeprowadzona wbrew woli ojca rodziny, bowiem okradała go w ten sposób z jego potencjalnej własności.

Podobne obyczaje panowały w Asyrii – tam kodeks skazywał na śmierć za samowolne przerwanie ciąży – i w Rzymie. Cyceron opisał historię kobiety z Miletu, która została zabita za nieusankcjonowaną aborcję, dodając: „słusznie, ponieważ zgładziła nadzieję ojca, pamiątkę jego imienia, podporę rodu, dziedzica domu i przyszłego obywatela Rzeczypospolitej”. Sam płód w starożytności nie miał żadnych praw, osobowości, godności ani interesu. Nie był dobrem samym w sobie: spędzenie go pozbawiało jakiegoś dobra – przyszłego obywatela, ewentualnego dziedzica – państwo albo mężczyznę. „Idea »prawa do życia« była nieznana i w żadnym źródle nie znajdziemy słowa współczucia czy litości wobec usuniętego płodu”, uważa historyczka starożytności Laura Pepe.

Ojciec rodziny decydował też, czy uznać urodzone już dziecko. Jeśli tego nie zrobił, niemowlę było porzucane, najczęściej w świątyniach czy na rozstajach dróg, gdzie w teorii mogło zostać znalezione i adoptowane. Częściej porzucano dziewczynki. Grek żyjący w I wieku n.e. pisał do żony: „Jeżeli szczęśliwie urodzisz, jeżeli to będzie chłopiec, zostaw go przy życiu, gdy dziewczynka – porzuć”. Trudno jednak powiedzieć, jaka była skala zjawiska. Historią takiego porzuconego dziecka jest mit o Edypie, choć w rzeczywistości częściej trafiały one do kwater niewolniczych i domów publicznych niż na królewskie dwory. Noworodki słabowite i zdeformowane, zwłaszcza w Sparcie, która fetyszyzowała sprawność fizyczną, bywały zabijane. Dzieciobójstwo, pisze prawniczka Joanna Brzezińska, „pozostawało swoistym regulatorem przyrostu naturalnego, będąc jednocześnie narzędziem korygującym to, co w społeczeństwach chore czy ułomne. Wobec znikomej wręcz wartości życia noworodka z perspektywy polityki populacyjnej i uwarunkowań socjologicznych jego śmierć w prawodawstwach antycznych była neutralna aksjologicznie”.

Greccy filozofowie propagowali kontrolę urodzeń. Według Platona zarówno za mały, jak i za duży przyrost naturalny zaburza równowagę, więc państwo powinno nim sterować. Platon, pierwszy eugenik, uważał też, że liczy się jakość obywateli, nie ich liczba. W „Państwie” zalecał więc aborcję kobietom powyżej 40. roku życia oraz przekonywał, żeby „najlepsi mężczyźni obcowali z najlepszymi kobietami jak najczęściej, a najgorsi z najlichszymi jak najrzadziej, i potomków tamtych par trzeba chować, a tych nie, jeśli trzoda ma być pierwszej klasy”.

Arystoteles też uważał, że płodność obywateli i ich jakość jest sprawą państwa. W „Polityce” pisał: „W kwestii usuwania czy wychowywania noworodków winno obowiązywać prawo, by nie wychowywać żadnego dziecka wykazującego kalectwo; biorąc jednak pod uwagę liczbę dzieci, należy wobec tego, że istniejące obyczaje nie pozwalają żadnego noworodka usuwać, liczbę urodzin prawem ograniczyć, jeśli zaś jacyś obcujący ze sobą małżonkowie poczną dziecko ponad tę liczbę, należy spowodować jego poronienie, zanim jeszcze czucie i życie w nie wstąpi. Bo co tu jest godziwe, a co nie, zależeć będzie od tego, czy płód już czucie i życie posiada”.

Starożytni nie byli zgodni co do tego, kiedy pojawia się „czucie i życie”, czyli dusza. Według niektórych następowało to z pierwszym uderzeniem serca, według innych – z pierwszym poruszeniem w macicy. Stoicy uważali, że płód aż do urodzenia jest częścią matki, a dusza wstępuje w niego wraz z pierwszym oddechem zimnego powietrza. Według historyka antykoncepcji i aborcji Angusa McLarena „w świecie starożytnym powszechnie uważano, że płód nigdy nie był niczym więcej niż potencjalnym człowiekiem”.

Najbardziej wpływowa okazała się teoria Arystotelesa, który arbitralnie uznał, że dusza rozumna wstępuje w płód męski 40. dnia ciąży, a żeński 90. dnia. Było to tak zwane kryterium animacji, o którym jeszcze usłyszymy. Po tej cezurze aborcja była przestępstwem, bo zabijała istotę rozumną. Przed – nie rodziła problemów moralnych ani prawnych.

Używane w starożytności metody antykoncepcyjne i aborcyjne – wówczas nie zawsze je rozdzielano – zebrał w I wieku n.e. Dioskurydes w „De Materia Medica”, księdze o medycznym zastosowaniu ziół, tak znanej i wpływowej, że korzystali z niej jeszcze siedemnastowieczni lekarze. By zapobiec poczęciu, zalecał m.in. picie naparów z kory wierzby i mulej nerki, z liści wierzby lub z bluszczu. Z metod barierowych proponował umieszczenie w pochwie pesariów z jałowca, ałunu, żywicy cedrowej, mięty i miodu. Jeśli to nie pomogło, pozostała magia: amulet ze szparaga lub mikstura z nerki muła i moczu eunucha.

Magiczne metody cieszyły się w starożytności sporą popularnością. Aecjusz z Amidy, bizantyjski lekarz, kobietom niechcącym zajść w ciążę zalecał noszenie sygnetu z mlecznym zębem, ale takim, który nie dotknął ziemi, oraz picie wywaru z soku wierzbowego ze zwęglonymi jądrami muła. Pliniusz Młodszy, rzymski historyk – przejście nad kruczym jajem. Pomóc miało też noszenie amuletu z wątroby łasicy i kota, z kości znalezionej w sercu jelenia lub z robaków z głowy dużego pająka.

Soranus z Efezu, największy antyczny autorytet w dziedzinie ginekologii, magię traktował sceptycznie. Polecał za to metodę mechaniczną: wstrzymywanie przez kobietę oddechu idealnie w momencie, gdy mężczyzna ejakulował, połączone z szarpnięciem się do tyłu, tak by sperma nie wniknęła do macicy. Po stosunku powinna zaś przykucnąć i kichnąć, co miało usunąć nasienie.

Jeśli akrobatyczna koordynacja nie jest twoją mocną stroną, Soranus zaproponował też kilka metod barierowych. Polecał smarowanie szyjki macicy oliwą z oliwek albo olejkiem cedrowym z miodem lub tzw. białym ołowiem (toksyczny hydroksowęglan ołowiu, składnik farb), czopki dopochwowe oraz kawałki wełny nasączonej np. winem zmieszanym z korą sosnową i sumakiem lub startą skórką granatu z ałunem. Miały one powodować, że szyjka macicy zamyka się przed stosunkiem i nasienie nie przenika do wnętrza.

„Innymi środkami zapobiegającymi zastąpieniu, a których, jak ze Soranusa wnosimy, w owych czasach na bardzo wielką skalę używano, były tampony i gałki zawierające środki ściągające wprowadzane do pochwy, przestrzykiwania pochwy post coïtum i coïtus interruptus. Tout comme chez nous”, podsumował po francusku, bo wrodzona skromność najwyraźniej nie pozwoliła mu na komentarz „zupełnie jak u nas” w rodzimym języku, Jan Lachs, autor opublikowanego w 1902 roku artykułu „Ginekologia Soranusa z Efezu”.

Zapobiegać ciąży miały też napoje, na przykład wywar z pszonaku, mirtu, mirry, białego pieprzu i wina, pity przez trzy dni, albo z silphium, wymarłej już rośliny o licznych leczniczych właściwościach. Soranus ostrzegał przy tym, że opisane przez niego metody „jednakże nie tylko zapobiegają poczęciu, ale i niszczą już istniejące. W naszej opinii zło z nich pochodzące jest zbyt wielkie, ponieważ podrażniają żołądek i powodują przekrwienie głowy”.

Szkoła hipokratejska z kolei niechętnym powiększania rodziny radziła wypić wodę z rozpuszczonym kawałkiem miedzi; antykoncepcyjne działanie miało potrwać rok. Nie próbujcie tego w domu, chociaż starożytni byli na dobrej drodze: dzisiejsze dopochwowe spirale, jedna ze skuteczniejszych metod zapobiegania ciąży, są wykonane właśnie z miedzi.

Już w starożytności podejrzewano też, że kobieta jest płodna tylko w niektóre dni cyklu. Ale aż do XX wieku stosowanie metody kalendarzykowej niemal gwarantowało powiększenie rodziny, gdyż uznane autorytety medyczne umieszczały dni płodne na początku i na końcu cyklu, a dni bezpłodne w środku. Nic więc dziwnego, że kalendarzyk nie cieszył się popularnością.

Co do stosunku przerywanego, to jeśli starożytni Grecy znali tę metodę antykoncepcyjną, to o niej nie pisali. Arystoteles radził za to smarować penisa olejkiem cedrowym lub oliwą.

Starożytne źródła medyczne częściej zresztą wspominają o przerywaniu niż zapobieganiu ciąży. Wspomniany już Dioskurydes antykoncepcyjne właściwości przypisał dziewięciu roślinom, aborcyjne – dwudziestu pięciu.

Aborcyjny efekt miał mieć intensywny seks, gorączka, wymioty, krwawienia oraz podskoki. „Corpus Hippocraticum”, zbiór traktatów medycznych tradycyjnie przypisywanych Hipokratesowi, ale którego autorami byli przedstawiciele różnych szkół, opisuje przypadek podejrzewającej ciążę tancerki, której lekarz kazał podskakiwać tak, by piętami dotknąć pośladków. Według relacji wystarczyło siedem podskoków, by „nasienie” wypadło.

Medycy ze szkoły hipokratejskiej nie zalecali aborcji, ale bardziej ze względu na zdrowie kobiety niż dobro płodu czy kwestie moralne. „Aborcje są bardziej niebezpieczne niż normalne porody, bo są trudniejsze. Nie można wywołać aborcji bez przemocy, leków, eliksirów, pokarmów, czopków czy czegoś innego. Ale przemoc jest niebezpieczna, bo macica może owrzodzieć albo może w niej powstać stan zapalny”.

W Grecji kwestiami okołoreprodukcyjnymi zajmowali się jednak głównie nie lekarze, ale położne i akuszerki. Aborcja, podobnie jak ciąża i poród, była domeną kobiet. Platon pisał, że tylko akuszerka jest w stanie ustalić, czy kobieta jest w ciąży, na jakim etapie i czy istnieje możliwość jej przerwania.

Autorem pierwszego podręcznika ginekologicznego dla położnych, „Ginekologia”, był wspomniany Soranus z Efezu. Wyraźnie oddziela on aborcję od antykoncepcji: „środek antykoncepcyjny różni się od przerywającego ciążę, bowiem ten pierwszy nie pozwala, by doszło do poczęcia, gdy tymczasem ten drugi poczęcie niszczy”. Oba zaleca jedynie w przypadku, gdy ciąża byłaby zagrożeniem dla życia i zdrowia kobiety, a nie kiedy chce ona zniszczyć embrion z powodu cudzołóstwa lub troski o młodzieńczą urodę.

Skuteczność antycznych metod pozostawia wiele do życzenia. Najbardziej skuteczne mogły być wywary, jako że niektóre wymienione przez starożytnych zioła faktycznie mają aborcyjne właściwości. John M. Riddle, autor dwóch książek o ziołach używanych do kontroli reprodukcji, uważa jednak, że mimo dzisiejszego naukowego (męskiego) sceptycyzmu wobec przednaukowej (kobiecej) tradycji część polecanych w antyku i średniowieczu metod była nie tylko skuteczna, ale i – właściwie stosowana – bezpieczna. Nie jest to jednak pogląd powszechnie podzielany. Zwłaszcza że, jak zauważa jedna z recenzentek, Riddle wyliczył tyle roślin o działaniu antykoncepcyjnym lub aborcyjnym, że czytelniczka zaczyna się zastanawiać, co w ogóle można jeść, by rasa ludzka nie wyginęła.

Z zachowanych źródeł wynika w każdym razie, że w starożytności wywoływanie poronienia było co najmniej tolerowane. Także w środowisku lekarskim – i to mimo że oryginalna przysięga Hipokratesa zawiera fragment tłumaczony na polski jako „nie dam nigdy niewieście środka na poronienie” (angielskie tłumaczenie mówi konkretnie o pesarium, czyli tylko jednej z metod przerywania ciąży). Cokolwiek autor przysięgi miał na myśli, o interpretację tego zapisu do dziś spierają się przeciwnicy i zwolenniczki prawa do aborcji. Ci pierwsi uważają, że skoro największy medyczny autorytet starożytności zabraniał lekarzom przerywać ciążę, to współcześni medycy powinni to uszanować. Te drugie – że to zalecenie mogło oznaczać tylko tyle, żeby pozostawić porody i aborcje kobietom: położnym i akuszerkom. Soranus uważał, że Hipokrates co prawda zakazywał lekarzom podawania kobietom farmakologicznych, jak dziś byśmy je nazwali, środków wywołujących poronienie, ale zakaz ów nie obejmował terminacji ciąży metodami mechanicznymi – patrz przypadek podskakującej tancerki. Riddle pisze, że „w przeciwieństwie do popularnej opinii przysięga Hipokratesa nie zakazywała aborcji, tylko zabraniała »waginalnych pesariów«, zapewne z powodu wrzodów, które miały powodować”. Pepe zaś sugeruje, że skoro w starożytnej Grecji to mężczyzna decydował, ile w rodzinie będzie dzieci, a aborcja bez zgody pana i władcy była obrabowaniem go z własności, mogło chodzić po prostu o to, by samej kobiecie nie dawać środków na poronienie.

Dodajmy, że przysięga Hipokratesa nakazuje też lekarzowi solennie obiecać: „nigdy nikomu nie usunę kamieni moczowych przez cięcie (pęcherza), lecz odeślę każdego do ludzi, którzy z zajęciem tym są obeznani”. Z jej współczesnej wersji oba fragmenty – ten o środkach (pesariach) poronnych oraz ten o kamieniach moczowych – usunięto.

W odróżnieniu od zamożnych Ateńczyków, którzy preferowali nieduże rodziny, z synem dziedzicem i córkami, które strategicznie wydawano za mąż, Rzymianie, lud z ambicjami imperialnymi, promowali z kolei płodność i wielodzietność. Rzym potrzebował wojowników, a patriotycznym obowiązkiem Rzymianki było ich dostarczenie. Juliusz Cezar dawał ziemię ojcom przynajmniej trójki dzieci. Oktawian August karał za celibat i bezdzietność (ale tylko klasy wyższe). „Gdybyśmy mogli przeżyć bez żon, obywatele Rzymu, każdy z nas pozbyłby się tej uciążliwości; ale skoro natura tak postanowiła, że nie możemy ani wygodnie żyć z nimi, ani w żaden sposób żyć bez nich, musimy raczej planować trwałe przetrwanie [narodu] niż naszą chwilową przyjemność” – stwierdził.

Władza państwa zderzała się jednak w Rzymie z władzą ojca rodziny, i to ta druga wygrywała. Pater familias, przynajmniej w teorii, miał nad żoną i dziećmi – także dorosłymi – władzę życia i śmierci. W praktyce egzekwował je rzadko, chyba że wobec noworodków. Po porodzie położna badała niemowlę, a następnie kładła je na podłodze. Jeśli ojciec je podnosił, stawało się członkiem rodziny. Jeśli nie, historyk antyku Brent D. Shaw ujął to lapidarnie: „kontrola płodności dla większości rodzin ograniczała się do praktycznych rozwiązań zabijania, sprzedaży lub porzucania nadmiaru dzieci”. Dla Rzymian, podobnie jak dla Greków, dzieciobójstwo nie było zbrodnią, zwłaszcza jeśli noworodek nie był zdrowy. „Uśmiercamy nowo narodzone płody z cechami potworów, a nawet topimy dzieci, jeśli przychodzą na świat ułomne i niekształtne” – stwierdził Seneka. Dopiero w IV wieku n.e. dzieciobójstwo wpisano do kodeksu karnego.

W kręgach elity pary rzadko wychowywały więcej niż dwójkę lub trójkę dzieci, co wskazywałoby na stosowanie którejś z form kontroli urodzeń: „interwencja w jakimkolwiek punkcie na kontinuum między poczęciem a porodem była uprawniona”, a w interesie kobiet było, by ta interwencja miała miejsce możliwie blisko poczęcia, a najlepiej przed.

Rzymianki miały do wyboru okresową abstynencję, stosowanie określonych pozycji seksualnych (nieskuteczne), tampony i pesaria (umiarkowanie skuteczne), antykoncepcyjne i aborcyjne napary (zdania są podzielone), płukanki po stosunku (umiarkowanie skuteczne) oraz silphium.

Silphium wyglądem przypominało wielki koper i rosło dziko na terenach rzymskiej prowincji Cyrenajki (dzisiejsza Libia). Roślina miała być darem Apollona i być dobra niemal na wszystko. Silphium stosowano nawet jako środek przeczyszczający, moczopędny i antidotum na trucizny oraz jako afrodyzjak. Jakby tego było mało, dobrze przyrządzony miał też być wyjątkowo smaczny. Starożytni wykorzystywali wszystkie części rośliny – korzenie, łodygę, liście i owoce – ale najcenniejszy był aromatyczny, uzyskany z korzeni stężały sok.

Jeszcze w 49 roku p.n.e. w rzymskim skarbcu zdeponowano 700 kilogramów silphium. Już stulecie później jednak nie można było go dostać za żadne pieniądze: stało się ofiarą własnej popularności. Był to pierwszy udokumentowany przypadek wytępienia rośliny przez człowieka. Ostatni egzemplarz – zasuszony, zbrązowiały pęd o przenikliwym zapachu – według Pliniusza Starszego przysłano Neronowi.

Ale silphium miało być warte swojej wagi w srebrze nie ze względu na smak czy leczenie zaparć i kurzajek, tylko z powodu swoich właściwości antykoncepcyjnych i aborcyjnych. Pliniusz Starszy nazwał go jednym z najcenniejszych darów natury, a wśród zastosowań wyliczył wywoływanie menstruacji – eufemizm jeszcze dziś stosowany na aborcję w pierwszym trymestrze. Soranus pisał, że dawka wielkości ziarnka grochu brana raz na miesiąc zapobiega poczęciu, ale też „niszczy już istniejące”.

Aborcja w Rzymie była dość powszechną praktyką. Wspominają o niej historycy Pliniusz Starszy, Tacyt i Swetoniusz oraz poeci: Marcjalis, Juwenalis i Owidiusz. Ten ostatni, gdy jego kochanka poddała się zabiegowi i ledwo go przeżyła, poświęcił aborcji dwa wiersze z tomu „Amores”. W pierwszym deklaruje, że powinien być na nią wściekły, ale jego gniew stłumiony jest przez strach, i prosi bogów o życie Korynny, ponieważ jeśli uratują ją, uratują też i jego. Drugi to tyrada na egoizm próżnych kobiet, które zamiast spełniać swój obowiązek, podnoszą rękę na własny brzuch („gdyby ten sam zwyczaj podobał się matkom w dawnych czasach, dawno już rodzaj ludzki uległby zagładzie na skutek tej winy”). Kończy się ona jednak wezwaniem: „Łaskawi bogowie, pozwólcie, by ona bezkarnie tym razem zgrzeszyła, drugi występek niech przyniesie już karę”. To pierwszy znany przypadek, kiedy potępienie aborcji rozbija się o, jak mawiają amerykańskie feministki, jeden z trzech wyjątków: rape, incest and me, czyli gwałt, kazirodztwo i ja lub moja ukochana.

Ale choć pisarzom zdarzyło się sarkać na rozwiązłe i zbyt niezależne kobiety, a cesarzom promować duże rodziny, „wszelkie praktyki dzieciobójstwa i aborcji były w świecie grecko-rzymskim legalne i nie wiązały się z prawnym, religijnym lub społecznym potępieniem”.

Chrześcijaństwo miało to zmienić. „W czasach gdy tylko niektórzy zabierali głos w obronie wczesnego życia, tak że pytanie wisiało w powietrzu, ale nie było autorytatywnie rozstrzygnięte; gdy nawet najmądrzejsi prezentowali wahającą się i podzieloną opinię, a inne autorytety broniły aborcji, chrześcijanie stworzyli zasadę, która była pewna, całościowa i absolutna”, podsumowuje historyk Kościoła John T. Noonan Jr. Jej konsekwencje odczuwamy do dziś.

[...]