Redakcja: Krystyna Bratkowska

Korekta i współpraca redakcyjna: Dorota Dul

Korekta: Teresa Kruszona

Projekt graficzny okładki: Tomasz Majewski

Opracowanie graficzne, skład: Elżbieta Wastkowska, ProdesGraf

Zdjęcia na okładce: AFP/EAST NEWS/GABRIEL BOUYS

Redaktor prowadząca: Katarzyna Kubicka

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

© copyright for this edition by Agora SA & Nisza, 2023

© copyright by Ekke Overbeek

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2023

ISBN: 978-83-268-4154-5

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dla Klaudii i innych ofiar milczenia Jana Pawła II

SURVIVOR: You guys have to understand: this is big. This is not just Boston. This is the whole country. This is the whole world. And it goes right to the Vatican!

JOURNALIST: Do you have any proof?

SURVIVOR: Not yet[1].

Wprowadzenie. Rozdarcie Franciszka

Franciszek niecały rok był papieżem, gdy w niedzielę 27 kwietnia 2014 roku kanonizował Jana Pawła II. Asystował przy tym jego poprzednik, emerytowana głowa Kościoła Benedykt XVI, który trzy lata wcześniej beatyfikował polskiego papieża. Oto spektakl, jakiego świat nie widział: dwóch papieży kanonizuje papieża. Do tego w rekordowym tempie – świeżo upieczony święty zmarł niecałe dziesięć lat wcześniej. Santo subito! – Święty natychmiast! – wołał tłum po śmierci Jana Pawła II. Lud Boży dostał to, czego chciał.

Tymczasem krytycy alarmowali: papież Jan Paweł II był współodpowiedzialny za tuszowanie skandali pedofilskich od prawie czterdziestu lat siejących spustoszenie w Kościele. Można bez przesady mówić o największym kryzysie w Kościele katolickim od czasów reformacji. Nie powinno więc dziwić pytanie o odpowiedzialność człowieka, który był jego głową przez większość tego okresu. Zadawała je między innymi śp. Barbara Blaine, założycielka SNAP – Survivors Network of those Abused by Priests, amerykańskiej sieci wspierania osób seksualnie wykorzystywanych przez duchownych. Tuż przed rozpoczęciem ceremonii beatyfikacji, którą uważała za skandal, stojąc na placu Świętego Piotra w Rzymie, mówiła: „Jan Paweł II mógł powstrzymać przemoc, ale nie chciał tego zrobić. Dla niego reputacja kościelnych dostojników była ważniejsza niż chronienie dzieci”[2].

Na całym świecie powstały organizacje typu SNAP, bo nie ma kraju o liczącej się społeczności katolickiej, w którym duchowni nie byliby sprawcami nadużyć seksualnych wobec nieletnich. Nie wiemy, o ilu dziesiątkach czy setkach tysięcy ofiar mówimy, ponieważ tylko w krajach anglosaskich oraz w północno-zachodniej Europie zmuszono Kościół do otwarcia archiwów, co umożliwiło zbadanie skali przestępstw.

Liczby przerażają. Raport Johna Jaya z 2004 roku pokazał, że w USA w latach 1950-2002 o nadużycia seksualne zostało oskarżonych 4392 duchownych, czyli 4 procent ówczesnego kleru. W miarę pojawiania się nowych danych liczby te wzrosły. W Niemczech komisja działająca we współpracy z Kościołem ustaliła, że od 1946 do 2014 roku o czyny seksualne wobec nieletnich oskarżono 1670 duchownych – 4,4 procent kleru. Ale i te liczby rosną wraz z pojawianiem się nowych raportów. Badania zakończone w 2021 roku we Francji wykazały, że od roku 1950 ofiarą seksualnych nadużyć księży mogło tam paść 216 tysięcy nieletnich. I można tak wymieniać dalej: Irlandia, Australia, Holandia, Belgia...

Wszędzie tam, gdzie sprawę zbadano, wyniki były podobne. Na razie możemy się tylko domyślać, jakie byłyby w krajach tak bardzo katolickich jak Hiszpania, Włochy, Portugalia czy Polska, gdzie nie doszło jeszcze do systematycznych badań skali nadużyć. I bez tego jednak wiadomo, że kryzys wymknął się spod kontroli w trakcie długiego pontyfikatu Jana Pawła II. Czy rozsądna była decyzja, aby tego papieża ogłosić świętym, podczas gdy jego udział w cierpieniu tak wielu nie został wyjaśniony?

Papież Franciszek odrzucił wątpliwości i krytykę. Wyniósł polskiego papieża na ołtarze po przypisaniu mu dwóch „cudownych” uzdrowień post mortem – za sprawą nieżyjącego papieża miały zniknąć nieuleczalne choroby. Z powodu tych „interwencji” ogłoszono go świętym. Ofiary molestowania w Kościele zadają sobie pytanie, dlaczego nie mógł interweniować za życia, by położyć kres ich cierpieniom.

Wkrótce po kanonizacji Jana Pawła II papież Franciszek obiecał wykorzenić molestowanie seksualne w Kościele. „Potwierdzam raz jeszcze, że ofiary wszelkich nadużyć są mi bliskie. Kościół uczyni wszystko, aby wykorzenić to zło”[3], powtórzył pod koniec roku 2020. Spotkał się z dużym oporem wewnątrz instytucji, jednak paroma sukcesami może się pochwalić:

W 2014 roku, dwa miesiące po kanonizacji Jana Pawła II, polski arcybiskup Józef Wesołowski został wydalony ze stanu kapłańskiego, po tym jak oskarżenie go o molestowanie seksualne uznano za wiarygodne.

W 2016 roku papież Franciszek stworzył nowe przepisy umożliwiające karanie biskupów, którzy ukrywali księży sprawców.

W 2018 roku Franciszek wydalił ze stanu kapłańskiego dwóch chilijskich biskupów winnych wykorzystywania seksualnego nieletnich. Wcześniej zmusił do rezygnacji cały chilijski episkopat.

W 2019 roku godność kapłańską utracił amerykański kardynał Theodore McCarrick oskarżony o molestowanie seksualne. Rok później Watykan opublikował raport obszernie omawiający genezę sprawy McCarricka.

Od niedawna karząca ręka Watykanu dosięga również hierarchów w Polsce. W rzeczywistości jest to jednak ręka raczej głaszcząca – czterech hierarchów ukarano grzywną i innymi lekkimi sankcjami.

Łagodność Franciszka wobec polskich biskupów, których udział w tuszowaniu nadużyć seksualnych został szeroko udokumentowany, ostro kontrastuje z jego własną obietnicą, że nie tylko ci, którzy molestowali, lecz także ci, którzy chronili molestujących, poniosą odpowiedzialność. Karane będzie zarówno zaprzeczanie przestępstwom pedofilskim kleru, jak i ich tuszowanie – zapewnia. „Wiarygodność Kościoła została poważnie podważona i osłabiona przez te grzechy i przestępstwa, a zwłaszcza przez próby ich negowania lub tuszowania”[4], przyznaje papież.

Piękne słowa, ale czyny są mniej przekonujące. Gdy tylko pojawia się imię Jana Pawła II, Franciszek się zatrzymuje. Nietrudno zrozumieć dlaczego: papież Franciszek jest rozdarty. Aby odbudować wiarygodność Kościoła, musi ukarać negowanie i tuszowanie przestępstw seksualnych, ale robiąc to, naraża na szwank reputację Jana Pawła II oskarżanego dokładnie o to samo – o zaprzeczanie przestępstwom seksualnym i o ich tuszowanie.

Franciszek nie dopuszcza żadnej krytyki pod adresem Jana Pawła II, pozostaje on dla niego „wielkim świadkiem wiary, wielkim człowiekiem modlitwy, pewnym przewodnikiem dla Kościoła w czasach wielkich zmian”[5]. W obronie Jana Pawła II obecny papież używa dwóch argumentów, które będziemy badać w tej książce.

Po pierwsze: brak wiedzy. Jan Paweł II nie wiedział o molestowaniu. „Również Jana Pawła II wprowadzono w błąd, to jest pewne”[6], stwierdził Franciszek. Nie był informowany, informacje nie docierały do niego, informacje były przed nim ukrywane, a kiedy wreszcie do niego dotarły, był już ciężko chory i nie był w stanie zareagować. Krótko mówiąc – nie wiedział. Niektórzy widzą w tym nawet dodatkowy dowód jego świętości: on był tak czysty, że nie mógł sobie wyobrazić czegoś tak nikczemnego jak seksualne wykorzystywanie dzieci.

Po drugie: jego polskie pochodzenie uniemożliwiło mu rozpoznanie sytuacji. Franciszek ujął to tak: „Trzeba postawę Jana Pawła II rozumieć, bo pochodził z zamkniętego świata za żelazną kurtyną, gdzie panował komunizm. Tam panowała postawa defensywna. On znał tysiące rzeczy z tamtego świata. Musimy dobrze rozumieć, że nikt nie może podważać świętości tego człowieka i jego dobrej woli. On był wielki”[7]. Inni obrońcy polskiego papieża precyzują ten argument: komuniści fałszywie oskarżali księży o pedofilię, takie Karol Wojtyła miał doświadczenia jako arcybiskup Krakowa i dlatego jako papież nie mógł wierzyć w podobne oskarżenia. Pochodził zza żelaznej kurtyny, gdzie Kościół prześladowano, i przez ten pryzmat patrzył na cały świat.

Proponuję, abyśmy zajrzeli za dawną żelazną kurtynę, by się przekonać, czy te argumenty wytrzymują próbę krytyki.

W tej książce stawiam proste, podstawowe pytanie: Czy Karol Wojtyła wiedział o molestowaniu nieletnich przez duchownych, zanim został papieżem? Odpowiedź musi brzmieć: tak albo nie. Tertium non datur.

Mógłby ktoś powiedzieć: to stare dzieje. Po co się tym zajmować? Dlaczego mam czytać historie sprzed pół wieku o jakichś księżach w kraju, którego już nie ma, w PRL-u? Ano dlatego, że te „stare dzieje” mają przełożenie na dzisiejsze życie. Dlatego, że setki tysięcy ofiar księży nie doczekały się sprawiedliwości. Dlatego, że skandale seksualne nadal niszczą Kościół. Nadal w wielu krajach, nie tylko w Polsce, Kościół tuszuje przestępstwa duchownych. Co więcej, obecny papież zdaje się brać udział w tym tuszowaniu, gdy chodzi o Jana Pawła II.

Od lat 80. ofiary i ich prawnicy próbowali udowodnić odpowiedzialność Watykanu i samego Jana Pawła II za ukrywanie przestępstw seksualnych. Nigdy się to nie udało. Największe skandale – z udziałem Groëra, Degollado, McCarricka – wybuchły pod koniec jego pontyfikatu. Kościół może więc utrzymywać, że świadomość powagi sytuacji zyskał papież dopiero wtedy, gdy nie miał już możliwości skutecznego działania.

Stawka przyjrzenia się polskim „starym dziejom” jest więc wysoka. Bo co, jeżeli znajdą się świadectwa, że nie tylko wiedział, ale że wiedział dużo wcześniej, niż dotąd podejrzewano? I co, jeżeli się okaże, że nie dość, iż wiedział o molestowaniu nieletnich, to jeszcze przenosił sprawców na kolejne stanowiska kościelne? Albo jeszcze gorzej: co, jeżeli się okaże, że sam brał udział w tuszowaniu przestępstw seksualnych? Nawet najbardziej zagorzali obrońcy Jana Pawła II musieliby uznać jego współodpowiedzialność za przypadki molestowania.

Jednak stawka jest jeszcze większa. Polskie archiwa i świadectwa mówią wiele nie tylko o polskim papieżu, ale także o papieżu Franciszku. Bo jeżeli Jan Paweł II tuszował przestępstwa seksualne, to jak nazwać usiłowania obecnego papieża, by ten fakt nie ujrzał światła dziennego? W ostatnich latach to właśnie się dzieje – Franciszek okazuje wyjątkową pobłażliwość wobec polskich hierarchów podejrzanych o tuszowanie pedofilii. Znamienny jest tu przypadek kardynała Dziwisza, który przez większość życia był osobistym sekretarzem Jana Pawła II.

Już w 2010 roku dziennikarz watykanista John Allen porównał hierarchów Kościoła – samych zaufanych ludzi Jana Pawła II – do kostek domina: każdy zdemaskowany hierarcha pociągnie za sobą kolejnego: „To nie jest tak, że ci ludzie, [kardynałowie] Sodano, Castrillón i tak dalej, działali w próżni. Zostali umieszczeni na tych stanowiskach przez Jana Pawła II i podejmowali decyzje w jego imieniu. Myślę, że w Stolicy Apostolskiej rozumieją, że kiedy te kostki domina zaczną się przewracać... Castrillón upadł pierwszy. Odcięli się od niego. Teraz Sodano jest na krawędzi; to następny klocek domina, który się przewróci. Myślę, że istnieje obawa, że kolejnym może być kardynał Stanisław Dziwisz z Krakowa [...]; mogą paść trudne pytania o rolę, jaką odegrał. [...] A jeśli ostatecznie i ten klocek domina się przewróci, to skończymy na samym papieżu”[8].

Od słów Allana minęło ponad dziesięć lat. Przyszła kolej na Stanisława Dziwisza, prywatnego sekretarza Jana Pawła II. Jego rola w chronieniu notorycznych drapieżników seksualnych, takich jak meksykański duchowny Marcial Maciel Degollado czy amerykański kardynał Theodore McCarrick, nigdy nie została wyjaśniona. Później, gdy po śmierci Jana Pawła II został arcybiskupem Krakowa, Dziwisz nie wyjaśnił skarg na siedmiu polskich duchownych. Ksiądz Tadeusz Isakowicz-Zaleski, który złożył owe skargi wraz z dowodami, ma wszystkie kopie przekazanych dokumentów, a Dziwisz zaprzecza, by cokolwiek otrzymał. Ofiara jednego z domniemanych sprawców raz po raz opowiada swoją historię w telewizji, a Dziwisz odmawia spotkania.

I według papieża Franciszka dobrze robi. W czerwcu 2021 roku papież wysłał do Polski kardynała Angela Bagnasco. Miał zbadać zarzuty wobec Dziwisza. „Wiele wskazuje na to, że czeka nas trzęsienie ziemi” – napisał Tomasz Terlikowski, polski komentator spraw kościelnych. Nic takiego jednak nie nastąpiło. Kardynał Bagnasco nie rozmawiał z ofiarami. Wrócił do Rzymu, a konkluzja jego „śledztwa” brzmiała: „Analiza zebranej dokumentacji pozwoliła ocenić te działania kard. Stanisława Dziwisza jako prawidłowe i w związku z tym Stolica Apostolska postanowiła dalej nie procedować”[9]. Przekaz był jasny: nie tykamy polskich afer.

To, że papież Franciszek boi się wyjaśniania skandali pedofilskich w polskim Kościele, stało się jasne również przy okazji wizyty ad limina polskich biskupów w Watykanie w listopadzie 2021 roku. Według biskupów rozmawiano z Franciszkiem na różne tematy: migracja, pandemia i „kryzys wiarygodności Kościoła”, „kryzys małżeństwa, rodziny oraz młodzież”, Światowe Dni Młodzieży i synod[10]. O seksualnych przestępstwach ani słowa. Według kościelnego portalu Opoka ta kwestia została jednak poruszona: „Odnośnie przestępstw seksualnych i »zaniedbań« biskupów w tym obszarze papież zwrócił uwagę, że jest to problem, z którym biskupi muszą sami sobie poradzić”[11].

Innymi słowy papież Franciszek uważa, że biskupi podejrzani o tuszowanie seksualnych przestępstw swoich podwładnych powinni sami wyjaśnić swoje „zaniedbania”. Według Franciszka polscy biskupi mogą być sędziami we własnej sprawie.

Czyli nic nie zostanie wyjaśnione. I właśnie o to chodzi. Wyjaśnienie, jak i od kiedy polscy biskupi tuszowali przypadki molestowania seksualnego, nieuchronnie prowadziłoby do pytań o rolę samego Jana Pawła II.

Kolejny dowód na to, że papież Franciszek nie chce, żeby brudy Kościoła wyszły na jaw, pojawił się w styczniu 2022 roku, kiedy „Rzeczpospolita” dotarła do instrukcji Stolicy Apostolskiej skierowanej miesiąc wcześniej do polskich biskupów[12]. W tej instrukcji Watykan zabrania udostępniania kościelnych akt sądom i prokuraturze. Oznacza to, że polski wymiar sprawiedliwości nie dostanie od diecezji żadnych dokumentów odnoszących się do postępowań kanonicznych dotyczących seksualnego wykorzystywania nieletnich przez księży ani nawet kopii tych akt. Polska musi o nie prosić Watykan drogą dyplomatyczną, co mocno utrudnia i spowalnia śledztwa.

Procedura utrudniająca dochodzenie obowiązuje zresztą nie tylko w Polsce. Tak jak inne decyzje papieża Franciszka. Krótko po objęciu Stolicy Piotrowej zmienił zasady funkcjonowania Kongregacji Nauki Wiary, która od 2001 roku ma rozpatrywać wszystkie oskarżenia o molestowanie seksualne przez duchownych. Od 2014 roku przy Kongregacji działa rodzaj sądu rewizyjnego. Franciszek dał księżom skazanym za nadużycia seksualne dodatkową możliwość odwołania się od wyroku. Rezultat opisała włoska watykanistka Franca Giansoldati: „Większość decyzji, które zostały podjęte w odniesieniu do księży włoskich, jest korzystna dla skazanych. Co oznacza, że nawet kapłan skazany i sprowadzony do stanu świeckiego odwołuje się i odwraca wyrok, odzyskuje status kapłański i nadal pracuje jako kapłan. Praktycznie wszystkie wyroki dotyczące włoskich księży zostały anulowane i tylko bardzo nieliczne potwierdziły wydalenie ze stanu kapłańskiego”[13].

Zapytana, dlaczego Watykan nie tyka polskich spraw, Giansoldati powiedziała: „Polska to problem duży jak stodoła. Bo Polska to kraj Jana Pawła II, to ojczyzna Jana Pawła II, który jest święty. Czy pamiętasz Santo subito? Zbyt szybko zrobili świętym tego papieża”[14].

Sam Franciszek, podobnie jak jego poprzednik Benedykt XVI, został już dawno „zlustrowany”, czy przypadkiem jako arcybiskup nie tuszował przestępstw seksualnych. Ale Jan Paweł II nie. I Franciszek wyraźnie nie chce, aby ktokolwiek grzebał w przeszłości polskiego papieża – i w ogóle w przeszłości polskiego Kościoła. Jest świadom, że tropy prowadzą do człowieka, którego sam ogłosił świętym? Odpowiedź na pytanie, czy Karol Wojtyła wiedział o molestowaniu w Kościele, zanim został papieżem, z całą pewnością dotyczy obecnego papieża, obecnego Kościoła i ma dalekosiężne znaczenie.

Mało brakowało, a to pytanie pozostałoby bez odpowiedzi. Po opublikowaniu w lutym 2013 roku książki Lękajcie się. Ofiary pedofilii w polskim Kościele mówią zastanawiałem się, jak dalej pociągnąć temat. Skierowałem uwagę na księży sprawców i znalazłem ich we wszystkich zakątkach Polski. Z tego okresu pochodzą rozmowy zamieszczone w rozdziale drugim. Po jakimś czasie, gdy polscy dziennikarze zaczęli śmielej podchodzić do tematu molestowania w Kościele, zadałem sobie pytanie: dlaczego ja, korespondent niderlandzkich mediów, miałbym się nadal tym zajmować? Zauważyłem jednak, że unikano pytań o rolę Jana Pawła II, prawie wszyscy jakby bezkrytycznie powtarzali historyjkę o dobrym carze i złych bojarach, tyle że w wersji kościelnej: dobry papież, źli kardynałowie. Jakby nie chciano dopuścić myśli, że król może być nagi. Powiedziałem sobie: sprawdzam. I tak, wobec braku dostępu do archiwów kościelnych, na długie lata utknąłem w Instytucie Pamięci Narodowej, gdzie są przechowywane pozostałości archiwum dawnej Służby Bezpieczeństwa.

Błądziłem w labiryncie zakurzonych teczek jak dziecko we mgle.

Aż jesienią 2019 roku stwierdziłem, że dość – znalazłem dużo ciekawych informacji o Kościele w PRL-u, ale o molestowaniu nieletnich tyle co nic. Poza tym zasoby archiwum IPN-u badało już tylu naukowców... Może szukam czegoś, czego nie ma? Skoro jednak pracownicy Instytutu ściągnęli dla mnie jeszcze parę teczek z Krakowa, głupio byłoby ich nie przejrzeć, choćby z grzeczności. I tak usiadłem – po raz ostatni, jak sądziłem – w czytelni IPN-u. Listopadowe popołudnie, na dworze deszcz i ciemność, a na biurku już tylko trzy teczki. Otwieram przedostatnią, a tu niespodzianka: informacja o molestowaniu dziewczynek przez księdza Lenarta (rozdział szósty). Było to na godzinę przed zamknięciem czytelni i całego mojego projektu. Można to nazwać uśmiechem losu lub palcem bożym. Jak kto woli.

Historia księdza Lenarta w porównaniu z przypadkami, które znalazłem potem, może wydawać się mniej znacząca, ale w tamtym momencie dała mi przekonanie, że jestem na właściwym tropie i że nie powinienem się poddawać.

Niecały rok po znalezieniu świadectw poczynań księdza Lenarta znalazłem akta procesowe księży Loranca i Surgenta (rozdziały siódmy i ósmy), a gdy pierwsza wersja książki była gotowa i rozglądałem się za wydawcą, trafiłem na historię księdza Sadusia (rozdział dziewiąty), co mocno opóźniło publikację, ale uczyniło materiał dowodowy jeszcze mocniejszym.

Archiwum SB bywało źródłem wielkich kontrowersji. Jednak to, że jakaś organizacja odegrała złowrogą rolę, nie wyklucza jej spadku materialnego jako historycznego źródła. Nieporozumieniem jest bowiem przekonanie, że esbeckie papiery zawierają same kłamstwa. Pierwszym zadaniem każdej służby specjalnej, niezależnie od systemu politycznego, jest zbieranie jak najpewniejszych informacji. SB nie była wyjątkiem. Owszem, esbecy podrabiali dokumenty i organizowali prowokacje, chcąc osiągnąć „cele operacyjne”, ale żeby takie fałszywki były skuteczne, musiały bazować na sprawdzonych danych.

Konfrontowałem informacje zebrane przez SB z pamięcią żywych ludzi. Wiele z tego, co wyczytałem, udało się potwierdzić. O prawdziwości historii zapisanych w dokumentach świadczą też liczne, często banalne, szczegóły zapamiętane przez uczestników lub świadków tamtych wydarzeń, a pokrywające się z tym, co wiedziała SB.

Należy też podkreślić, że wymienienie kogoś w teczkach SB jako „tajnego współpracownika” – TW – nie musi oznaczać, że był świadomym informatorem. Ale dla tej książki nie ma to znaczenia. Nie o lustrację tu chodzi, tylko o treść informacji.

Pracownicy SB i MO nie byli literatami. Ich raporty pisane są dość drętwym językiem, nieraz z błędami ortograficznymi i interpunkcyjnymi. Na ogół je poprawiałem, żeby niepotrzebnie nie męczyć czytelników. Tu i ówdzie dodałem w klamrach wyjaśnienia. Skróty, o ile wydały mi się czytelne, zostawiłem. Niektóre informacje wygnałem do przypisów, aby głównego tekstu nadmiernie nie obciążyć.

Starałem się ograniczyć do sedna sprawy. Ta książka nie jest monografią trwającego ponad ćwierć wieku pontyfikatu ani monografią kryzysu na tle nadużyć seksualnych w tym okresie. Nie wchodzę w dyskusje na społecznie wrażliwe tematy, takie jak: aborcja, celibat, moralność seksualna, kapłaństwo kobiet, antykoncepcja lub eutanazja, mimo że istnieje wyraźny związek między stosunkiem Wojtyły do tych spraw a jego podejściem do skandali seksualnych. Nie zostanie tu również przedstawiona rola Jana Pawła II w obaleniu komunizmu w Europie Wschodniej. Nie zamierzam obszernie omawiać przyczyn seksafer ani ich tuszowania na wielką skalę. Milczenie, odwracanie wzroku i victim blaming nie będą tu obiektem obszernej analizy. Pytania, dlaczego Jan Paweł II pozostał bierny w obliczu skandali seksualnych, które dewastowały jego Kościół, też tu nie zadaję. Ta książka w żaden sposób nie dotyczy też świętości lub nieświętości polskiego papieża. Świętość i potrzebne do tego cuda nie są domeną dziennikarstwa śledczego ani badań naukowych, ponieważ nie dotyczą faktów, tylko wiary. A głównym celem tej książki jest ustalenie faktów. Innymi tematami będzie można się zająć, gdy poznamy odpowiedź na pytanie, co wiedział Jan Paweł II, a tym samym – w jakiej mierze był odpowiedzialny za cierpienie ofiar.

Książka zaczyna się tam, „gdzie wszystko się zaczęło”, to znaczy w Wadowicach, miejscu urodzenia polskiego papieża. Opisując przypadek molestowania seksualnego w tym mieście, pokazuję, jak blisko polskiego papieża – fizycznie i mentalnie – molestowanie miało miejsce. Nieodparte wrażenie, że musiał wiedzieć, co czynią jego księża, potęguje się w rozdziale drugim, dotyczącym kardynała Dziwisza. Sposób, w jaki ten najwierniejszy z wiernych traktował księży molestantów i ich ofiary, kiedy po śmierci Jana Pawła II zarządzał archidiecezją krakowską, mówi wiele o samym Wojtyle.

W rozdziałach trzecim i czwartym opuścimy na moment Polskę, by przypomnieć światowy wymiar kryzysu w Kościele. Z rozdziału trzeciego dowiemy się, jak w marcu 1985 roku Jan Paweł II został poinformowany o nadużyciach seksualnych swoich amerykańskich podwładnych oraz jak w kolejnych latach reagował na rozlewający się kryzys. Według przytoczonej w czwartym rozdziale argumentacji obrońców papieża z faktu, że w marcu 1985 roku papież się dowiedział, nie wolno wyciągać wniosku, że był współodpowiedzialny za cierpienia zadawane dzieciom w następnych latach. Wszystkie ich argumenty można streścić w dwóch słowach: nie wiedział.

Aby to „nie wiedział” zweryfikować lub sfalsyfikować, wrócimy do Polski, do Krakowa czasów, kiedy Karol Wojtyła rządził tam jako arcybiskup. Rozdział piąty uzbroi czytelnika w podstawową wiedzę o funkcjonowaniu w PRL-u Kościoła katolickiego i Służby Bezpieczeństwa. Następne cztery rozdziały: Przeniesienie, Wybaczenie, Recydywa i Ucieczka, stanowią trzon tej książki. Są to historie czterech księży z archidiecezji krakowskiej, które Karol Wojtyła znał i w których odegrał rolę.

Na szczególną uwagę zasługuje rozdział dziewiąty pod tytułem Ucieczka. Śledząc ścieżkę życia księdza Bolesława Sadusia, trafiłem na niespodziankę. Okazało się, że (anty)bohater mojej opowieści miał dobry kontakt z Hermannem Groërem, zanim ten został przez Jana Pawła II mianowany arcybiskupem Wiednia. Wkrótce po tej nominacji wybuchła jedna z największych afer pedofilskich w Kościele, gdy wyszło na jaw, że Groër przez lata molestował nieletnich i młodych dorosłych. Wiele wskazuje na to, że ten skandal był częściowo konsekwencją wcześniejszej decyzji Jana Pawła II o wysłaniu do Austrii księdza Sadusia, aby ukryć jego przestępstwa seksualne popełniane w Krakowie.

Trzy końcowe rozdziały pokażą, że historie opisane w rozdziałach Przeniesienie, Wybaczenie, Recydywa i Ucieczka nie są wyjątkowe, wręcz przeciwnie – są niczym wierzchołek góry lodowej, której ślady znaleźć można w ocalałych dokumentach. Wszyscy, którzy wątpiliby w wiarygodność wykorzystanych w książce źródeł, znajdą odpowiedź na pytanie, czy SB fałszywie oskarżała księży o niecne czyny wobec nieletnich, po czym zobaczymy, że molestowanie seksualne w Kościele trwało w Polsce na długo przed oskarżeniem pierwszego księdza pedofila w Stanach Zjednoczonych. W konkluzji wrócimy do pytań o współodpowiedzialność Jana Pawła II oraz jej tuszowanie przez papieża Franciszka.

W książce Lękajcie się wykazałem – na podstawie skąpych informacji, jakie wtedy były dostępne – że również w Polsce Kościół katolicki konsekwentnie ukrywa przestępstwa wobec dzieci i młodzieży. To, co wówczas było obrazoburczą nowością, przez ostatnie dziesięć lat stało się wiedzą powszechną. Mimo to nie ucichły oskarżenia z kręgów kościelnych pod adresem dziennikarzy, jakobyśmy prowadzili jakąś wojnę z Kościołem. Czuję się w obowiązku po raz kolejny włożyć te oskarżenia między bajki.

Po pierwsze, to nieprawda, że dziennikarze nieproporcjonalnie dużo uwagi poświęcają nadużyciom w kręgach kościelnych. Wprawdzie, mierząc w liczbach bezwzględnych, do nadużyć seksualnych wobec nieletnich dużo częściej dochodzi poza Kościołem niż w Kościele, ale duchownych jest w Polsce niecałe trzydzieści tysięcy, gdy cała męska populacja liczy około osiemnastu milionów. Za to wszędzie na świecie molestujący stanowią kilka procent kleru, wielokrotnie więcej niż w całej populacji.

Po drugie, księża katoliccy głoszą surową moralność seksualną, a przy tym mają władzę. Według samego Kościoła: „Zgorszenie nabiera szczególnego ciężaru ze względu na autorytet tych, którzy je powodują, lub słabość tych, którzy go doznają”[15].

Po trzecie, Kościół rzymskokatolicki bardzo skutecznie i na wielką skalę ukrywał przestępstwa seksualne. I w niektórych krajach, między innymi w ojczyźnie Jana Pawła II, robi to nadal.

Po książce Lękajcie się nastąpił w Polsce wysyp artykułów, książek i filmów dokumentalnych, powstał film fabularny Kler o molestowaniu seksualnym w Kościele. To głównie dzięki filmom temat trafił pod strzechy. Ale jedno tabu pozostało: Jan Paweł II.

Polska nadal żyje w cieniu Jana Pawła II. Papież, który zaczął swój pontyfikat od słów „Nie lękajcie się” i który powtarzał, że prawda nas wyzwoli, budzi lęk u tych, którzy szukają prawdy. Dopiero teraz, gdy piszę te słowa, pojawiła się w TVN seria dobrze zrobionych reportaży Marcina Gutowskiego o tym, co świat wie od dawna: są bardzo mocne podejrzenia, że Jan Paweł II wiedział o molestowaniu nieletnich, ale nie reagował. To dobry moment, by pójść krok dalej i zajrzeć do polskich źródeł.

Mam nadzieję, że ta książka urealni postać papieża Polaka, nie tylko nad Wisłą.

1. Wadowice

Minęło prawie czterdzieści lat, a Sławkowi Mastkowi wciąż trudno opowiedzieć, co mu się przytrafiło w roku szkolnym 1980/1981. Wspomina, jak poszedł z księdzem Kałwą, opiekunem ministrantów, do domu katechetycznego, katolickiego.

– I tam właśnie przyszedł ksiądz Piotrowski. On się tak do mnie dostawił. Włożył mi rękę pod majtki, do moich genitaliów. Ksiądz Kałwa mówił: Co ty robisz? Wyciągnął rękę, a ja rozpłakałem się i uciekłem stamtąd do domu.

Świadectw seksualnych nadużyć popełnionych przez duchownych jest dużo, ale rzadko się zdarza, by ksiądz dopuścił się molestowania w obecności innego księdza. Chwycił za członek chłopca, gdy obok stał jego kolega ksiądz, tak po prostu, jakby to była najnormalniejsza rzecz na świecie. Sławek miał wtedy trzynaście lat, może czternaście, dokładnie nie pamięta. Nie mógł przestać chodzić do kościoła – w tamtej Polsce, gdzie Kościół katolicki był spoiwem życia społecznego na wsi i w małych miasteczkach. Nieraz spotykał księdza Filipa Piotrowskiego, który w ciągu paru sekund zmienił jego życie.

– Nie przestałem być ministrantem. Natomiast zacząłem unikać tego księdza. Za każdym razem, jak go widziałem, spuszczałem głowę albo kryłem się za jakimś kolegą. A on się zachowywał tak, jakby nic się nie stało.

W 2019 roku polscy biskupi przyznali, że było wielu takich jak Sławek. Po raz pierwszy opublikowali informacje dotyczące molestowania seksualnego nieletnich w Kościele. Zrobili to niechętnie, pod nasilającą się presją mediów i opinii publicznej. Dane przedstawiono na podstawie kwerendy przeprowadzonej w diecezjach oraz zgromadzeniach zakonnych. Stwierdzono, że między 1 stycznia 1990 a 30 lipca 2018 roku zgłosiły się 382 ofiary, z których 198, gdy dochodziło do molestowania, miało mniej niż piętnaście lat. W 95 procentach przypadków wszczęto procesy kanoniczne. Jedną czwartą oskarżonych księży wydalono ze stanu duchownego. Ponad połowa (51,8 procent) dostała lekkie kary i pozostała duchownymi[1].

Biskupi nie podali nazwisk ani nie ujawnili, na czym polegało wykorzystanie seksualne w tych 382 przypadkach. Autor badania, jezuita Adam Żak, przyznał, że problem jest dużo większy, niż sugerują podane liczby. Tylko mały odsetek nadużyć jest zgłaszany, i to prawie nigdy przez księży. Ponadto dane nie są kompletne, ponieważ nie wszyscy biskupi odpowiedzieli na pytania.

Sławek jest jednym z ujawnionych 382 przypadków. Ale jego historia nie przebiła się w polskich mediach. Krakowskiemu dziennikarzowi, który opisał ją w lokalnej gazecie, nie przedłużono kontraktu. Twierdzi, że stało się to po telefonie z pałacu arcybiskupiego. Nietrudno się domyślić, dlaczego w pałacu przy Franciszkańskiej w Krakowie historia Sławka może szczególnie drażnić. Chodzi o miejsce zdarzenia.

Dopóki Sławek opowiada o swoich przeżyciach do mikrofonu, jego opowieść nie wydaje się wyjątkowa. Kamera to zmienia. Za Sławkiem bowiem rozciąga się widok dobrze znany każdemu Polakowi: ryneczek, biały kościół z wieżą zwieńczoną cebulastą kopułą, a obok dom, „gdzie wszystko się zaczęło”. To tu 18 maja 1920 roku urodził się Karol Wojtyła, znany światu jako papież Jan Paweł II. Całymi klasami młodzi Polacy odwiedzają dom rodzinny narodowego bohatera przekształcony w muzeum Jana Pawła II. Po wizycie tam młodzież odwiedza kościół, gdzie Karol Wojtyła został ochrzczony i przystąpił do pierwszej komunii. Dziś ma on status papieskiej bazyliki. Na koniec wycieczki kremówka w miejscowej cukierni, sławna na cały kraj, odkąd papież w czerwcu 1999 roku na tym rynku wspomniał czas swojej młodości: „Po maturze chodziliśmy na kremówki”.

Wszyscy znamy tę widokówkę: plac Jana Pawła II, kościółek z domem urodzenia po prawej stronie, a po lewej, tuż za świątynią, Dom Katolicki. I właśnie tam ksiądz Filip w roku 1980 wsadził rękę w spodnie małego Sławka. Arcybiskup Karol Wojtyła o tym nie wiedział, bo kiedy to się stało, nie rządził już archidiecezją krakowską, do której należą Wadowice. Trochę wcześniej, w 1978 roku, świat poznał go jako „papieża z dalekiego kraju”, pierwszego nie-Włocha na Tronie Piotrowym od XVI wieku, papieża, który miał zmienić oblicze tej ziemi. Nawet gdyby rezydował jeszcze w Krakowie jako arcybiskup, raczej nie wiedziałby, co wyprawia wikary w jego rodzinnym miasteczku. Molestowane dzieci rzadko opowiadają, co im się przydarzyło. Sławek nie był wyjątkiem.

– Z nikim nie rozmawiałem. Zacząłem się strasznie wstydzić, bałem się odezwać. Kompletnie byłem zgaszony, przygaszony – opowiada w swoim zakładzie fotograficznym przy rynku. – Mama się też zastanawiała, co jestem taki cichy. Bałem się przyznać, bo mi nie uwierzy. I bałem się, że jeszcze mnie paskiem zbije, że mi się dostanie za to, że zwalam wszystko na księdza.

Proboszcz, który był świadkiem napastowania, ksiądz Zdzisław Kałwa, zachowywał się, jakby nic się nie stało. Był przyjacielem rodziny Sławka.

– Na ten temat nigdy z nim nie rozmawiałem. Przestałem do niego chodzić do spowiedzi. Poszedłem do innego księdza. Oczywiście relacje między nim a moimi rodzicami były takie same, tak samo przychodził na imieniny. Ja wtedy wychodziłem z pokoju.

W historiach molestowania przez księży powtarzają się pewne schematy. Sprawcy często cieszą się zaufaniem rodziców ofiary, co na długo zapewnia im bezkarność. Jeśli zdarzy się, że coś wyjdzie na jaw, natychmiast pojawia się nieformalny komitet obrony dobrego imienia „naszego księdza”. A gdy sytuacja grozi większym skandalem, biskup przenosi molestanta do innej parafii, gdzie ten może popełniać kolejne seksualne przestępstwa. W najgorszym dla sprawcy przypadku zostaje on kapelanem w szpitalu, domu opieki, na cmentarzu lub w innej przechowalni, gdzie trudniej o spotkanie z dzieckiem.

Skrzywdzone dziecko zostaje samo ze swoim lękiem i zamętem w głowie. Wychowywane jest w bezgranicznym szacunku dla Kościoła. Ksiądz jest przedstawicielem Boga na ziemi, religia katolicka przypisuje księżom „ontologiczną więź z Chrystusem”, tylko oni mogą dotykać hostii, ciała Chrystusa. Ten respekt graniczący z trwogą jest zakorzeniony w polskim języku. Do osoby duchownej nie wolno zwracać się per „pan”, należy używać tytułu „ksiądz”, „ojciec”, a w przypadku dostojników kościelnych – zawiłej tytulatury. Dziecku wychowanemu w tej tradycji ksiądz ma jawić się jako ojciec. Jako ojciec nad wszystkimi ojcami w parafii. A nad tym ojcem jest jeszcze wyższy ojciec: biskup. A nad tym jeszcze wyższym ojcem jest najwyższy ojciec: Ojciec Święty, namiestnik Ojca naszego, który jest w niebie. Dziecko stoi u stóp tej patriarchalnej drabiny sięgającej samego nieba. Dziecku bardzo trudno jest powiedzieć komukolwiek, że jakiś pan zrobił mu coś, czego przeważnie nie rozumie, a co sprawiło, że czuje się brudne. Gdy sprawcą jest ksiądz, ofiara milczy prawie zawsze. A jeżeli nie milczy, często jest karana za mówienie źle o księdzu. Milcząc, dziecko oszczędza sobie podwójnej zdrady: zdrady „ojca” w Kościele oraz zdrady ojca i matki w domu.

Milczenie ofiar przestępstw seksualnych nie jest odkryciem naszych czasów. Wiedziano o tym w komunistycznej Polsce. „W przytłaczającej większości sytuacji pokrzywdzone występkiem z art. 176 kk dzieci nie zwierzają się swoim rodzicom bądź innym opiekunom z faktu, którego na sobie doświadczyły”[2]. Tak brzmi konkluzja artykułu na temat molestowania w piśmie Zakładu Kryminalistyki Milicji Obywatelskiej z 1982 roku.

W tym samym roku Sławek został wykorzystany po raz drugi. Miał piętnaście lat, kolega zaproponował mu udział w pielgrzymce do miejscowości niedaleko Warszawy. Organizatorem wycieczki był ksiądz Bogusław, znajomy rodziców tego kolegi.

– Spaliśmy we dwójkę w jednym pomieszczeniu z tym księdzem, opowiada Sławek.

W środku nocy się obudził. Ktoś zdjął mu spodnie od piżamy. Ksiądz próbował go masturbować.

– Nic nie mówiłem. Jakby ktoś rzucił na mnie urok. Nie mogłem nic robić. Zaniemówiłem. Powiedział, że mam problemy z napletkiem. Że nie będę mógł mieć dzieci. To było podchwytliwe stwierdzenie, że chce mi jakoś pomóc, żeby to naprawić. Próbował być, jednym słowem, lekarzem.

I tym razem Sławek nie bił na alarm. Wobec tego ksiądz „lekarz” dalej próbował.

– Na tej wycieczce chciał jeszcze raz to zrobić. Nie dałem się.

Po powrocie do Wadowic ksiądz Bogusław przyszedł do Sławka do domu.

– Otworzyłem. Bardzo zdziwiłem się. Zapytał, czy jest ktoś w domu. Mówiłem, że nie. Pierwsza rzecz, co zrobił, to włożył mi rękę do spodni.

Psychiczne szkody spowodowane niezrozumiałymi, wypieranymi przeżyciami z dzieciństwa zniekształcają życie dorosłego. Dla tych, którzy mają szczęście, kończy się niewyrazistymi dolegliwościami, takimi jak chroniczne zmęczenie, zamknięcie w sobie czy nawroty złego samopoczucia. Dla innych – tragicznie. Ksiądz, który molestuje, niszczy nie tylko psychikę dziecka, lecz także fundament znanego mu świata. W nagrodzonym Oscarem amerykańskim filmie Spotlight z 2015 roku o tym, jak dziennikarze z Bostonu odkrywają skalę nadużyć seksualnych w amerykańskim Kościele, jeden z bohaterów tłumaczy, dlaczego ofiary nazywają siebie ocalałymi: „Ważne jest, aby zrozumieć, że to nie jest tylko fizyczna przemoc. Jest to również przemoc duchowa. Kiedy ksiądz to robi, pozbawia cię wiary. Więc sięgasz po butelkę albo po igłę. A jeśli to nie działa, skaczesz z mostu. Dlatego nazywamy siebie ocalałymi”[3].

Sławek sięgnął po alkohol. Jego małżeństwu groził rozpad. Chociaż obiecywał, że zerwie z nałogiem, dalej pił.

– Chciałem rzucić ten alkohol. Przysięgałem, błagałem na kolanach, płakałem, że to już ostatni raz. Ale wytrzymywałem parę dni. Potem dobrowolnie pojechałem do terapeuty do Bielska, który stwierdził, że jestem alkoholikiem, wspomina. Trzy razy w tygodniu jeździłem na terapię. Nas było siedemdziesiąt, prawie osiemdziesiąt osób, podzielonych na trzy grupy. Tam byli adwokaci, trzej lub czterej księża, dwóch lekarzy, nauczyciele, kobiety.

W końcu zaczął mówić. Opowiedział o molestowaniu żonie (Nie mogła uwierzyć) oraz matce (Mama wybuchła płaczem). Wtajemniczył wspólnika, z którym prowadził zakład fotograficzny. Ten natychmiast go uciszył („Nie waż się nic z tym robić, bo możemy stracić pracę, możemy stracić komunie, możemy stracić śluby kościelne i tak dalej”. No to ja tego nie ruszałem). Fotograf na polskiej prowincji nie utrzyma się bez zleceń na komunie i śluby kościelne. A ich nie można uwieczniać bez pozwolenia Kościoła.

Wadowice są typowym miasteczkiem prowincjonalnym. Osiemnaście tysięcy mieszkańców. W niedziele pełne kościoły. Każdy zna każdego. Nic tu nie pozostaje nieobgadane. W 2011 roku Sławek postanowił kandydować do Sejmu z ramienia Ruchu Palikota, antyklerykalnej partii pod wodzą biznesmena, od którego nazwiska wzięła swoją nazwę. Proboszcz z pobliskiej wioski zadzwonił do wspólnika Sławka.

– Jak to jest? Pański wspólnik należy do Ruchu Palikota? A wy kręcicie komunie? Ja sobie nie życzę, żeby ten pan kręcił komunie!, parafrazuje Sławek tamtą rozmowę. Wspólnik mi zagroził. Mówił, że sobie nie życzy, żebym walczył z Kościołem.

Sławek się przestraszył. Pojechał do tamtego proboszcza, by go zapewnić, że rezygnuje z kandydowania. Pojechał do Krakowa, aby skreślić swoje nazwisko z listy wyborczej. Dali mu oświadczenie potwierdzające, że już nie jest kandydatem partii Palikota. Reakcja proboszcza z Wadowic była lodowata. Sławek poprosił partię o bardziej oficjalne pismo potwierdzające, że zrezygnował.

– Ten papier mu przyniosłem. Oschle przyjął to do wiadomości.

Wtedy Sławek rzucił proboszczowi w twarz:

– To ja przecież byłem skrzywdzony przez księdza.

Po czym opisał sytuację.

– No to proboszcz mnie zbeształ, że ja sobie to wymyśliłem. Jak śmiem obrażać księży!

Wkrótce usłyszał, że już nie ma prawa filmować uroczystości w kościołach. Wycofał się z firmy.

Dziś wspomina:

– Machnąłbym ręką, gdyby nie ci proboszczowie.

Postanowił zgłosić sprawę. 19 maja 2014 roku, po ponad trzydziestu latach, złożył wyjaśnienie przed prokuratorem w Wadowicach. Przy przesłuchaniu obecny był psycholog, który w raporcie stwierdził, że świadek „nie przejawia skłonności do przeinaczeń, wyolbrzymiania, kłamstwa, konfabulacji, zapominania, spowodowanych zaburzeniem sprawności funkcji psychicznych”. Historię Sławka uznano więc za wiarygodną. Mimo to trzy tygodnie później prokuratura umorzyła obie sprawy. Powód: przedawnienie. Poza tym Sławek, gdy padł ofiarą drugiego księdza, miał już piętnaście lat, zatem był w wieku, w którym seks z nim, gdyby wyraził zgodę, nie byłby karalny.

Po roku na bezrobociu założył własny zakład fotograficzny. Szybko jednak przekonał się, że jest fotografem non grata. Nie mógł uwieczniać komunii ani ślubów w całej diecezji. Gdyby proboszczowie okazali choć trochę współczucia, nigdy by nie poszedł do biskupa, zapewnia.

Można by sobie wyobrazić, że Sławek wpada do kurii wściekły, że podniesionym głosem domaga się sprawiedliwości. Przecież nie dość, że jako dziecko został skrzywdzony przez dwóch księży, to jeszcze jest przez proboszczów zaszczuwany. Ale nic z tego. Na nagraniu słychać, że podczas rozmowy z kościelnym adwokatem jest onieśmielony. Mówi grzecznie, wręcz z pokorą. Wie, że zwykły sąd już nie wchodzi w rachubę. Liczy na sprawiedliwość Kościoła. Wie, że Kościół występuje tu jako sędzia we własnej sprawie, ale lepszy rydz niż nic. Sławek chce tylko usłyszeć słowo „przepraszam”.

Stworzono dwie biskupie komisje, dla każdej ze spraw osobną. Ksiądz Bogumił zaprzecza i umiera, zanim proces kanoniczny się skończy. Za to ksiądz Filip, który obmacywał małego Sławka w Domu Katolickim w Wadowicach, przyznaje się do winy. Pisze list do Sławka, w którym prosi o przebaczenie i oferuje skromne zadośćuczynienie finansowe.

Najbardziej zaskakująca jest jednak reakcja trzeciego księdza w tej historii, proboszcza Kałwy, tego, który był świadkiem, jak jego kolega wsadził rękę w spodnie chłopca. Sławek puka do jego drzwi, szukając wsparcia. Przecież ksiądz Kałwa jest znajomym jego rodziców. Sławek proponuje, by razem pojechali do księdza Filipa, bo jako dobry katolik chce zrobić to, do czego Kościół zachęca ofiary molestowania: wybaczyć sprawcy. Ale emerytowany proboszcz uparcie twierdzi, że żadnego molestowania nie widział. Rozmowa została nagrana. Oto jej fragmenty:

Sławek: Moja propozycja jest taka, aby osobiście pojechać podziękować i przebaczyć księdzu Piotrowskiemu. Ale z księdzem. We dwójkę. [...] Bo samemu mi jest ciężko i pewnie by mnie nie wpuścił. Co ksiądz na to?

Ks. Kałwa: No, to jest taka sprawa. Mnie mieszać w tę sytuację... To niezdrowa sytuacja.

S.: Ale ksiądz był świadkiem tego.

Ks.: Czego świadkiem?

S.: Nie pamięta ksiądz tej sytuacji, która była wtedy?

Ks.: Nie, nie pamiętam.

S.: Nie pamięta ksiądz?

Ks.: Sytuacji całej nie pamiętam.

S.: Ksiądz Piotrowski powiedział, że to, co ja zrelacjonowałem, jest prawdą. I że prosi o moje wybaczenie. Ja mu wybaczam, ale chcę mu to osobiście powiedzieć. Nie wymagam od razu odpowiedzi, proszę się zastanowić.

Ks.: To dojdzie do kontrowersji.

S.: Nie dojdzie do kontrowersji. Moje intencje są czyste. Należy sobie wybaczać. Nie kieruję się chęcią zemsty, nie kieruję się chęcią zysku. Jeśli chodzi o księdza Piotrowskiego, to jest sprawa zamknięta. Ksiądz Filip Piotrowski się przyznał. Poszły listy do kurii. Kuria wysłała te listy do Watykanu.

Ks.: Och, tak? [zaskoczony]

S.: Ksiądz Filip mnie przeprosił. Ze swojej strony proponował pewną kwotę, którą przyjąłem. I ja wobec księdza Filipa nie mam więcej roszczeń.

Ks.: [z przerażeniem] Jeżeli sprawa poszła do Watykanu, to może dla Filipa Piotrowskiego ta sprawa być bardzo krytyczna.

Rozmowa się toczy. Powtarzają się wątki. Aż Sławek pyta wprost, jak sprawy molestowania załatwiano kiedyś. I wtedy emerytowany duchowny mówi:

Ks.: Wtedy te sprawy, tak zwane molestowanie, nie były tak ostro traktowane jak teraz. Po prostu uchodziły uwagi.

S.: A jak reagował wtedy biskup czy przełożony, jak dochodziło do tego?

Ks.: To wtedy przenoszono do innej parafii. Tak było od początku. A potem, jak [szum] papieża Benedykta już, za Franciszka, to doszło do takich surowych...

Widać wyraźnie: ksiądz, przyjaciel rodziców Sławka, świadek molestowania ich syna przez drugiego księdza, nie chce pomóc. Jego przekaz jest jasny: o molestowaniu się milczy. Tak to się robiło w czasach arcybiskupa Wojtyły: „Wtedy te sprawy, tak zwane molestowanie, nie były tak ostro traktowane jak teraz. [...] To wtedy przenoszono do innej parafii”. Dopiero później, „za papieża Benedykta już, za Franciszka, to doszło do takich surowych”.

Zaskakująca szczerość. Ksiądz Kałwa na pewno nie miał takich zamiarów, a przecież sformułował oskarżenie pod adresem Jana Pawła II: póki polski papież rządził, te sprawy nie były tak ostro traktowane.

Wiedział, co mówi. Gdy umarł, Katolicka Agencja Informacyjna nazwała go „przyjacielem i współpracownikiem kardynała Karola Wojtyły z czasów krakowskich”[4].

Najbardziej bulwersujące w całej tej historii jednak jest to, że jeden ksiądz chwycił dziecko za genitalia w obecności innego księdza. Widać nie bał się reakcji kolegi.

Ksiądz Filip nie był nowicjuszem, gdy to zrobił. Święcenia otrzymał w 1966 z rąk arcybiskupa Wojtyły. Mało prawdopodobne, by jego skłonność do chłopców ujawniła się dopiero czternaście lat później. Sławek jest przekonany, że nie był pierwszą ofiarą księdza Filipa.

O tym, że sprawcy molestowania musieli być kryci od dawna, świadczą również liczby przytoczone na początku tego rozdziału. Tylko jedną czwartą księży sądzonych na podstawie kościelnego prawa wydalono ze stanu kapłańskiego. Dane dotyczą wprawdzie okresu po upadku komunizmu, ale trudno uwierzyć, by polscy biskupi stali się pobłażliwi wobec podwładnych dopiero po upadku PRL-u. Bardziej prawdopodobne, że troska o sprawcę od dawna była dla hierarchów najważniejsza.

I to się nie zmieniło. Obecny arcybiskup krakowski Marek Jędraszewski potwierdził kościelne priorytety:

Kościół musi być nieskazitelnie stanowczy w piętnowaniu zła, w walce ze złem, ale musi także – zgodnie z tym, czego uczył nas Pan Jezus – wzywać do nawrócenia, pokuty i okazywać miłosierdzie sprawcom, jeśli oni chcą rzeczywiście podjąć nowe życie, jeśli szczerze żałują i dążą do wewnętrznego nawrócenia. To jest przesłanie Ewangelii, któremu Kościół musi być przede wszystkim wierny[5].

Od kogo arcybiskup nauczył się takiego podejścia?

2. Spadkobierca

Jeśli jest na tej ziemi kraj, w którym Kościół wciąż stara się iść śladem Jana Pawła II, to jest nim Polska. A najwierniejszym z wiernych jest tu niewątpliwie Stanisław Dziwisz, były osobisty sekretarz Wojtyły. Jak sam to ujął: „Był dla mnie ojcem i mistrzem”. Jeśli więc jest na świecie ktoś, kto wie, jak Jan Paweł II postępował wobec duchownych molestujących dzieci, to tym kimś jest kardynał Stanisław Dziwisz. Wydaje się więc logiczne, że gdy po śmierci papieża został arcybiskupem krakowskim, radził sobie z tym problemem podobnie jak Jan Paweł II. Zobaczmy więc, jak sobie radził.

Parę lat temu młody reporter TVN 24 spytał sędziwego kardynała o stosunek Jana Pawła II do molestujących księży[1]. Dziwisz odpowiedział: „Nigdy nie akceptował pedofilii. Wyciągał zawsze konsekwencje. I to bardzo ostre”. Był wyraźnie poirytowany pytaniem, pewnie dla niego bezczelnym. Jak można zadawać kardynałowi takie pytanie o świętego człowieka? I to w Polsce, ojczyźnie Jana Pawła II. Na domiar złego młody dziennikarz zwracał się do kardynała per „pan” zamiast „ekscelencjo” lub „księże kardynale” – znak, że czasy się zmieniają, również w Polsce. Dziwisz jednak, zanim uciekł od żurnalistów, dodał jeszcze jedno zdanie, jakby mimochodem: „Tego nie było, tak jak jest dzisiaj”.

To tajemnicze słowa. Co kardynał chciał przez to powiedzieć? Co miał na myśli, używając słowa „tego”? Czego nie było? Tej pedofilii? Czy tego zamieszania wokół pedofilii? Logicznie rzecz biorąc, mówi to drugie: nie robiono takiego zamieszania – ponieważ chwilę wcześniej sam stwierdził, że polski papież podejmował twarde działania przeciwko pedofilii. Trudno podejmować działania przeciw czemuś, czego nie ma. Stąd wniosek, że kardynał miał na myśli: tego całego zamieszania wokół pedofilii wtedy nie było, a pedofilia – owszem.

Być może jest to zbyt logiczna egzegeza słów wypowiedzianych w pośpiechu, pod presją. Być może zaskoczony kardynał zaplątał się we własne słowa, a chciał po prostu powiedzieć: nie mieliśmy wtedy takich problemów. Nie zmienia to jednak faktu, że ksiądz, który przez prawie czterdzieści lat trwał u boku Wojtyły, mówi – mimochodem, ale jednak – to samo, co słyszeliśmy w poprzednim rozdziale z ust innego współpracownika i przyjaciela polskiego papieża: za Wojtyły nie robiono takiego problemu z pedofilii wśród księży. Jak zaraz się przekonamy, kardynał – przez wielu uważany za kłamcę – bywa zaskakująco prawdomówny.

Kardynał Dziwisz przeżywa ostatnio trudne chwile. Nie jest do tego przyzwyczajony, bo przez całe dorosłe życie miał wiatr w żaglach. W 1966 roku arcybiskup Wojtyła mianował go swoim osobistym sekretarzem i kapelanem. Od kiedy znalazł się na tym wozie, Dziwisz podążał za karierą swojego szefa. Od 1998 roku mógł nazywać siebie biskupem, mimo że nigdy nie rządził diecezją. Nie wyróżniał się wyjątkowymi zdolnościami, oprócz jednej – potrafił pozostawać w cieniu, dyskretny, milczący.

Młodego Dziwisza w 1978 roku opisał ksiądz Saduś, który będzie bohaterem dziewiątego rozdziału. Doszły go słuchy, że „Stasiek” ma dostać nominację na biskupa pomocniczego archidiecezji krakowskiej.

„Pytany o to podczas obiadu – relacjonował Saduś w rozmowie z esbekiem – Dziwisz rumienił się i udzielał wymijających odpowiedzi, to znaczy nie potwierdzał tej wiadomości, ale również jej nie dementował”. Esbek pisze, że wieczorem Saduś zapytał Dziwisza wprost, czy to prawda, że został biskupem. „W odpowiedzi Dziwisz stwierdził, że jest to temat śliski i lepiej od niego odstąpić”[2].

To, że osobisty sekretarz arcybiskupa nie wyróżniał się wybitnymi zdolnościami, pokazują inne anegdoty z jego udziałem. W watykańskim raporcie o byłym kardynale McCarricku jest opisana wizyta Wojtyły z Dziwiszem w USA w 1976 roku. Ksiądz McCarrick usłyszał od swojego biskupa, że ma przerwać urlop na Bahamach, aby pomóc polskim gościom w razie problemów językowych. Raport relacjonuje spotkanie z przyszłym papieżem i jego adiutantem:

Po powrocie z Bahamów podczas śniadania z kardynałem Wojtyłą i prałatem Dziwiszem w rektoracie katedry Świętego Patryka McCarrick zażartował, że wizyta kardynała Wojtyły zepsuła mu wakacje: „Kardynale, tutaj nie ma sprawiedliwości, nie ma wcale. Powiem ci dlaczego: bardzo się cieszę, że cię poznałem, ale czy wiesz, że musiałem wrócić z połowu, z wakacji, bo kardynał Cooke powiedział, że mówię w każdym języku, w jakim chcesz?”. W późniejszym wywiadzie McCarrick powiedział, że ksiądz Dziwisz nie zrozumiał, że żartuje, ale kardynał Wojtyła, „który się śmiał i wiedział, że żartuję, wyjaśnił to wszystko Dziwiszowi”[3].

Księża z archidiecezji krakowskiej nie mieli wątpliwości, dlaczego to Dziwisz został wybrany, by towarzyszyć kardynałowi Wojtyle, a nie któryś z księży uważanych za bardziej wybitnych, na przykład ksiądz Kuczkowski, kanclerz krakowskiej kurii.

Do Rzymu bowiem kardynał bierze zawsze ludzi mało rozumiejących, na czele z Dziwiszem. Natomiast ludzi pokroju ks. Kuczkowskiego kardynał nigdy z sobą nie bierze, tzn. takich ludzi, którzy mogliby mieć swoje zdanie i którzy w ewentualnej rozmowie z takim czy innym dyplomatą watykańskim mogliby się „rzucić w oko”[4].

Ten mało pochlebny cytat pochodzi z donosu księdza Stanisława Szlachty, proboszcza w Kalwarii Zebrzydowskiej, tajnego współpracownika komunistycznej bezpieki w latach 60. i 70. Inny ksiądz informator, Józef Szczotkowski, pracownik kurii, członek kapituły metropolitalnej, też uważnie obserwował karierę nikomu nieznanego Dziwisza i donosił o tym Służbie Bezpieczeństwa: „jest to chłopak ułożony, grzeczny i spokojny. Stosunkowo młody wiek jeszcze nie spowodował objawów zarozumiałości”, napisał ksiądz Szczotkowski w styczniu 1967 roku[5]. Ale ten „grzeczny chłopak” miał wyczucie, bo już w marcu 1968 roku, dekadę przed wyborem Wojtyły na papieża, wyczuł, że jego szef jest „papabilny”. W dokumencie SB czytamy: „domysły Dziwisza idą nawet tak daleko, że [Wojtyła] nawet może być wybrany papieżem”[6].

W czerwcu 1968 roku ksiądz donosiciel Szczotkowski nadal twierdził, że „o ks. Dziwiszu niewiele można powiedzieć”. Nadal się nie wychyla. „Nie robi się ważny”[7]. Trzy lata później, kiedy zdobył już pierwsze szlify w kuluarowych grach o władzę, pojawia się inny Dziwisz: „Kurialiści dostrzegli, że staje się on coraz bardziej nieprzystępny i zarozumiały”[8].

Te mniej chwalebne cechy księdza Dziwisza ujawniły się w pełni, kiedy Jan Paweł II z powodu choroby nie mógł już samodzielnie wykonywać wszystkich zadań administracyjnych. Od 1995 roku choroba Parkinsona coraz bardziej ograniczała papieża, który wcześniej wydawał się mieć w sobie niewyczerpane pokłady energii. Coraz częściej biskup Dziwisz wychodził z papieskich apartamentów i ogłaszał, czego chce papież. Il papa vuole – „Papież chce” – stało się jego przydomkiem w ostatnich latach pontyfikatu Jana Pawła II. Za pomocą tej formuły współkierował kurią rzymską. Im bardziej Wojtyła podupadał na zdrowiu, tym mniej jasne było, czyje są owe przekazy i nakazy – papieża czy jego sekretarza.

Działo się to pod koniec lat 90. To okres kluczowy dla opanowania kryzysu związanego z molestowaniem nieletnich w Kościele.

Na przełomie wieków o skandalach seksualnych w Kościele zrobiło się głośno na świecie. Obrońcy papieża wykorzystują niejasny układ sił w tym okresie, aby winę za bierność Watykanu i tuszowanie afer zrzucać na złowrogich kardynałów, którzy wtedy rządzili kurią. W tym kontekście wymieniane są nazwiska kardynałów Sodano i Trujillo, ale przede wszystkim księdza Dziwisza. Osobisty sekretarz papieża w czasie jego choroby zagarniał dla siebie coraz większą władzę – Il papa vuole.

Ze śmiercią Jana Pawła II 2 kwietnia 2005 roku Dziwisz stracił wyjątkową pozycję. Nowy papież, Benedykt XVI, pozbył się sekretarza, awansując go na metropolitę krakowskiego. Rok później Dziwisz otrzymał kapelusz kardynalski – ukoronowanie kariery. Został wysłany do Krakowa jako kustosz pamięci polskiego papieża. Jednak zaczęły się mnożyć wątpliwości.

Pierwsza pojawiła się tuż po katastrofie pod Smoleńskiem 10 kwietnia 2010 roku, w której zginął prezydent Lech Kaczyński. Kardynał Dziwisz zgodził się, by prezydent został pochowany w marmurowym grobowcu na Wawelu, w miejscu ostatniego spoczynku królów i bohaterów narodowych. Pozwalając na pochówek kontrowersyjnego prezydenta w narodowym panteonie, arcybiskup stał się stroną w coraz bardziej zaciętej walce politycznej. Przyczynił się tym do zniszczenia jednego z filarów autorytetu polskiego Kościoła – jego neutralności politycznej.

Na domiar złego Dziwisz kupczy pamiątkami po zmarłym papieżu. Okazało się, że nie tylko zachował osobiste zapiski Jana Pawła II, które on kazał po swojej śmierci spalić, ale nawet je wydał – w 2014 roku w postaci książki Jestem bardzo w rękach Bożych. Jeszcze większe wątpliwości budzi jego handel relikwiami. Dziwisz zachował dla siebie krew papieża pobraną podczas jakiejś medycznej procedury. W Kościele rzymskokatolickim krew świętego jest uważana za relikwię o najwyższej wartości. Do tego ma tę zaletę, że można ją niemal w nieskończoność dzielić na krople. Każdą kroplę zaś, w ozdobnej ampułce, można wymienić na przysługi i wpływy. Od czasu kanonizacji Jana Pawła II jego sekretarz rozprowadził po całym świecie około stu takich relikwii. Nikt nie wie, ile papieskiej krwi pozostało w jego prywatnej ampułce.

Emerytura, na którą przeszedł w 2016 roku, nie jest dla Dziwisza spokojna. Skandale seksualne w Kościele zaczęły coraz mocniej przyciągać uwagę mediów. Dziennikarze, po latach zwlekania, wzięli na celownik także biskupów i kardynałów. Kardynał Dziwisz jest ostatnio w centrum tej medialnej uwagi, a polska opinia publiczna dowiaduje się o sprawach, o których reszta świata wie od dawna. Na przykład, że Il papa vuole pod koniec pontyfikatu Jana Pawła II mógł odegrać haniebną rolę w tuszowaniu afer seksualnych, chroniąc wysoko postawionych sprawców wykorzystywania dzieci, takich jak amerykański arcybiskup McCarrick i meksykański przywódca legionistów Chrystusa Maciel Degollado.

Wiele wskazuje na to, że jako arcybiskup krakowski kardynał Dziwisz też tuszował przypadki molestowania. W 2012 roku otrzymał informacje o siedmiu księżach, którzy mieli dopuścić się przestępstw seksualnych. List z nazwiskami tych siedmiu księży oraz materiały dowodowe przekazał arcybiskupowi Dziwiszowi ksiądz Tadeusz Isakowicz-Zaleski w imieniu ofiar. Brodaty krakowski duchowny to wyrazista, silna osobowość w polskim krajobrazie publicznym. Prowadzi założoną przez siebie Fundację im. Brata Alberta, która niesie pomoc osobom niepełnosprawnym intelektualnie. W 2007 roku ksiądz Isakowicz-Zaleski ugruntował swoją reputację człowieka upartego i prawego, gdy wydał książkę o współpracy duchownych archidiecezji krakowskiej z komunistyczną bezpieką. Tym sposobem wyprał kościelne brudy, co nie spotkało się z wdzięcznością jego współbraci kapłanów, w tym kardynała Dziwisza. Stając w 2012 roku w obronie ofiar molestowania, po raz kolejny naraził się niejednemu biskupowi.

Głośno o tej sprawie zrobiło się w 2020 roku, gdy media zaczęły dopytywać Dziwisza o list od księdza Isakowicza-Zaleskiego. Kardynał stwierdził, że takiego listu nie pamięta. Ewidentnie minął się z prawdą[9]. W miarę zadawania coraz trudniejszych pytań „nie pamiętał” coraz więcej. Prowokowało to kolejne niewygodne pytania, a fala krytyki przerodziła się w prawdziwą burzę. Wkrótce potem Kraków był świadkiem sceny wcześniej nie do pomyślenia. Przed pałacem biskupim, pod tak zwanym oknem papieskim, w którym podczas swoich wizyt w Krakowie Jan Paweł II pojawiał się wieczorem na nieformalną pogawędkę z wiernymi, zebrał się teraz zupełnie inny tłum. Kilkaset osób wykrzykiwało: „Kościół zrobił z Polski piekło!”, „Gdzie są instytucje, które mają chronić nasze dzieci?”, „Dziwisz, tchórzu, wyjdź!”. Oczywiście, jak to w Polsce, natychmiast pojawili się kontrdemonstranci, „samoobrona wierzących”, ale to nie oni przeszli do historii. Tej nocy polski kardynał został głośno i publicznie nazwany tchórzem i kłamcą.

Kardynał Dziwisz był przez lata szanowany i honorowany przez większość rodaków. Także przez polskie media, które nie zadawały mu krytycznych pytań. Jeszcze w 2017 roku, po jego przejściu na emeryturę, „Gazeta Wyborcza” napisała, że „nie zamiatał pod dywan pedofilii”[10].

Dziwisz robi to, co robił przez całe swoje życie: wiernie służy Janowi Pawłowi II. W 1981 roku próbował własnym ciałem ochronić szefa przed strzałami płatnego zabójcy Ali Ağcy. Dziś bierze na klatę bardzo niewygodne pytania, które powinny być skierowane do papieża Polaka. Wygląda na to, że robi, co może, by nadal chronić Jana Pawła II. Zasłaniając się słabnącą pamięcią, unika odpowiedzi. Bardziej jednak niż wyrafinowanym kłamcą wydaje się człowiekiem nienadążającym za nowymi czasami. „Tego nie było, tak jak jest dzisiaj” – to słowa starego człowieka, który nie rozumie, dlaczego nagle robi się problem z czegoś, co nigdy problemem nie było.

Stara gwardia polskiego Kościoła – Dziwisz urodził się w 1939 roku – zdaje się po prostu nie pojmować, że nadużycia seksualne to problem przez duże P. Owszem, kłamie, udając, że nie pamięta różnych sytuacji, ale jest coś ważniejszego niż jego kłamliwe milczenie: to, że zaskakująco często mówi prawdę i że prawie nikt w Polsce tej prawdy nie słyszy.

Dobrym przykładem jest wywiad telewizyjny, który dziennikarz Piotr Kraśko przeprowadził z kardynałem Dziwiszem pod koniec 2020 roku. Kraśko ma wyjątkowy dar bycia grzecznym i uparcie dociekliwym jednocześnie. Tak było i w tym przypadku. Kardynał próbował wykręcać się od odpowiedzi. List od ojca Isakowicza-Zaleskiego? Nie pamiętam. List od arcybiskupa McCarricka? Nie pamiętam. Ksiądz Tadeusz Isakowicz-Zaleski stwierdził po tym wywiadzie: „[Dziwisz] prawdy nie powiedział. On kluczył. Używał dziesiątków wybiegów. Byłem zaskoczony tym wszystkim. Myślę, że powinien stanąć w prawdzie”[11].

Media też podkreślają, że kardynał kłamie. Dziwisz jednak nie kłamie cały czas. A gdy akurat mówi prawdę, mówi coś o Janie Pawle II. Na przykład kiedy Kraśko spytał go o pierwszego polskiego biskupa, którego Watykan zmusił do rezygnacji z funkcji, odpowiedział tak: „Widocznie ci, którzy muszą rezygnować, może są winni czemuś”. Po chwili dodał: „Ale każdy biskup stara się śledzić postawę Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka”.

Nic nie wskazuje na to, że tu kardynał kłamał. Wręcz przeciwnie, powiedział, co myśli: biskupi, którzy teraz są karani za tuszowanie przestępstw swoich podwładnych, robili tak, idąc za przykładem ówczesnego papieża Jana Pawła II. Nic dodać, nic ująć. Między wierszami wybrzmiewa ogromny żal do mediów, do wiernych, do obecnego papieża, że robi się problem z czegoś, co problemem nigdy nie było.

I nie jest to jedyna wstydliwa prawda wygłoszona przez kardynała Dziwisza wprost do kamery. Chwilę później stwierdził: „Jan Paweł II już na początku tego wieku powiedział biskupom amerykańskim: tolerancji zero. Myślę, że od tego właśnie zaczęła się walka z ukrywaniem”. I znowu: nic dodać, nic ująć. Tylko wymienić słówko „już” na „dopiero” i okazuje się, że kardynał mówi prawdę: faktycznie, dopiero w 2001 roku, kiedy media już od lat odkrywały skandal za skandalem, Jan Paweł II podjął działanie. Kardynał Dziwisz potwierdził, że przez pierwszych dwadzieścia parę lat pontyfikatu polski papież nie zrobił nic, by skończyć z tuszowaniem pedofilskich praktyk w Kościele. W kolejnych rozdziałach będziemy dokładniej analizować słowa papieża. Tu wystarczy spostrzeżenie, że kardynał Dziwisz bywa prawdomówny.

O dziwo, prawdy wypowiadane czasem przez Dziwisza nie są zauważane. Katolicki intelektualista Tomasz Terlikowski tak zareagował na głośny wywiad: „Na razie możemy mieć wrażenie, że ksiądz kardynał, powiem bardzo łagodnie, oszczędnie dysponuje prawdą”[12].

Tymczasem prawda wychodzi kardynałowi bokiem, tylko trzeba chcieć to dostrzec. Terlikowski może zarzucać Dziwiszowi kłamstwa, ale widać sam chce wierzyć w to, co kardynał powiedział pod koniec wywiadu: „Nigdy Jan Paweł II nie ukrywał niczego i nie chował. Absolutnie!”.

Wywiad dla TVN24 nie był pierwszy, w którym kardynał Dziwisz mówił prawdę. Rok wcześniej przyjazna mu TVP przeprowadziła z nim rozmowę o Janie Pawle II i pedofilii w Kościele. I wówczas Dziwisz potwierdził, że polski papież nie podjął żadnych prawnych kroków, gdy docierały do niego „informacje o przypadkach wykorzystywania seksualnego dzieci i młodzieży przez duchownych”. Zamiast uruchomić procedury prawne i publicznie potępić winnych, Jan Paweł II ograniczył się do bycia „poruszonym”. W ustach Dziwisza brzmiało to tak: „Gdy okazywało się, że zarzuty są prawdziwe, przede wszystkim był tym głęboko poruszony”[13]. I na tym koniec, żadnych działań. W tym samym wywiadzie emerytowany kardynał powiedział jeszcze coś, co bardzo obciąża polskiego papieża: wykluczył, by Jan Paweł II był niedoinformowany o skandalach seksualnych. Dziennikarka zapytała: „Jaka była rola księdza kardynała i innych bliskich współpracowników Jana Pawła II? Czy były przypadki, że ze względu na stan zdrowia papieża nie był on o czymś ważnym informowany?”. Na co Dziwisz: „Współpracownicy, zwłaszcza stojący na czele watykańskich dykasterii [ministerstw], mieli osobisty kontakt z papieżem i zawsze mogli wszystkie sprawy omówić z nim bezpośrednio. Istotne sprawy były podejmowane wspólnie na zebraniach przełożonych dykasterii. Sekretariat Ojca Świętego nigdy nie zastępował żadnej dykasterii kurii rzymskiej. Jan Paweł II do końca swego życia w [w] pełni świadomy i odpowiedzialny sposób kierował Kościołem”[14].

Innymi słowy, Jan Paweł II wiedział o wszystkim do końca swojego pontyfikatu. Tu należy zadać sobie pytanie: czy Dziwisz kłamie? Czy najwierniejszy z wiernych próbuje ocalić własną reputację, obciążając Jana Pawła II? Niekoniecznie. Może mówi po prostu, jak było: Jan Paweł II wiedział o najważniejszych sprawach i decyzjach podejmowanych w Watykanie, a tym samym odpowiada za ochronę przestępców seksualnych, takich jak: Groër, Degollado, McCarrick.

Innym przykładem mimowolnej prawdomówności kardynała Dziwisza jest krótka wymiana zdań w „Gazecie Wyborczej” z 2013 roku. Dziennikarce Joannie Mąkosie udało się zapytać kardynała, czy kuria w Krakowie miała wcześniej informacje o przestępstwach pedofilskich popełnianych na terenie archidiecezji.

Dziwisz: Od zawsze, jeśli byłyby takie wypadki, diecezja bardzo poważnie podchodzi do tych spraw.

Mąkosa: Czyli takie dane kuria posiada?

Dziwisz: Jeśliby były takie wypadki, to Kościół ma wszystkie sposoby, aby te rzeczy uporządkować. Przede wszystkim jeśli byłby taki wypadek, to ksiądz już nigdy nie może wrócić do katechezy, do pracy wśród młodzieży. Zależy też, jak ciężki jest taki przypadek, ostatnim narzędziem jest pozbawienie go możliwości sprawowania funkcji kapłańskich[15].

Kardynał starał się pokracznym językiem nie powiedzieć tego, co powiedział, mianowicie: krakowska kuria załatwiała sprawy pedofilii wśród księży według własnego uznania. Pytanie nie brzmi, czy następca Wojtyły w Krakowie kłamał, czy nie. Pytanie brzmi: dlaczego nie próbowano się dowiedzieć, jak kardynał Dziwisz i jego poprzednicy, w tym Wojtyła, reagowali na przypadki przestępstw seksualnych wśród kleru, skoro sam Dziwisz w 2013 roku potwierdził, że takie przypadki od dawna były? Przy innej okazji przyznał, że w latach 2005-2016, kiedy kierował archidiecezją, miał do czynienia z siedmioma takimi sprawami[16].

Zrobiło się tak głośno i gorąco wokół kardynała Dziwisza, że w końcu zareagował sam papież Franciszek. W czerwcu 2021 roku wysłał do Polski kardynała Angela Bagnasco z zadaniem „weryfikacji sygnalizowanych, także publicznie, zaniedbań kard. Stanisława Dziwisza podczas pełnienia przez niego funkcji arcybiskupa metropolity krakowskiego”[17]. Ksiądz Isakowicz-Zaleski wiązał duże nadzieje z przyjazdem papieskiego wysłannika: „Ja odetchnąłem, że nareszcie znalazł się ktoś w Watykanie, kto chce to wyjaśnić”[18]. Spotkał się z kardynałem Bagnasco i nabrał pewności, że nowy papież zabrał się do wyjaśniania tajemnic polskiego Episkopatu.

Werdykt Watykanu był dla niego jak zimny prysznic: według papieża Franciszka działania kardynała Stanisława Dziwisza były prawidłowe, papież nie widział i nie widzi powodów, aby dalej zajmować się tą sprawą. Podobnie jak Dziwisz kardynał Bagnasco nie raczył spotkać się z osobami, które wniosły skargi na domniemanych przestępców. „Jak można wydać werdykt, jeżeli się nie rozmawia z ofiarami?”, dziwił się ksiądz Isakowicz-Zaleski[19].

Ale nic w tym dziwnego. Tu działa logika watykańska: skoro w Polsce świeckie władze pozwalają Kościołowi lekceważyć ofiary, to Kościół też je lekceważy. Zwłaszcza gdy oskarżany jest osobisty sekretarz Jana Pawła II. Gdyby się okazało, że Dziwisz tuszował sprawy pedofilskie, Jan Paweł II mógłby być kolejnym na ławie oskarżonych.

Zanim jednak dojdziemy do samego papieża, pozostańmy jeszcze na moment przy kardynale Dziwiszu. Nikt nie żył tak długo tak blisko Jana Pawła II. Dziwisz widział więc, jak reaguje on na doniesienia, że księża molestują dzieci. Jako arcybiskup Krakowa na pewno – parafrazując jego własne słowa – naśladował postawę Jana Pawła II. Zobaczmy więc, jak traktował ofiary molestowania i ich oprawców.

Dotarłem do dwóch sprawców z archidiecezji krakowskiej. Jeden został ukryty w kościelnym domu starców, drugi zaś skazany przez sąd cywilny prawomocnym wyrokiem. Oba przypadki pokazują podejście Stanisława Dziwisza jako arcybiskupa do problemu molestowania nieletnich przez duchownych.

Pierwszy to przypadek zgłoszony w 2010 roku do kurii w Krakowie. Trafiłem na jego trop w internecie, pod artykułem o organizacji ofiar księży we Włoszech. Był to krótki czat. Ksiądz jest tam wymieniony z imienia i nazwiska. By ofiary pozostały anonimowe i żeby sprawcy, który jest ciężko chory, nie mieć na sumieniu, nazwijmy go tu księdzem Andrzejem. Błędów ortograficznych w czacie tym razem nie poprawiam, za to zmieniam imiona.

~ Jacku - 22.03.2010 (18:06)

Miałem wtedy 13 lat jak Kś. Andrzej był w Sułkowicach na plebani jakieś kilka lat. Był moim katechetą i opiekunem ministrantów. Zapraszał na plebanie by tam niby zdawać różne rzeczy które niby na katechecie zabrakło czasu, zamiast tego były gazetki porno itp Ostatnio był w Myślenicech na plebani...już go nie ma...poszedł do innej parafji. Napewno w polsce jest dużo podobnych historii!!!!!

~danuta - 20.07.2010 (14:28)

ja tez bylam molestowana przez tego ksiedza, mialam wtedy 12 lat. ks Andrzej byl wtedy czyli 1988 roku na parafii w ciecinie kolo zywca. pokazywal mi filmy pornograficzne i obmacywal, zaczecal zebym sie rozbrala. to bylo straszne, do dzis nie moge tego zapomiec. a potem kazal mi przysiegac na zdrowie moje, moich rodzicow ze nic nikomu nigdy nie powiem. potem dowiedzialam sie ze zapraszak takze ministrantow i ich takze wykorzystywal.

~Marek do ~danuta - 08.04.2011 (22:50)

Danuto tez mam te same doświadczenia z tym pedofilem - Twój rocznik i ta sama parafia. Wiem że paru kolegów też miało z nim do czynienia ale że były też dziewczyny to jestem zaskoczony.

~molestowany - 30.12.2011 (18:13)

ks Andrzej „zmolestowal” chyba wszystkich ministrantow i wiele chlopców i dziewczynek w Ciecinie. ja tez do nich nalez... wiele osób o tym wiedzialo ale wstyd zwycieżyl[20].

Zazwyczaj trudno dotrzeć do uczestników czatów, zwłaszcza gdy wpisy są starsze. W tym przypadku jednak się udało. Rozmawiałem z „Danutą”, ona dała mi namiary do „Piotra”, o którym wiedziała, że również padł ofiarą pedofilskich skłonności księdza Andrzeja. Ich świadectwa znalazły się w Lękajcie się[21]. Nie ma sensu ich tu powtarzać w całości. Wystarczy wersja skrócona. „Danuta” opowiedziała, jak ksiądz Andrzej zaprosił ją do siebie, by razem oglądać filmy. Zgodziła się. Zamknął drzwi na klucz i zamiast włączyć filmy dla dzieci, pokazał jej porno. „Danuta”:

On usiadł obok mnie i zaczął mnie obmacywać. Chciałam wstać. On był bardzo silny i gruby. Chwycił mnie mocno i na siłę wkładał mi rękę do spodni. Zaczęłam się wyrywać. Trzymał mnie na siłę i powiedział: „Uspokój się, powiedziałem ci, że do godziny siedemnastej cię nie wypuszczę. Nie wyjdziesz stąd”. I zaczął mi opowiadać różne rzeczy. Tak się strasznie wstydziłam. Nie wiedziałam, gdzie patrzeć. On ten film wyłączył. Zaczął mówić, jak to jest z kobietą i mężczyzną. Co mężczyzna robi, co kobieta ma itd. Siedziałam tam i patrzyłam gdzieś przed siebie. I czekałam na tę godzinę, gdy mnie wypuści. To tylko pół godziny, do siedemnastej, ale dzisiaj bym powiedziała, że to trwało dwie-trzy godziny. Tak ten czas się ciągnął. Wreszcie siedemnasta. Wstaję. Kazał mi przysięgać na życie i zdrowie moich rodziców, że nigdy, przenigdy nikomu nie zdradzę, co tam się wydarzyło.

Druga ofiara księdza Andrzeja to „Piotr”. Miał jedenaście lat w roku szkolnym 1987/1988, gdy ksiądz Andrzej zaprosił go na wspólne z innymi chłopcami oglądanie wideo. Tak to opisał:

Przyszedłem na umówioną godzinę. Okazało się, że chłopcy mają przyjść później. Ale oni w ogóle nie przyszli. W każdym razie byłem u tego księdza i włączył mi te bajki. Smerfy chyba. Po jakimś czasie przewinął kasetę i okazało się, że oprócz bajek był tam również nagrany film porno. Pamiętam do dzisiaj. Pierwszy raz widziałem taki film. Wziął mnie na kolana i włożył mi rękę do spodni, no i zaczął mnie... Chciał doprowadzić do wzwodu. Zaczął mnie pieścić. I pytania jakieś tam różne mi zadawał: czy się już onanizowałem i takie rzeczy. Ja chyba płakałem. W każdym bądź razie byłem w szoku, nie wiedziałem, co się dzieje. Nie wiem, do czego mogłoby dojść, gdyby nie telefon. Zadzwonił proboszcz, żeby tamten ksiądz odprawił za niego mszę. I to praktycznie mnie uratowało.

Dopiero w 2010 roku jedna z ofiar księdza Andrzeja – ani „Danuta”, ani „Piotr” – postanowiła zapukać do drzwi pałacu arcybiskupa Stanisława Dziwisza. Arcybiskup nie zgłosił przestępstwa do prokuratury. Zastosował procedury kanoniczne ustanowione przez Jana Pawła II w 2001 roku. Po wewnętrznym, kościelnym, procesie wysłał krzywdziciela do domu dla chorych księży.

Tam go zastałem. Skulony, trzęsący się. Bardzo się bał dziennikarzy. Podczas rozmowy regularnie milkł, nie mógł znaleźć słów i drżał na całym ciele. Oto nasza rozmowa w skróconej wersji:

– Rozmawiałem z ludźmi, którzy twierdzą, że ksiądz ich molestował.

– Za to tu jestem. Że molestowałem.

– A jakiś proces się odbył?

– Nie.

– Nawet kanoniczny?

– To znaczy kanoniczny to się odbył. Dlatego nie jestem na parafii, nie wolno mi spowiadać. Wolno mi tylko tu odprawiać [mszę] i za karę pracuję codziennie. Ja się nie wypieram, że coś takiego było. Zresztą byłem w Kobierzynie [szpital psychiatryczny] też w związku z tym. Mam zaburzenie osobowości. I dlatego leczę się psychiatrycznie.

– Jak długo ksiądz wykorzystywał dzieci?

– Nie wiem. Ja mam zaburzenie pamięci.

– To się zaczęło w latach 80., tak?

– A to nie jest przedawnione?

– Tak, to już jest przedawnione. Jak ksiądz tu trafił?

– No, ktoś poszedł do biskupa i oskarżył mnie o to.

– To dopiero w 2010 roku. Ale ksiądz przecież robił takie rzeczy już od dawna.

– To nie było przez cały czas, codziennie.

– Osoby, z którymi rozmawiałem, powiedziały mi, że molestował je ksiądz w latach 80. A przez cały czas biskup nie wiedział o tym?

– Nie wiedział.

– Ale wielu ludzi przecież o tym wiedziało?

– To znaczy, że ja jestem biseksualistą, bo były też dziewczyny [trzęsie się].

– To trwało dwadzieścia pięć lat?

– To nie trwało dwadzieścia pięć lat, bo ja w pewnym momencie skończyłem. Ja przysięgam. Ja mogę przysiąc, że w którymś momencie, nie pamiętam kiedy, ale skończyłem, ale nie było to cały czas.

– Cały czas się zastanawiam, jak to możliwe, że tyle lat to trwało, a nikt...

– Ale to nie stało się cały czas. To czasem się zdarzyło. Gdybym chciał kłamać, tobym powiedział, że to jeden raz w Cięcinie się zdarzyło. Nie kłamię. Mówię prawdę. Że czasem to się zdarzyło. Nie było tak, że cały czas korzystałem z czegoś takiego. Starałem się, żeby to nie było poniżej piętnastu lat. A tamci mieli poniżej piętnastu lat?

– Mieli.

– O Jezu! To nie pamiętam. A musi pan to ruszać?

– Inni księża wiedzieli?

– No, bo ja chodziłem do spowiedzi. Po spowiedzi starałem się dość długo się trzymać. A później to znowu się zdarzyło.

– Czyli ksiądz miał świadomość, że to jest coś złego?

– Że to jest złe. A oni wszyscy mieli mniej niż piętnaście lat?

– No, mieli. Najwyżej dwanaście lat.

– Ja nie pamiętam. Bóg mi świadkiem, nie pamiętam. Mnie – mówiąc prostym językiem – odbiło, jak się to wydało.

– Wydało się trzy lata temu, kiedy ktoś poskarżył się u biskupa?

– Wcześniej miałem problemy psychiczne, a się nie przyznawałem.

– Wszystko trzymane w sobie, tak? Czy to ulga, że teraz wyszło?

– Ulga. Ulga, że ja przestałem, bo ostatni raz to było jakieś dziesięć lat temu, dziewięć-dziesięć lat temu [tzn. w 2003 lub 2004 roku]. I to na pewno powyżej piętnastu lat.

– Czy ksiądz, u którego ksiądz się spowiadał, nie reagował?

– Obowiązuje tajemnica spowiedzi. Nie mógł powiedzieć.

– Nawet nie mógł ostrzec biskupa, bez podania szczegółów?

– Nie mógł, bo jego obowiązuje tajemnica spowiedzi [przez jakiś czas nie jest w stanie mówić]. Dla mnie spowiedź była ulgą. Chodziłem często do spowiedzi, żeby się to nie powtórzyło.

– To się zaczęło już od razu po seminarium?

– Nie, później.

– Ale to ksiądz już był księdzem?

[milczy]

– Jako dziecko też byłem molestowany przez kogoś. Przez dorosłego.

– Przez księdza?

– Nie.

– Ile ksiądz wtedy miał lat?

– Siedem, osiem.

– Ksiądz słyszał o innych księżach...

– ...że to robili? Nie będę się wypowiadać. Bo skoro ja to zrobiłem, nie mogę innych osądzić, że mają za uszami. Od tego czasu w ogóle nie miałem seksu. Osiem, dziewięć lat temu. Nie pamiętam. Naprawdę mam zaburzenie pamięci. Za to się leczę. Zdaję sobie sprawę, że ja przecież też umrę. Mam wadę serca i mogę w każdej chwili umrzeć. I co, będę w takim stanie? Kiedyś mi obetną nogi. Miażdżyca. Biorę lekarstwo, że opóźniają, ale nie da się cofnąć. Będę miał następną pokutę, jak będę na wózku inwalidzkim. A będę. No bo widzi pan, może to też jest kara za to? Nie wiem.

– A czy biskup był zaskoczony, kiedy usłyszał w 2010 roku?

– Chyba tak.

– Kazał ksiądz dzieciom złożyć przysięgę, aby nic nie mówiły?

– No, prosiłem, żeby nie powiedziały nikomu. Nie kazałem, prosiłem.

– Też podczas spowiedzi?

– Nie, one nie mogły chodzić do mnie do spowiedzi. Bo jeżeli ja coś takiego z kimś robiłem, to ja nie mogę go wyspowiadać. Tłumaczyłem, że do mnie to z tym nie może i że do spowiedzi tylko do innego księdza.

– A ksiądz się nie bał, że to się wtedy wyda?

– No bałem się. No i odbiło mi, i znowu to robiłem. To było mocniejsze ode mnie. Mam zaburzenie pamięci.

– To też od trzech lat?

– Ja to przeżyłem, że się wydało. Wtedy do mnie dotarło, że robiłem komuś aż taką krzywdę, że poszedł na skargę. Nie wiem, czy robiłem krzywdę, bo nie wiem, za co ktoś poszedł na skargę. Wtedy zdałem sobie sprawę, że to musiało być wielkie zło. Wcześniej, nawet przy spowiedzi, nikt mi nie tłumaczył, że to jest takie potworne zło. Teraz to w telewizji mówią, że to zostawia ślady w psychice. Ja sobie z tego nie zdawałem sprawy. Bobym po jednym razie skończył.

– To znaczy ksiądz to traktował bardziej jak...

– ...grzech. To jest coś złego, jak każdy grzech ciężki. A tu zdałem sobie sprawę, że to musiało być bardzo złe dla kogoś, że poszedł aż na skargę. I to po latach.

– Po ilu latach?

– Po piętnastu-siedemnastu latach, nie pamiętam [czyli chodzi o sprawę z 1993, 1994 lub 1995 roku].

– Czy ksiądz wie, ilu ich było przez te wszystkie poprzednie lata?

– Nie pamiętam. Kilka czy kilkanaście. Nawet nie wiem, czy kilkanaście, czy kilka. To nie było, że się ciągnęło ciągle i ciągle. Nie wiem, czy kilkanaście, czy osiem, dziewięć.

– Jak ten ktoś się skarżył, to ksiądz się przyznał przed biskupem?

– To znaczy nie przed biskupem, tylko przed osobą wyznaczoną przez biskupa. A ten relacjonował biskupowi. Bo dla biskupa to krępujące osobiście wypytywać. Więc wyznaczył pewną osobę do rozmowy ze mną.

– I to już był ten sąd biskupi, tak?

– Zostałem zobowiązany, aby o tym nie mówić. Ale kara jest taka, że nie pójdę na parafię, że nie wolno mi odprawiać, wyjątkowo to tu. Mam problemy psychiczne. Były nawet myśli samobójcze. Nie próby na szczęście. Ale dużo mnie to kosztowało, że nie targnąłem się na życie, jak zdałem sobie sprawę. Aż tak było źle. Dlatego jestem tu, a nie w domu, żebym nie targnął się na życie. Tu jestem między ludźmi. Jakby przyszła jakaś myśl, to od razu proszę o spowiedź. Nie jest dobrze ze mną. Od tego czasu ja już zrozumiałem, jakie to jest złe, że po tylu latach ktoś przyszedł na skargę. I wtedy to do mnie dotarło. Że ktoś po tylu latach przyszedł. Gdyby dla kogoś nie było to tak znaczące, toby nie przyszedł.

– To głęboko siedzi w tych ludziach.

– Mam nadzieję, żeby nie siedziało, tylko żeby potrafili zapomnieć. O to się modlę. Nie modlę się tylko za tego, który poszedł na skargę, tylko modlę się za wszystkich, bo to jest najskuteczniejsze, żeby przestali o tym myśleć.

– Żeby wypierali?

– Ja się modlę, żeby – no, bo krzywdę robiłem, prawda? – żeby zapomnieli o tej krzywdzie [drży na całym ciele]. I to wraca w nocach. I się modlę, żeby się uspokoić, żeby zasnąć. A nie mogę więcej uspokajającego [środka brać], bo mogę się nie dobudzić [płacze i drży].

– Ksiądz nadal jest księdzem. Tak naprawdę to wysłano księdza na wcześniejszą emeryturę.

– Ja mam emeryturę nauczycielską wcześniejszą. Bo nie miałbym z czego żyć. Tu odprawiam za utrzymanie. Bałem się, że mnie wyrzucą na zieloną trawkę.

– A tutaj wiedzą, za co ksiądz tu jest?

– Oficjalnie nie wiedzą, chyba że ktoś się gdzieś nieoficjalnie dowiedział. Dyrektor nie powiedział o tym. Chyba że ktoś od kogoś się dowiedział. Może wiedzą. Nie wiem.

– To znaczy, że ksiądz też z nikim nie może o tym rozmawiać?

– Dostałem takie polecenia, żeby po prostu nie wracać do tego. To znaczy, żeby do tej rozmowy, bo byłem przesłuchiwany, do tego nie wracać. Ja to odebrałem, żeby w ogóle do tego nie wracać. Jeśli – to przez spowiedź. Bo ktoś ma zawiązany język.

– Ale teraz ksiądz ze mną o tym rozmawia. Ksiądz to odbiera jako coś strasznego?

– Tak. Bo to można tak wykorzystać, że dotrą do mnie inni. Sama rozmowa z panem dla mnie jest pokutą.

– Ksiądz nie odczuwa potrzeby powiedzenia „przepraszam” tym ludziom?

– Boję się, że by mi odbiło całkiem. Jakbym miał się spotkać, to na kolanach, na leżąco, jako że zdaję sobie sprawę, jakie to było złe. Leżąc przed nimi, bym przeprosił, żeby widzieli, że to robię z pokory, a nie na zasadzie: przepraszam i odczep się. Boję się w ogóle każdej rozmowy. Przy spowiedzi zwykle mówią, skoro Bóg przebaczył, to po co do tego wracać? Ale to jest silniejsze ode mnie. A tak z kolegami o tym nie rozmawiałem. Ksiądz może poza spowiedzią mieć za długi język.

– A nie lepiej, że ksiądz tak czasami po prostu może o tym rozmawiać?

– Przyśniła mi się rozmowa z panem. Śniło mi się, że coś złego mnie spotka. Jest pan pierwszy poza spowiedzią i poza tymi, którzy mnie przesłuchiwali, z którym rozmawiałem. Może, że podświadomie wyczułem, że pan ma rację, że może jak będę rozmawiać, to sobie ulżę.

Pierwszy przypadek molestowania przez księdza Andrzeja, o którym mowa na czacie, pochodzi z parafii w Sułkowicach, gdzie był wikariuszem. Jeśli wierzyć księdzu, to ostatni raz dopuścił się nadużyć w 2004 lub 2005 roku. Wniosek nasuwa się sam: w ciągu tych dwudziestu lat molestował co najmniej kilkudziesięcioro dzieci. W każdym razie pokrzywdzonych było o wiele więcej niż „osiem czy dziewięć, a może więcej niż dziesięć”. Wszyscy świadkowie mówią, że ksiądz Andrzej molestował nie tylko ich i że to było tajemnicą poliszynela na szkolnym podwórku. Inni księża nie mogli nie wiedzieć. A jednak trwało to nie mniej niż dwadzieścia lat.

Przyjrzyjmy się jeszcze jednemu przypadkowi, aby się zorientować, jak kustosz spuścizny Jana Pawła II radził sobie z przestępstwami podwładnych. Tym razem chodzi o młodego księdza. Nie seryjnego molestanta, jak ksiądz Andrzej, ale księdza kusiciela, który oczarował dziewczynę, a potem ją wykorzystał. Inaczej niż ksiądz Andrzej został szybko złapany i osądzony. Podczas procesu upierał się, że jest niewinny, ale sędzia zdecydował inaczej i skazał go na dwa lata w zawieszeniu. Dopóki sprawa była w toku, kardynał Dziwisz pozwolił mu kontynuować katechizację dzieci w innej parafii. Po skazaniu mianowano go kapelanem cmentarza w innej miejscowości. Wiernych nie poinformowano o przeszłości nowego wikarego. Powitali go w taki oto sposób:

Decyzją Kardynała w naszej parafii na wikarówce zamieszkało dwóch nowych kapłanów [...]. Bardzo serdecznie witamy nowych kapłanów w naszej wspólnocie parafialnej i życzymy im Bożego błogosławieństwa w posłudze dla dobra naszej parafii.

Wikarówka parafii jest okazałym budynkiem z wieloma wejściami. Domofon księdza – nazwijmy go Marcin – milczy. Po placu przechadza się ksiądz. Zagaduję go:

– Szczęść Boże. Czy ksiądz może wie, gdzie jest ksiądz Marcin?

– Je śniadanie. Musi pan trochę poczekać albo nacisnąć dzwonek kuchni.

[naciskam więc dzwonek kuchni]

– Szczęść Boże. Ja do księdza Marcina.

[słychać jakieś dźwięki, potem kobiecy głos]

– Nie ma go tu. Niech pan spróbuje przy innym wyjściu.

– Już próbowałem. Tam nie ma nikogo.

– Aha... Tu go też nie ma.

Po ponad pół godziny czekania otwiera się brama i wyjeżdża samochód, który na chwilę się zatrzymuje. Kierowca patrzy na intruza i odjeżdża – gaz do dechy. To pewnie ksiądz Marcin. Widać nie jest w nastroju do rozmowy. Nietrudno jednak zgadnąć, dokąd uciekł. Jego miejsce pracy jest oddalone o dziesięć minut jazdy. Wchodzę do budynku cmentarnego i pytam, gdzie znajdę kapelana.

– Na pierwszym piętrze.

Echo kroków w czystej marmurowej klatce. Pukam. Otwiera sam ksiądz Marcin: bujna czarna czupryna nad zapiętą pod szyję sutanną.

– Szczęść Boże. Jestem dziennikarzem. Rozmawiam z ofiarami molestowania seksualnego. Chciałbym usłyszeć historię z księdza strony.

– Nie mam panu nic do powiedzenia. Nie chcę o tym rozmawiać. Jaki w tym sens, odgrzewanie rzeczy, które się już zakończyły z mojej strony.

– Ale dla ofiar się jeszcze nie zakończyły.

– Ale po co pan do mnie teraz z tym przychodzi?

– Bo ksiądz jest jednym z tych, którzy mają prawomocny wyrok w takiej sprawie, więc bardzo też chciałbym usłyszeć historię od drugiej strony.

– Jeżeli pan przyszedł w tej sprawie, to miłego dnia życzę. Ja mam sprawy pogrzebowe. Tyle. Nie chcę wracać do tego. To było. Nie będę panu opowiadać takich rzeczy, bo pana nie znam, nie wiem, kim pan jest. Pan jest dla mnie osobą obcą. Chodzi pan, szuka. Niech pan się zajmuje rzeczami bardziej istotnymi.

– Przepraszam, ale to nie jest sprawa istotna?

– Istotna, ale to już jest poza mną. To już było niestety. Było jak było. Nie będę z panem na ten temat rozmawiał, bo my się nie znamy. Pan przychodzi, szuka, nachodzi...

– Ksiądz twierdzi, że proces jest już całkiem zakończony, tak?

– Nic nie twierdzę, nie będę się panu spowiadał. Gdyby pan przyszedł z kartką od biskupa, że mam panu opowiadać, to tak.

– Ksiądz ma zakaz mówienia o tym?

– To znaczy zakaz... No, na pewno nie wypowiadam się w mediach na ten temat.

– Ale w końcu ten proces kościelny się odbył czy nie?

– Czemu panu mam opowiadać takie rzeczy? Kim pan jest dla mnie, że ja mam to panu opowiadać?

– Jestem dziennikarzem. Rozmawiam z ofiarami, więc wydaje mi się logiczne, że rozmawiam też z drugą stroną.

– Nie ufam panu. Pewnie pan już ma nastawienie. Ma pan już wyrobione zdanie. W przyszłości mnie nie nachodzić w ten sposób, dobrze?

– Ale...

– Rozumie pan, co ja do pana mówię? Nie mówię jako ksiądz, tylko jako osoba prywatna. Nie nachodzić mnie, szukać po mieszkaniach. Drugi raz, że pan mnie nachodzi, mogę to na policję zgłosić.

– Ma ksiądz kontakt z ofiarą?

– Szczęść Boże. Miłego dnia życzę.

Bum. Drzwi zamknięte.

Ksiądz Marcin ma pełne prawo milczeć i unikać mediów. Niewiele to zmienia, bo nie o niego tu chodzi. Ważne jest to, w jaki sposób przypadki molestowania były i są traktowane w Kościele post-JP II. Ksiądz Marcin pozostał kapelanem jeszcze przez wiele lat po naszej rozmowie. Zniknął, gdy polskie media zaczęły pukać do jego drzwi i opisały jego przypadek. Występuje tutaj pod pseudonimem ze względu na jego ofiarę i jej rodziców. Oni mają powody, by chcieć pozostać anonimowi. Dla nich to nie „odgrzewane historie”, tylko wciąż niezagojona rana.

Zastałem ich w domu. Przy stole opowiedzieli mi, jak się w Polsce żyje rodzinie ofiary księdza.

– Córka ma się dobrze?

Ona: – Nie mogła sobie poradzić. Ona nigdy nie będzie się miała dobrze.

On: – Do tej chwili, jak tylko dwa-trzy słowa na ten temat, to ona całkiem się trzęsie. Chce być daleko stąd. Tam ma spokój. Mogę panu tylko powiedzieć, że do dzisiaj to całe sąsiedztwo to są wrogowie. Jesteśmy traktowani jak czarne owce. Tylko tyle panu powiem. Ludzie są bezwzględni. Twierdzą, że są katolikami, że wierzący...

Ona: – Liczyli na to, że się wyprowadzimy.

– Jak to tłumaczyć?

On: – Tu jest bardzo mało ludzi wykształconych. Wśród tych starszych to bym liczył panu na palcach jednej ręki, czy ktoś ma średnie wykształcenie. A ci mają najwięcej do pyskowania.

Ona: – Dewotki. Kilka osób potrafi nastawić pozostałych.

On: – To jest zaćmienie przez księży. To ludzie, którzy siedzą na poziomie szkoły podstawowej. Dla nich to, co ksiądz powie, to jest święte.

– Mimo że sąd doszedł do wniosku, że ksiądz jest winny?

On: – Tak. To jest szczyt głupoty w Polsce, że dziecko się obarcza winą, nie dorosłego człowieka. Dziecko jest w stanie kogoś sprowadzić na złą drogę?

Ona: – Nikt nam palcem nie pomógł.

– Nawet Kościół nie?

Ona i on razem: – Nie!

Ona: – Śmieszne to, o co pan pyta. Liczyli na to, że się wyprowadzimy.

On: – Żebyśmy się stąd usunęli. Była taka sugestia, żebyśmy się wyprowadzili. Że to najlepsze wyjście by było.

Ona: – Ja mówię: co?! Zostawić dorobek moich dziadków, ich dziadków, rodziców, z pokolenia na pokolenie?!

On: – My to mamy sprzedać? Bo ten ksiądz ma chodzić z głową podniesioną, a my, co jesteśmy niewinni, ani córka, mamy się wyprowadzić?

– To księża wam mówili?

On i ona razem: – Tak, tak!

– Biskup tak powiedział?

On: – Między innymi.

– Czy byliście u biskupa?

On: – Byliśmy u biskupa i ja biskupowi wyjaśniłem tylko tyle, że jestem katolikiem, jestem wierzący, nie mam zamiaru walczyć z Kościołem, tylko chcę, żeby to, co się dzieje w Kościele, było wyplewione. Tylko dlatego poszliśmy do policji i do sądu. No to oni nam proponowali, że nam wezmą dziecko do klasztoru.

Ona: – Do zakonu... Dajcie spokój! To jest nienormalne.

– To biskup powiedział? I co jeszcze?

Ona: – Powiedział, że zbada.

On: – Nam biskup wtedy powiedział, że jeżeli sąd uzna, że jest winny, to on poniesie ciężkie konsekwencje. A ja tych konsekwencji do dzisiaj nie widzę. Tym bardziej że on dalej jest księdzem. Jak taki człowiek może być księdzem?

– Ten biskup to był Dziwisz, prawda?

Ona: – Tak, to był Dziwisz.

On: – Co mnie zaskoczyło, że przyjęli nas z marszu. Na bramie, jak powiedziałem, że chodzi o pedofilię księdza, z marszu, w ciągu piętnastu minut byliśmy przyjęci.

Ona: – Kuria zaproponowała psychologa. A ja: o nie, ja w wasze ręce dziecka już nie oddam.

– Jest dużo takich spraw tu w okolicach?

On: – Było niedawno. Tu w sąsiedniej, niedaleko, parafii.

Ona: – Ale ukręcają, wie pan.

On: – Zastraszają tak ofiarę, że boi się cokolwiek powiedzieć. Ja natomiast powiedziałem, że postawię na swoim i się nie usunę.

Ona: – Kto nie przeżył czegoś takiego, nie ma pojęcia, co matka i ojciec przejdą. Kilka lat po tym, ale same łzy się...

On: – Oni dalej tak robią. Tu twierdzą, że niby trzeba pomagać, ale jeżeli ta pomoc ma polegać na tym, że dziecko ma iść do klasztoru i do psychologa księdza, to to jest śmieszne. Tego nie można nazwać pomocą, wręcz odwrotnie.

Oto, jak były sekretarz Jana Pawła II reagował na pedofilię: ofiary niech milczą przez resztę życia, najlepiej w klasztorze, napiętnowane. Niech korzystają z psychologa kościelnego, który nalega na wybaczenie sprawcy. Sprawcy natomiast mogą pozostać księżmi, przejść na wcześniejszą emeryturę lub pracować jako kapelani. Wszystko załatwiane jest za zamkniętymi drzwiami.

Czy kardynał Stanisław Dziwisz i inni hierarchowie – bo gdzie indziej w Polsce dzieją się podobne rzeczy – mogli sami wymyślić takie podejście? Czy to możliwe, że Jan Paweł II tak fatalnie pomylił się co do mężczyzn, których mianował biskupami? A może jest odwrotnie? Może jego biskupi podążają za przykładem swojego papieża? Może podążają drogą, którą wytyczył lub kontynuował polski papież?

Przyjrzyjmy się zatem, jak Jan Paweł II postępował w 1985 roku, gdy wybuchł kryzys w Kościele amerykańskim, i jak reagował potem, gdy rozlał się on na cały świat.

[...]

Przypisy

Wprowadzenie. Rozdarcie Franciszka

[1] Rozmowa z ofiarą wykorzystywania seksualnego przez księdza, film Spotlight, 2015.

[2] Despite Canonization, John Paul II Debate Rages, nbcnews.com, 25.04.2014, https://www.nbcnews.com/storyline/new-saints/despite-canonization-john-paul-ii-debate-rages-n89811.

[3] Pope Francis vows to end sexual abuse after McCarrick report, Associated Press, cbc.ca, 11.11.2020, https://www.cbc.ca/news/world/pope-francis-mccarrick-report-1.5798028.

[4] Letter of the Holy Father Pope Francis to the Bishops of the United States of America, 1.01.2019, za: https://www.usccb.org/about/leadership/holy-see/francis/upload/francis-lettera-washington-traduzione-inglese-20190103.pdf.

[5] Francisco homenajea a Juan Pablo II en su centenario en el prefacio de un libro, infobae.com, 18.05.2020, https://www.infobae.com/america/mundo/2020/05/18/francisco-homenajea-a-juan-pablo-ii-en-su-centenario-en-el-prefacio-de-un-libro/. Zob. także: C. Mares, Pope Francis hails St. John Paul II’s ‘great witness’ ahead of centenary, bccatholic.ca, 5.05.2020, https://bccatholic.ca/news/world/pope-francis-hails-st-john-paul-ii-s-great-witness-ahead-of-centenary.

[6] En primicia el Papa en Televisa: „El mundo sin la mujer no funciona”, vaticannews.va, 28.05.2019, https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-05/papa-francisco-entrevista-televisa-mexico-migrantes-feminicidio.html#.XO0vFW0RNUs.twitter.

[7] Tamże. Skrócona wersja dostępna też na: https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C460747%2Cfranciszek-jan-pawel-ii-bywal-wprowadzany-w-blad-w-sprawach-skandali.html.

[8] G. Weigel, J.L. Allen, Jr., Sex Abuse, the Catholic Church, & the Media, listopad 2010, za: faithangle.org, https://faithangle.org/wp-content/uploads/Sex-Abuse-Abridged.pdf, Abridged Transcript, s. 53-54.

[9] I. Żurek, B. Kołodziej, Nuncjatura apostolska: działania kard. Dziwisza jako metropolity krakowskiego były prawidłowe, pap.pl, 22.04.2022, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C1167651%2Cnuncjatura-apostolska-dzialania-kard-dziwisza-jako-metropolity.

[10] K. Ołdakowski, Trzecia grupa biskupów polskich z wizytą „ad limina”, vaticannews.va, 18.10.2021, https://www.vaticannews.va/pl/kosciol/news/2021-10/trzecia-grupa-biskupow-polskich-z-wizyta-ad-limina.html/, https://www.vaticannews.va/pl/watykan/news/2021-10/rozpoczela-sie-wizyta-ad-limina-biskupow-polskich.html.

[11] JR, KAI, Polscy biskupi zakończyli wizytę ad limina Apostolorum w Watykanie, Opoka.org.pl, 31.10.2021, https://opoka.org.pl/News/Kosciol/2021/polscy-biskupi-zakonczyli-wizyte-ad-limina-apostolorum-w-watykanie.

[12] T. Krzyżak, Watykan knebluje biskupów, rp.pl, 17.01.2022, https://www.rp.pl/kosciol/art19298001-watykan-knebluje-biskupow.

[13] J. Pałasiński, Słynna watykanistka dla naTemat: Zbyt szybko zrobili Jana Pawła II świętym, natemat.pl, 1.08.2022, https://natemat.pl/428515,podcast-palasinskiego-franca-giansoldati.

[14] Tamże.

[15] Katechizm Kościoła katolickiego, wydanie z 1992 r., pkt 2285, za: https://jp2online.pl/publikacja/pope-john-paul-ii-and-paedophilia;UHVibGljYXRpb246OTA=.

1. Wadowice

[1] Wykorzystywanie seksualne osób małoletnich przez niektórych inkardynowanych do diecezji polskich duchownych oraz niektórych profesów wieczystych męskich zgromadzeń zakonnych i stowarzyszeń życia apostolskiego w Polsce. Wyniki kwerendy, oprac. A. Żak, P. Krakowczyk, W. Sadłoń, Warszawa 2019, https://drive.google.com/file/d/1G2u2E1Ito9lNkuqBBO88FOZZKqaRkaf1/view. Trzy czwarte procesów zakończono w momencie publikacji raportu. 10,4% podsądnych uniewinniono. 12,6% przypadków umorzono ze względu na stan zdrowia albo śmierć podsądnego. Ci, którym pozwolono pozostać księżmi, dostali takie kary, jak: suspensa, upomnienie kanoniczne, zakaz pracy z małoletnimi, pozbawienie urzędu, ograniczenie posługi, zakaz wystąpień publicznych, nałożenie pokuty, przeniesienie na inną parafię, przeniesienie poza duszpasterstwo parafialne, do domu emeryta albo do domu dla chorych księży, terapia, samowolne opuszczenie diecezji.

[2] J. Pawlik, Wiktymologiczne aspekty czynów lubieżnych wobec nieletnich, „Problemy Kryminalistyki” 1982, nr 156, s. 271.

[3] Spotlight, reż. T. McCarthy, USA, Kanada, 2015.

[4] rk, Zmarł ks. Zdzisław Kałwa, przyjaciel i współpracownik kard. Wojtyły, ekai.pl, 23.01.2021, https://www.ekai.pl/zmarl-ks-zdzislaw-kalwa-przyjaciel-i-wspolpracownik-kard-wojtyly/.

[5] Abp Jędraszewski: Kościół musi być nieskazitelnie stanowczy w walce, gosc.pl, 14.03.2019, https://www.gosc.pl/doc/5393926.Abp-Jedraszewski-Kosciol-musi-byc-nieskazitelnie-stanowczy-w.

2. Spadkobierca

[1] Demon w Watykanie TVN 24, 16.05.2019, https://tvn24.pl/go/programy,7/czarno-na-bialym-odcinki,11367/odcinek-13,S00E13,19797.

[2] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Krakowie [1945] 1983-1990 (dalej: IPN Kr), Teczka pracy tajnego współpracownika pseudonim „Kanon” dot. Bolesław Saduś, IPN Kr 009/1895 t. 4, s. 530.

[3] Report on the Holy See’s Institutional Knowledge and Decision-Making Related to Former Cardinal Theodore Edgar McCarrick (1930 to 2017), s. 19, za: https://www.vatican.va/resources/resources_rapporto-card-mccarrick_20201110_en.pdf.

[4] Teczka pracy tajnego współpracownika pseudonim „Pątnik” dot. Stanisław Szlachta, IPN Kr 009/8775 t. 2, s. 338.

[5] Teczka pracy tajnego współpracownika pseudonim „Jurek” dot. Józef Szczotkowski, IPN Kr 009/4373 t. 2, s. 205.

[6] Tamże, s. 292.

[7] Tamże, s. 304.

[8] Tamże, s. 492. Cytat z listopada 1971 r.

[9] sp, Tuszowanie pedofilii w Kościele. Janusz Szymik: kard. Dziwisz kłamie, wiadomosci.onet.pl, 31.05.2021, https://wiadomosci.onet.pl/tylko-w-onecie/tuszowanie-pedofilii-w-kosciele-janusz-szymik-kard-dziwisz-klamie/txlykyr.

[10] M. Wilgocki, Kardynał Dziwisz żegna się z Krakowem. Zbliżył się z Rydzykiem, nie zamiatał pod dywan pedofilii. Co jeszcze po sobie zostawił?, wyborcza.pl, 27.01.2017, http://wyborcza.pl/7,75398,21296309,kardynal-dziwisz-zegna-sie-z-krakowem-zblizyl-sie-z-rydzykiem.html.

[11] M. Maksimiuk, „Lista Dziwisza”. Ile książek o papieżu wydał kardynał?, ksiazki.wp.pl, 13.11.2020, https://ksiazki.wp.pl/lista-dziwisza-ile-ksiazek-o-papiezu-wydal-kardynal-6575286507101152a.

[12] Ks. Isakowicz-Zaleski o duchownym pedofilu: Nie było żadnych działań, więc napisałem list do Watykanu, wiadomosci.dziennik.pl, 21.10.2020, https://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/7985960,tadeusz-isakowicz-zaleski-ksiadz-pedofilia-kosciol-tomasz-terlikowski-janusz-szymik-kardynal-stanislaw-dziwisz-list-watykan.html.

[13] P. Guzik, Jan Paweł II nie tolerował „kultury milczenia” w sprawie wykorzystywania seksualnego (wywiad), diecezja.pl, 25.02.2019, https://diecezja.pl/aktualnosci/jan-pawel-ii-nie-tolerowal-kultury-milczenia-w-sprawie-wykorzystywania-seksualnego-wywiad/.

[14] Tamże.

[15] J. Mąkosa, Kard. Dziwisz o pedofilii w Kościele: „Nie będziemy tutaj robić dochodzeń. Będzie odpowiedź od Episkopatu”, wiadomosci.gazeta.pl, 5.06.2013, http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114871,14041427,Kard__Dziwisz_o_pedofilii_w_Kosciele___Nie_bedziemy.html.

[16] M. Skowrońska, Kard. Dziwisz odpiera zarzuty: Gdy rządziłem archidiecezją krakowską, wpłynęło 7 spraw księży oskarżanych o pedofilię, krakow.wyborcza.pl, 26.11.2020, https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,26549438,kard-dziwisz-w-czasie-gdy-rzadzilem-archidiecezja-krakowska.html.„Podczas moich rządów w archidiecezji krakowskiej wpłynęły doniesienia na siedmiu księży o wykorzystanie małoletniego i wszystkie te sprawy zostały przeprowadzone zgodnie z obowiązującymi w Kościele procedurami – powiedział KAI kard. Stanisław Dziwisz”. Jak twierdzi, wszystkie dochodzenia po etapie postępowania diecezjalnego były przekazywane do watykańskiej Kongregacji Nauki Wiary i to ona decydowała o ostatecznym ich rozstrzygnięciu. Według hierarchy niektórzy z oskarżonych po stwierdzeniu winy „zostali przez Kongregację wydaleni do stanu świeckiego, gdyż na to zasługiwali, a nawet niektórzy z nich podjęli pracę fizyczną”. Dodaje, że wszystkie postępowania, toczące się także przed Trybunałem Archidiecezji Krakowskiej, zostały zakończone ściśle wedle wskazań Stolicy Apostolskiej.

[17] M. Gronek, Nuncjatura: celem wizyty kardynała Bagnasco w Polsce była weryfikacja sygnalizowanych zaniedbań kardynała Dziwisza, pap.pl, 26.06.2021, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C899181%2Cnuncjatura-celem-wizyty-kardynala-bagnasco-w-polsce-byla-weryfikacja.

[18] Fakty po faktach, TVN 24, materiał z 24.04.2022.

[19] Tamże.

[20] http://fakty.interia.pl/swiat/news/wlochy-powstaje-stowarzyszenie-ofiar-ksiezy-pedofilow/komentarze,1455135,1,36345464,3. Link już nie jest aktywny.

[21] E. Overbeek, Lękajcie się. Ofiary pedofilii w polskim Kościele mówią, Warszawa 2013, rozdz. Pod klucz i Ratował mnie proboszcz.