List do ojca

wybór, opracowanie i wstęp

Jerzy Wójcik i Grzegorz Piechota

BIBLIOTEKA GAZETY WYBORCZEJ

WARSZAWA 2011

Napisz list do ojca

„Czego NIE powiedzieliśmy swoim ojcom? Są słowa, na których wypowiedzenie brakowało nam odwagi i czasu przez 10, 15, 20, 40 lat. Pytania, których boimy się do dziś”.

Tak swój rozrachunek z ojcami rozpoczęli trzej dziennikarze „Gazety Wyborczej”. Poprosiliśmy ich o napisanie listów. O próbę rozmowy, której nigdy nie odbyli.

Tylko w ten sposób mogliśmy zyskać śmiałość, by prosić o podobne listy czytelników „Gazety”. O relacji z ojcem możemy wszak rozmawiać w konfesjonale, od biedy w gabinecie psychoterapeuty. Ale roztrząsać tak prywatną kwestię na łamach gazety?

To wydawało się niemożliwe, niestosowne. Jednak ta książka powstała, bo czytelnicy nam zaufali. Dostaliśmy ponad tysiąc listów, w książce zamieściliśmy zaledwie 140.

Okazało się, że czasem łatwiej wykrzyczeć swój ból lub wyznać miłość w gazecie drukowanej w półmilionowym nakładzie, niż zdobyć się na osobistą rozmowę.

Inna rzecz, że często list ułatwiał taką rozmowę. Ile się ich odbyło po naszych publikacjach – nie wiemy.

Na pewno jedna: „Przed chwilą napisałam długi list opisujący moje relacje z tatą. Po ponownym przeczytaniu okazało się, że jest zbyt prywatny, aby go upubliczniać – to, co napisałam, muszę tacie powiedzieć prosto w oczy. Dlatego wykasowałam treść listu, a na łamach „Gazety” chcę jedynie podziękować tacie za to, że jest, zawsze był i wiem, że zawsze będzie. Resztę powiem mu niedługo osobiście!”.

Mamy problem z ojcami.

Zleciliśmy sondaż. Aż 92 proc. ankietowanych Polaków oceniło, że ojcowie powinni angażować się w rodzinę na równi z matką. Ale – pytani, czy tak jest – najczęściej zaprzeczali.

Badani przez instytut IQS and Quant Group pamiętali, że w dzieciństwie o problemach mogli rozmawiać tylko z matką, z ojcem – prawie wcale. Jedynie w jednym ojcowie mieli przewagę – częściej bili.

Dorośli synowie i córki też mają z ojcem niełatwo. Gdy trapi ich „osobisty problem”, zwrócą się do małżonka, matki, rodzeństwa, do przyjaciół. Do ojca – prawie nigdy.

Sondaż pokazał, że ten problem z ojcami mamy wszyscy – bez względu na wiek, wykształcenie, pochodzenie, stan majątkowy, światopogląd.

Wyszło, że z ojcem najczęściej jest tak, że go nie ma. Nawet jeśli jest.

Rzuciliśmy więc w „Gazecie” Mickiewiczowskie hasło „Powrót taty”. Ale jak ich, was, nas samych – ojców – namówić do powrotu? Jak zacząć rozmowę z kimś, kogo nie ma?

Może więc list?

Nasi dziennikarze opowiedzieli w listach swoje prawdziwe rodzinne historie, choć nie podpisali tekstów, żeby nie ranić rodziców. Opisali relacje z ojcem, nazwali problemy nigdy nienazwane, wyrazili uczucia i myśli niewyrażone.

Czytelnicy docenili ich szczerość.

Pierwszy list dotarł do „Gazety” w dniu publikacji historii dziennikarzy o 7.30 rano. Ktoś musiał kupić „Gazetę” po 6 rano i siadł do klawiatury.

Listy wciąż nadchodzą.

Piszą nastolatki: „Nie myślcie, że w ogóle mojego ojca nie kocham. Kocham, ale to uczucie okrojone do granic możliwości”.

Piszą młode kobiety: „Mam 26 lat i życie wali mi się na głowę. Ciebie o to oskarżam”.

Piszą mężczyźni 35-letni: „Wracam z pogrzebu matki. Wiem, że dzwoniłeś, ale już nie chcę z Tobą rozmawiać. Spóźniłeś się, Tato, te 30 lat”.

Piszą kobiety dojrzałe: „Gdy miałam 45 lat, mój syn, a twój wnuk poprosił mnie, abym dała ci jeszcze jedną szansę. Nie żałuję! Jesteś teraz moim ukochanym tatą!”.

Piszą starsi mężczyźni: „Mam 69 lat i gdy staję nad grobem ojca, nie opuszcza mnie myśl, że całe jego proste, przyzwoite życie to bohaterstwo”.

Autorzy listów zmierzyli się z własnym życiem. Opisali dla siebie – i dla innych – swoje lęki, nadzieje, smutek, współczucie, radość, gniew, pustkę, zazdrość, tęsknotę, wdzięczność, nienawiść.

I miłość: „Piszę o moim Tacie, bo nigdy nie powiedziałam mu, że go kocham”.

Słowa z listów zebrane razem w książce oddają sens słowa „ojciec”.

A jeśli sam jesteś ojcem? To możesz czytać te listy, jakby je pisały twoje dzieci – teraz, w przyszłości. Który list dostaniesz?

Jakim właściwie jesteś ojcem?

Te listy okazały się terapią. Jaki ciężar musi nosić człowiek, by napisać do redakcji: „Dziękuję za możliwość spowiedzi”?

Z większości listów przebija wiara, że nie jest za późno.

To niezwykłe, gdy starsi ludzie piszą ojcom to, czego nie mieli odwagi powiedzieć im przez całe życie – że ich kochali.

To niezwykłe, gdy dorosłe dzieci piszą listy do zmarłych, jakby wierzyli, że słowa do nich dotrą i odmienią ojców gdzieś tam, a może i nas samych – tutaj.

To niezwykłe, gdy rozgrzeszają swoich ojców po tylu latach. Mimo wszystko.

To niezwykłe, gdy nie potrafią, gdy nie chcą wybaczyć. Mimo wszystko.

To niezwykłe, że ojca nie da się z naszego życia wyprzeć – nawet gdy uciekniemy od ojcostwa w samotność.

To niezwykłe, jak niektórzy próbują przezwyciężyć własną historię, jej przeklęte dziedzictwo.

To niezwykłe, gdy dorosłe dzieci, rozliczając się z ojcami, dostrzegają w końcu błędy, które sami popełniają wobec własnych dzieci.

Bo przecież – to kolejna lekcja – nic nie ujdzie uwadze dzieci. Zapamiętają wszystko, najdrobniejsze nawet kłamstwo, nieszczerość, brak wiary, chwilę wahania. Ale zapamiętają też każdy spacer, rozmowę, pocałunek, bajkę opowiedzianą na dobranoc. Zapamiętają, co najważniejsze.

Nawet jeśli od ojców dostały tylko życie.

Pisze Anna: „Mogło być inaczej, ale nie było. I tak jestem Ci wdzięczna, że dzięki Tobie i mamie jestem na świecie. Żyję. I ten dar doceniam. I dziękuję Ci za wszystko. Tato, może gdzieś się spotkamy, może emocje miną? Boję się tylko, że odejdziesz na zawsze i zostawisz mnie z tym niewysłanym listem, który pewnie włożę Ci do kieszonki”.

A ty? Jeśli nigdy nie zdobyłeś się na szczerą rozmowę z ojcem, może czas najwyższy?

Jeśli nigdy nie napisałeś do ojca listu, to napisz, choćby dla siebie. Na końcu książki zostawiliśmy czyste kartki.

Jerzy Wójcik, Grzegorz Piechota

Warszawa, kwiecień 2008 r.

Nie wyznałem, że chcę cię zabić

Gdy miałem 10 lat... Nie powiedziałem ci właściwie jeszcze nic, tato, nawet nie wiem, jak to jest z tobą rozmawiać. Wiem za to, jak się wykonuje polecenia odkurzania dywanu kwadracik po kwadraciku, czyszczenia roweru szprycha za szprychą. Nienawidzę tego, nienawidzę, jak mnie tresujesz, jak za wszelką cenę chcesz mnie zmienić w siebie, ale jeszcze lepszego, jeszcze bardziej perfekcyjnego (choć jeszcze nie wiem, że o to ci właśnie chodzi).

Może i polubiłbym wspólne sklejanie plastikowych samolotów, ale nie wolno mi tego robić razem z tobą. Moje niezgrabne palce tylko zepsułyby model, więc jedynie siedzę i patrzę, jak sklejasz delikatne kadłuby. Nie mogę odejść, każesz mi patrzeć i podziwiać. I cieszyć się. Z czego mam się cieszyć? Dlaczego nie pozwalasz mi na błędy? Dlaczego liczy się tylko to, co ty robisz? Dlaczego to, czego ja chcę, wcale cię nie obchodzi? Dlaczego tak dziwnie mnie kochasz, bo przecież wiem, że kochasz.

Jestem znudzony. Chyba irytuje cię moja zblazowana mina. Bijesz mnie. Za co?

Chociaż i tak lepsze jest sklejanie samolotów, lepsze bicie niż czekanie. Bo ciebie ciągle nie ma. Pracujesz czy uciekasz przede mną i przed mamą? Nienawidzę tego nasłuchiwania, czekania, czy już stoisz przed drzwiami. a jeśli tak, to czy trzeźwy, czy naprany? Całe szczęście nie jesteś z tych ojców, którzy kiedy piją, to biją. Ale ja i tak się boję. Czy wrócisz? W głowie mam obraz, że cię napadli w ciemności, że zabili.

Teraz myślę, że to ja chciałem cię zabić.

Gdy miałem 15 lat... Buntuję się, nie wracam na noc, a twoja matka umiera. Nie dajesz rady. Bijesz mnie w twarz. a potem płaczesz. Po raz pierwszy widzę, że jesteś słaby. I po raz pierwszy czuję, że mogę z tobą wygrać, że mogę się zemścić.

Innym razem wracam do domu pijany. Widzisz, że się zataczam. Boję się, ale ty się tylko śmiejesz. Czy dobrze rozumiem: jesteś ze mnie dumny? Chyba po raz pierwszy. Dlaczego właśnie z tego?

Ja wcale nie chciałem z tobą rywalizować, ale to ty narzuciłeś reguły gry. Ciągle mi udowadniałeś, że jesteś silniejszy, mądrzejszy, że tobie wolno wszystko, a mnie jedynie to, na co łaskawie mi zezwolisz. Teraz ci pokażę, że to ja jestem kimś wyjątkowym, a ty smutnym, wystraszonym, przegranym facetem z zapyziałego miasteczka.

Gdy miałem 20 lat... Znowu płaczesz przeze mnie. Zwyzywałem cię od idiotów. Jestem na prestiżowych studiach, możesz się schować ze swoją zaoczną maturą. Jeżdżę po świecie, kocham się, z kim i gdzie popadnie, i gardzę tobą. I tym, że wciąż jeździsz maluchem, że masz ciasne prawicowe poglądy, że boisz się wsiąść do samolotu. Ale staram się być dla ciebie dobry. Trochę z litości, a trochę z miłości, do której nie chcę się przyznać nawet przed samym sobą.

Teraz jesteś ze mnie dumny, chwalisz się mną. Obrzydliwe. Gdybyś wiedział, kim naprawdę jestem, jak bardzo się różnimy, wyrzuciłbyś moje zdjęcie z portfela.

Teraz... Przepraszam. Wiesz, z biegiem czasu odkrywałem w sobie te same lęki, które przygniatały ciebie. Zaczynam też rozumieć, że bardzo się starałeś być dobrym ojcem. Ale nie umiałeś, odziedziczyłeś beznadziejne, autorytarne wzory. I ten przymus: facet jest po to, żeby utrzymać rodzinę. Za wszelką cenę. To ci się udało, choć poświęciłeś na to życie.

Wciąż nie chcę być taki jak ty, bronię się przed tym rozpaczliwie, obraz ojca przysypiającego w fotelu przed telewizorem działa na mnie jak budzik. Ale niedawno zasnęliśmy razem, oglądając film o największym samolocie świata. Nie było tak strasznie.

Bardzo chciałbym się z tobą przelecieć tym nowym samolotem. Ale nie wiem, czy nie jest za późno. Bo tak naprawdę boję się jednego: że umrzesz. a może nawet nie tego, ale tego, że ja się nie sprawdzę, że nie będę w stanie skonfrontować się z twoim lękiem, nie będę umiał pomóc ci odejść. I że potem ja zostanę już sam z moim własnym życiem i umieraniem.

I wiesz, wciąż boję się zostać ojcem. Ale jak nim zostanę, będę lepszy niż ty.

Marek

Nie powiedziałem Ci nigdy o pewnym liście

Gdy miałem 10 lat... Widywałem Cię tylko wieczorami i w niedziele (wtedy brałeś wędkę i szedłeś na ryby). Byłeś tak nieobecny, że chyba nawet nie tęskniłem. Ot, przyjeżdżał jakiś facet na śmiesznym motorowerze i tylko się czepiał, że podwórko nieposprzątane i co z nas wyrośnie. Wszystko było nie tak, nawet gdy z braćmi posprzątaliśmy na glanc, do ostatniej słomki, to budziłeś nas i kazałeś poprawić: „Ja was nauczę porządku”.

Aha, byłeś jeszcze czasem nocą, pamiętam płacz matki, krzyki. Nic z tego nie rozumiałem. Chciałem tylko, aby już był ranek. Abyś w końcu pojechał do pracy. Pięć lat później wykrzyczę Ci w twarz, żebyś odszedł, że Cię nie potrzebujemy.

Dzisiaj boję się, że moje dzieci też któregoś dnia przestaną na mnie czekać. Można tak odejść, że potem nie da się wrócić? Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że w waszym małżeństwie wszystko było końcem od początku.

Ale dałeś mi klucz do innego świata. Chociaż pewnie nie miałeś pojęcia, do czego go wykorzystam. Przywiozłeś mi pierwszą książkę „Tomek na wojennej ścieżce”. Ktoś Ci ją dał w pracy. I zaczęło się. Teraz mogłem uciec. Zawsze od Ciebie uciekałem – w książki, religię, tabuny przyjaciół. Byle jak najdalej od Ciebie. Za to Ci muszę podziękować – dzięki nienawiści do Ciebie poznałem ludzi i światy, o których istnieniu nie miałeś pojęcia, do których nie miałeś dostępu. Z czasem książki zastąpiły mi życie.

Z miłością do matki było tak samo. Im mocniej ją poniewierałeś i poniżałeś, tym bardziej ją kochałem. Potem już odruchowo stawałem po stronie słabszych i biednych. Byłeś najlepszą szczepionką na chciwość, chęć posiadania władzy, dobrą opinię tzw. porządnych ludzi. To Ci się udało.

Gdy miałem 15 lat... Pamiętam początek stanu wojennego. Pierwsza klasa liceum. Umówiliśmy się z kolegami, że w poniedziałek złożymy przysięgę w konspiracyjnej organizacji młodzieżowej Szaniec. W niedzielę obudziłem się, za oknem śnieg. Matka wraca z porannej mszy i już w drzwiach szloch. „Ksiądz ogłosił, że Jaruzelski wypowiedział Polsce wojnę”. Kompletny szok, telewizor śnieżył, matka płakała, młodszy brat krzyczał. a ja stałem osłupiały. Jak to? Przecież „Solidarność”, przecież dziesięć milionów.

Bałem się. Jaka wojna? Czekałem, aż coś powiesz. Przecież byłeś w wojsku, a dziadek służył w Legionach, no i cała rodzina, te historie o AK-owcach opowiadane przez wujków. Co się robi, jak wybucha wojna? a Ty nic. Byłeś blady. Potem krzyczałeś na matkę, że na pewno coś ksiądz pomieszał. a nawet gdyby, to Jaruzelski wie, co robi, to generał i trzeba zaufać. Nie mogłem uwierzyć. Mój ojciec – takie rzeczy? Zapytałeś, czy ja w tej szkole czegoś nie kombinuję. „Powiedz prawdę, a nic ci się nie stanie”. Zaufałem. Powiedziałem, że kupiłem oficerki na targu i że mam bibułę w domu. Wpadłeś w szał, jakbym się przyznał, że kogoś zabiłem. Kazałeś mi wszystko spalić. Wyrwałeś mi jakiś niewinny kalendarz z orłem. Nie chciałem oddać, nazwałem Cię zdrajcą, dostałem w twarz. Orła w koronie się nie pali. Nigdy Ci tego nie darowałem.

Gdy miałem 20 lat... Wybrałem takie studia, aby nie były „do niczego potrzebne”, i taki uniwersytet, który gwarantował, że w PRL-u na pewno nie zrobię kariery. Żebyś sobie nie myślał.

Tam przeczytałem „Fausta”: „Kimże ty jesteś, który wiecznie zła pragnąc, wiecznie czynisz dobro”. To też, mój drogi ojcze, dzięki Tobie.

Ale wtedy Cię już nie potrzebowałem, i to naprawdę. Wiedziałem, że wybrałem dobrą drogę. Myślałem, że już naprawdę jestem wolny, niczego od Ciebie nie oczekuję. Chciałem tylko jednego. Abyś odszedł z domu na zawsze, zostawił w spokoju matkę i moich braci. Wiedziałem, że jestem mocny i że sobie poradzę. Potrzebowałem tylko pewności. Czy jesteś z nami (oby nie), czy znikasz. Nie chciałeś podjąć decyzji. Przeklinałem Ciebie, Twój strach i zakłamanie.

Wiedziałem, że się boisz. Dlatego pomogłem Ci w ucieczce. Mogłeś sąsiadom i rodzinie tłumaczyć, że wyjechałeś na Zachód do pracy, że to dla dzieci, dla domu. Obydwaj wiedzieliśmy, jak było. Taki cichy układ. Potem 20 lat fikcji. Ale może nie było innego wyjścia. Skąd miałeś wiedzieć, że można inaczej?

Teraz... Pamiętasz, jak ostatnio jechaliśmy samochodem na lotnisko? Ty znowu wracałeś do swojego świata. Tylko tam odnajdywałeś spokój, tam odzyskiwałeś zdrowie. Mój świat się właśnie walił. Pierwszy raz naprawdę Cię potrzebowałem. Nie po to, żebyś mi radził, jak żyć, przecież nie umiesz. Chciałem, żebyś przez chwilę był do końca, żebyś, kurwa, przez jedną chwilę nie uciekał. Ale bałem się, że jak zacznę mówić, to mi głowa rozpadnie się na kawałki. a Ty powiesz coś ze swoich mądrości życiowych i wtedy już nigdy się nie odezwę. I wówczas zdarzył się cud. W milczeniu ścisnąłeś moją rękę. I obaj płakaliśmy jak skrzywdzone dzieci. Wiedziałem, że nie jesteś w stanie mi pomóc, doradzić, przeprowadzić przez ten ból. Ale wystarczyły mi Twoje i moje łzy, męski uścisk i dwa słowa: „Wiem, synu”.

Nie powiedziałeś nic więcej i za to Ci dziękuję.

Od 15 lat chciałem Ci powiedzieć o pewnym dniu, kiedy przyszedł list adresowany na Twoje nazwisko, a Ciebie nie było. Odruchowo go otworzyłem i przeczytałem pierwsze zdanie. To był list od niej. Zakleiłem go w pośpiechu. Nie wiedziałem, co zrobić. Nie przeczytałem go nigdy. Bałem się tego, co w nim znajdę. Biorę go ze sobą, gdziekolwiek się przeprowadzam. Leży schowany na zielonej półce z książkami, którą zrobiłeś własnoręcznie, gdy się wyprowadzałem z domu. Nigdy go nie przeczytałem, a po tylu latach mam wrażenie, że znam każde słowo na pamięć.

Chciałbym Ci powiedzieć coś, abyś poczuł, że to wszystko miało sens. I żebyś już nie uciekał. I że w końcu zrozumiałem, że mimo wszystko nie chcę mieć innego ojca.

Andrzej

Zadzwoniłam 32 lata później

Po kilku latach sądowej batalii moi rodzice się rozwiedli. Sąd uznał, że rozpad małżeństwa nastąpił z winy ojca. Miałam sześć lat.

Trzy wspomnienia

Pierwsze: turlamy się po rozłożonej zielonej wersalce. Siłujemy się. Masz biały podkoszulek, a na głowie chustkę do nosa. Każdy z rogów zawiązałeś w supeł. Jestem szczęśliwa.

Drugie: Warmia, rzeka Guber. Jest gorąco, siedzimy w wysokiej trawie, milczymy. Cieszę się, gdy wyciągasz na brzeg wielkiego suma. Ma takie śmieszne wąsy.

Trzecie: klatka schodowa, teraz tam mieszkasz. Krzyczycie coś do siebie. Ty trzymasz mnie za jedną rękę, mama za drugą. Ciągniecie. – Miało jej nie być – słyszę. Mama jest wściekła, bo spotkałam Twoją nową żonę.

Koniec. Spotkamy się za 32 lata.

Bezsenność

Nie mogę zasnąć i boję się.

Najbardziej samotności. Mama to wie i gdy wychodzi, zostawia mnie u sąsiadek. Zawsze jest dymiąca zupa i są zabawki po starszych dzieciach. Zmieniają się tylko wzory na dywanach i psy. Lubię Bobika z pierwszego piętra w drugiej klatce i pudla Pikusia. Mieszka nad nami.

Koniec z przedszkolem, idę do szkoły, ale ciągle się spóźniam. W nocy godzinami trzymam stopy oparte o ścianę. Patrzę przed siebie. Gdy ulicą przejeżdża samochód, nad palcami przesuwa się powoli jasna smuga.

– Wiesz, że cierpiałam na bezsenność? – spytałam kiedyś mamę.

– Skąd mam wiedzieć, przecież miałaś własny pokój.

Kiedyś mama narysowała na piasku kółko. Mogłam być na podwórku, ale tylko w środku koła. Bała się o mnie.

Zabawki

Zostały mi po Tobie zabawki. Z każdej podróży coś mi przywoziłeś. Miałam kilkadziesiąt żołnierzyków, dwa czołgi, zdalnie sterowanego policyjnego fiata i olbrzymi krążownik. Ledwo mieścił się w wannie.

Tylko że ja byłam dziewczynką.

Ty zniknąłeś, mama była zajęta, zmęczona albo zła. Od tej pory wszystkiego musiałam uczyć się już sama. Być dzielna. I nie przeszkadzać. I być wdzięczna. Bo mama się poświęciła. Nie robi kariery, została z dzieckiem. Nie wyszła drugi raz za mąż. Gdy się złości, krzyczy: „Jesteś taka jak ten twój tatuńcio”.

Ale ja prawie Cię już nie pamiętam. I nie wiem, co się stało. Bo nikt ze mną nie rozmawiał. Zapomnieliście o tym.

Wstyd

Kilka razy w roku mama zawozi mnie na Warmię do dziadków. Spędzam tam wakacje, ferie, święta. Mama wtedy odpoczywa.

Wszyscy pytają mnie, gdzie jesteś. Nie wiem, co powiedzieć, bo mama nie chciała się przyznać, że ją zostawiłeś.

Ja już wiem. Mieszkasz w innym mieście z tą kobietą. Jest stara, brzydka, ma dwoje dorosłych dzieci. Ty robisz karierę, masz pieniądze. To dlatego. Mama powiedziała, że nie zależy Ci na mnie. Nie mam już ojca.

Ale innym nie powiedziała. Bardzo się wstydziłam, gdy słyszałam, jak mówi, że znowu wyjechałeś za granicę.

Mężczyźni

Mam mnóstwo znajomych. Są najważniejsi. Już tak bardzo się nie boję, ale ciągle coś muszę robić. Gdy zostaję sama, jestem smutna. Nie lubię tego. Wolę być zła, zdenerwowana, zajęta.

Już Cię nie pamiętam, nie myślę o Tobie. Wcale. Jestem tylko ja i mama.

W moim życiu pojawiają się mężczyźni. Jest ich wielu. W każdym jestem zakochana. Inaczej nie potrafię.

Ale im nie ufam. Zawsze się męczę.

Niespecjalnie interesuję się sobą. Wolę innych. Wybieram takich, których ktoś skrzywdził. Chcę ich ratować, bo wiem, jak to jest, gdy się bardzo długo czeka na pomoc.

Spotkanie

– Chcę dowiedzieć się czegoś o sobie. Mama nie chciała ze mną rozmawiać, a więc zadzwoniłam do Ciebie.

Warszawa, ławka na dworcu. Płaczesz. Już wszystko wiem. Gdy byłeś dzieckiem, ojciec zmarł na Twoich rękach. Nie chciałeś wrócić do mamy. Była schorowana, nie radziła sobie z życiem. Chciałeś się stamtąd wyrwać. Kilka lat byłeś w domu dziecka.

– Dlaczego mnie zostawiłeś?

– Mama nie chciała, żebym się z tobą spotykał. Pomyślałem, że będzie ci z nią dobrze, tak bardzo cię kochała.

– Nie pomyślałeś, że ja też cię kochałam? Potrzebowałam cię.

– Pewnie to błąd, ale wtedy tyle było emocji. Chciałem zacząć nowe życie.

– Było mi ciężko.

– Nie przesadzaj, mama się tobą opiekowała. Skończyłaś studia?

– Skończyłam.

– Masz fajną pracę?

– Mam.

– Dom, męża i dziecko?

– Tak.

– No to o co ci chodzi?

Bożena

Nie przyznałem się, że tak się Ciebie wstydziłem

Gdy miałem 10 lat... Nie powiedziałem Ci, bo tego jeszcze nie wiedziałem, że nasza mama (Ty też mówisz o niej „nasza mama”), biorąc sobie Ciebie za męża, zamieniła Cię w swojego syna. Nie uświadamiam sobie więc jeszcze, że nasza mama dokonała na nas obu perfekcyjnego zabójstwa.

Już jest po zabójstwie.

Nie gram z chłopakami w piłkę, boję się jej. Jak leci do mnie, kojarzy mi się z bombą atomową, o której tyle się mówi w telewizji (jest początek lat 70.). Leci na mnie, a ja mam metalową rurę w przełyku ze strachu. Nie umiem pływać. Nie umiem jeździć na nartach. Nie umiem się bić. Nie mam prawa biegać. Nie mam prawa się pocić. a Ty jesteś świetnym piłkarzem i świetnym pływakiem. I wiem, że kilka razy się biłeś z kolegami na budowie.

Pamiętam, że kiedy miałem pięć lat, umiałeś płynąć na plecach, jednocześnie trzymając mnie leżącego na swoim brzuchu. Niestety, ona bardzo szybko nas obu wykastrowała. Zabroniła, byśmy robili cokolwiek, co jest niebezpieczne. „Mam tylko ciebie jednego, nigdy nie będziesz miał rodzeństwa, nie może ci się nic stać, bo mamusia by tego nie przeżyła”. Niebezpieczne według niej mogło być wszystko, co dzieje się poza jej wzrokiem.

I tak powstał łamaga, dla którego każde pragnienie przykryte jest lękiem.

Twoja wina tkwi w tym, że zgodziłeś się na tę kastrację. Że nie protestowałeś, że odpuściłeś sobie robienie ze mnie mężczyzny.

Nie potrafiłeś nawet zasłużyć na mój szacunek. Gdy mama przy mnie mówiła: „On jest taki głupi, taki nieważny”, nawet nie protestowałeś.

Gdy miałem 15 lat... Już dowiedziałem się od mamy, dlaczego jesteś nieważny. Kochała jakiegoś marynarza, ale Ty zrobiłeś wszystko, żeby ją od niego odciągnąć. Biegałeś z nożem po wsi, więc dla świętego spokoju wyszła za Ciebie. „Ale synku, ja go w ogóle nie kochałam”.

Ja też.

Od roku życzę Ci śmierci. Nie wiem, dlaczego tak dokładnie to pamiętam, ale wiem, że byłem w połowie siódmej klasy, gdy zacząłem się modlić, żebyś umarł.

Najwięcej wstydu przynosi mi to, że jako wzorowy uczeń, w podstawówce przewodniczący samorządu szkolnego, a teraz licealista, który właśnie wydrukował swój pierwszy tekst w gazecie, muszę Cię szukać po całym mieście.

Są tylko trzy lokale, więc szukanie nie zabiera dużo czasu. Więcej czasu zabiera wystawanie pod oknami knajpy, żeby zorientować się, czy tam jesteś; tak patrzeć, by ludzie na ulicy nie widzieli, że tam stoję z Twojego powodu. Kiedy wracam i zdaję relację sztabowi-matce, najgorszy jest rozkaz sztabu (dla zawoalowania ubrany w ton prosząco-błagalny: „bo jak nie, to ja umrę”), żebym wszedł do lokalu i Cię zabrał.

Do listy win, za które musisz umrzeć, dodaję to, że nigdy dokładnie nie wiesz, w której jestem klasie.

Co więcej – wiem więcej niż Ty. Wstydzę się, że nie odróżniasz Austrii od Australii i nie masz pojęcia, kim był Słowacki („Coś to było, jakiś książę chyba, nie?”). a więc do tego wszystkiego jeszcze jesteś idiotą, z którym nie mogę o niczym porozmawiać.

Gdy miałem 20 lat... Dzięki temu, że jestem już na studiach w innym mieście, mam Cię głęboko w d...

Nic Ci nie chcę powiedzieć i nic nie muszę. Pogardzam Tobą.

Jednak raz w tygodniu przyjeżdżam do domu, bo nie mogę żyć bez mamy. Przychodzą święta i ona (zawsze chora) powtarza swój stały tekst: „Za rok to mama już nie będzie żyła”.

Teraz... Mam 40 lat. Już wiem, że nie tylko ona Cię wykastrowała. Na spółkę z nią zrobił to PRL. Mężczyzna nie miał nawet prawa wybrać miejsca, gdzie pojedzie na wczasy z rodziną, bo robił to za niego Fundusz Wczasów Pracowniczych. Nawet z kochanką w hotelu nie mógł zamieszkać, bo nie meldowało się razem osób niespokrewnionych.

Najmądrzejsze zdanie w życiu usłyszałem od Ciebie niedawno. Zawierało słowo „chuj”.

„A chuj im do tego, jak on żyje”.

Mówisz to do mamy, kiedy ona znów zaczyna: „Jak to wygląda, żebym nie miała wnuka! Jak on może mówić na głos, że nie lubi dzieci. Jak on żyje?! Jak to wygląda przed ludźmi?”.

A Ty na to: „A ch...”.

Za to Cię bardzo szanuję.

Masz 73 lata, zachowujesz się fantastycznie. Nie pijesz alkoholu od 14 lat. Nie możesz wytrzymać jednego dnia bez mojego głosu. Zadzwoniłeś przed chwilą z pytaniem, co trzeba kupić, w czym pomóc. „To kup żwirek dla kota” – powiedziałem. „Syneczku, życzę Ci miłego dnia, tata wszystko kupi, co trzeba, zawsze dzwoń i mów, bo ja to jestem szczęśliwy, jak słyszę głos mojego syna”.

To powoduje, że już Ci nic nie powiem. Poza tym, że chciałbym, żebyś żył jak najdłużej.

Jacek

Nie masz uczuć poza nienawiścią

To dziwne, ale chciałbym mu powiedzieć, że za nim tęsknię i że go potrzebuję. Ale kiedy wyobrażam sobie naszą rozmowę, przeszywa mnie ból, strach i żal.

W przeciwieństwie do osób, które ojca nie miały, ja swojego miałem na co dzień. I codziennie coraz bardziej go nienawidziłem. Za to, że bił mnie i moją matkę. Latami.

Pamiętam, że miałem osiem lat, gdy stanąłem w obronie matki, ojciec przewrócił mnie na ziemię i kopał tak długo, aż przestałem cokolwiek czuć. Matka nie dała rady go odciągnąć.

Nie! Nie był pijany! Właściwie w ogóle nie pił. Wolałbym chyba, żeby był alkoholikiem – wtedy wódka byłaby jakimś usprawiedliwieniem. Tymczasem on był znanym lokalnie politykiem prawicy, udzielał się społecznie.

A ja? Nie spełniałem twoich oczekiwań. Nie interesowałem się polityką ani historią. Nie chciałem być harcerzem. Wolałem się uczyć i zamykałem się w pokoju na całe dnie.

Wyzywałeś mnie i biłeś do krwi. Nie przeszkadzało ci, że w domu był ktoś z rodziny albo znajomy! To dlatego nie miałem przyjaciół. Bali się ciebie wszyscy.

Usiłowałeś ułożyć mi plan życia. Ale tylko po to, żeby było tobie przydatne. Moje pragnienia cię nie obchodziły. Nikt cię nie obchodził.

Ty nie masz żadnych uczuć poza nienawiścią! Kiedy umierała Ada, moja siostra, byłeś nie ze mną, nie z moją matką ani nie z nią, ale z kochanką pod Warszawą. Jej śmierć cię nie zabolała, nie wzruszyła, nie zmieniła!

I wiesz co? Twoja obojętność, chłód, wyniosłość i twoje katowanie mnie nie zniszczyły! Bardzo nad tym pracowałem. Dwa lata leczyłem się u terapeuty. Dziś umiem kochać, wiem, co jest dobre, a co złe. Niełatwo mnie złamać.

A ty? Jesteś zależny od swoich kolegów z partii i kochanki. Nie masz rodziny, nie masz domu. a ja mam! Mam kogo kochać i okazało się, że można kochać mnie.

Podobno masz raka. Może umrzesz. I wiesz, wyciągnąłbym do ciebie rękę, mimo że zadałeś mi i matce tyle bólu. Ale to zależy od ciebie. Musiałbym usłyszeć jedno słowo: „Przepraszam”.

Za co? Za to, że brakuje mi w życiu ojca. Nie! Nie ciebie! Prawdziwego ojca. Ty nim nie byłeś. I wątpię, czy mógłbyś być.

Ale nadzieja wciąż się we mnie tli.

Łukasz

Tak bym chciała, żebyś zadzwonił

Określenie „zimny jak głaz” idealnie do Ciebie pasuje. Nigdy niczego mi nie dawałeś tak po prostu – zawsze pytałeś: „Zasłużyłaś?”.

Pamiętam, jak siłą wyciągnąłeś mnie z sylwestra, bo powiedziałeś, że miałam wrócić do domu o godz. 22. To był sylwester u koleżanki pięć pięter wyżej, a ja miałam 15 lat. Była 22.30.

Pamiętam, jak zawsze musiałam robić to, co chciałeś, bo inaczej się obrażałeś. Pamiętasz, jak kiedyś nie odzywałeś się do mnie przez rok? Pamiętasz, o co poszło? Bo ja już nie. Pamiętam tylko głuche milczenie.

Pamiętam upokorzenie, gdy prosiłam o pieniądze na nowe spodnie, bo podarły mi się ostatnie dżinsy. Byłam w liceum. Usłyszałam: „Nie zasłużyłaś”. Czy naprawdę byliśmy aż tak biedni?

Nigdy nie wiedziałam, ile zarabiasz. Mama też nie. O zakup każdej nowej rzeczy do domu musiała się z Tobą wykłócać. Pamiętam spór o nową wykładzinę, która jest zbytkiem, awanturę o założenie telefonu, o kolorowy telewizor, o lodówkę.

Mamie też nie kupowałeś prezentów. Na gwiazdkę dawałeś mi pieniądze i mówiłeś: „Kup coś Mamie”.

Pamiętam, że kiedy byłam mała, czasem Mama próbowała się do Ciebie przytulić, a Ty się odsuwałeś z głupią miną. Nie pamiętam, żebym widziała, jak ją całujesz. Nie pamiętam, żebyś ją kochał.

Ale pamiętam też nasze wyprawy na grzyby, na wieś, leśne spacery. Pamiętam, jak uczyłeś mnie jeździć na rowerze. Pamiętam, że kiedy miałam same piątki na maturze, „topniałeś” i przez chwilę byłeś normalnym człowiekiem.

Pamiętam też, że chociaż od dawna (a może nigdy) nie kochałeś Mamy, to trwałeś przy niej przez 12 lat jej choroby. Bez miłości, bez czułości, czasem z obrzydzeniem, ale byłeś. Myłeś ją. Zmieniałeś pieluchy. Do końca.

Dziś mam 30 lat, żyję na drugim końcu Polski. Nie mam prawa wtrącać się do tego, jak układasz sobie życie. Ale gdy widzę, jak żyjesz z kobietą, którą kochasz, to wszystko się we mnie przewraca. Gdy widzę czułość, której nie było w naszym domu, mam ochotę walnąć Cię w twarz. Nic na to nie poradzę.

Od tygodni walczę z bankami o kredyt na kupno domu dla mnie i mojej córki. Tak bym chciała, żebyś zadzwonił i zapytał: „Jak Ci idzie, córka?”. Nie dzwonisz.

Malinka

Był toksyczny, nie chodzę na jego grób

Urodziłem się tuż przed II wojną. Uważam, że lepiej byłoby dla mnie, gdyby mój ojciec nie wrócił z wojny. Zmarł kilkanaście lat temu, nie chodzę na jego grób. Był tak toksyczny, że dziś mam zaburzone relacje z własnymi synami.

Andrzej

Współczułam Ci ponad siły dziecka

Mój ojciec żyje, ale nie mogę z nim rozmawiać. Odciął się, zerwał ze mną kontakt przed dwoma laty. Miałam wtedy kłopoty – rozwód, finanse po rozwodzie bardzo kruche. Zwierzałam się z tego podczas rozmów telefonicznych (jednej na trzy-cztery miesiące, taki mieliśmy kontakt po śmierci mamy). Trudno uwierzyć, ale powiedział: „Nie chcę tego słuchać, chcę mieć spokój na stare lata. Nie dzwoń, nie pisz, spierdalaj”.

Tylko że TAM zostało moje dzieciństwo, groby moich ukochanych bliskich: mamy, babci, cioci. Wcześniej też mówił: „Córka, nie przyjeżdżaj, groby zadbane, po co masz jechać”. Nie mógł zrozumieć, że chcę, mam prawo!

Nie starczyłoby na jeden list, by opisać jego smutne okupacyjne życie (śmierć obojga rodziców, dom dziecka, wojsko, pozostanie w nim do emerytury, bo nie było innego wyjścia).

Dziś myślę, że to bardzo zagubiony człowiek: uczciwy, niepijący nigdy, ale „dziwak”, trudny we współżyciu. Zabraniał głupich rzeczy, np. wychodzenia na balkon, bo wnosi się stamtąd brud do domu. Wieszania czegoś na ścianach, bo się je kaleczy.

Rodzice żyli źle, nie pasowali do siebie. Chyba czuł, że byłam bardziej z mamą. Mama umarła wiele lat temu, skończył się mój dom, w którym stale się czegoś bałam. Nigdy nie wiadomo, z czego rodziła się awantura, grzmoty, pioruny, przekleństwa.

Spałam z tłuczkiem do ziemniaków pod poduszką. Co zrobiłabym, używając go?

Często z ojcem w myślach rozmawiam. List do niego napisałabym tak:

Tato! Długo trwało, zanim zrozumiałam, że nie jesteś zły, tylko nerwowy. Noszę w sobie nienapisany list, w którym chciałabym powiedzieć Ci, że Cię rozumiem! Wybaczam! Nie oceniam. Dorosłam. Starzeję się. Mam nadzieję, że mój syn kiedyś mnie też zrozumie – jeszcze ma czas.

Widzisz, mama była neutralnością, babcia to ciepło, a Ty to ból. Bolał mnie Twój ból. Współczułam Ci ponad siły dziecka. Ojcowie opowiadali dzieciom bajki, Ty mi mówiłeś o wojnie. Nawet nie wiesz, ile razy we mnie Niemiec po raz kolejny dobijał bagnetem Twoją młodziutką mamę, a moją nieznaną babcię. Cierpiałam za Ciebie, za Nią, za Twoje osierocone rodzeństwo. Bałam się kataklizmu, wojny, śmierci. Myślałam, że w ten sposób ujmę Tobie cierpień. Płakałam, bo było mi Cię żal. Ale Ty – sam nietulony, osierocony – nie umiałeś okazać uczuć i nie nauczyłeś tego mnie.

Gdy byłam dzieckiem, bardzo mnie krytykowałeś. Do dziś niepewność została. Nie rozumiałam, dlaczego krzyczysz. Tak bardzo starałam się zrobić wszystko dobrze, posprzątać, ułożyć, a Ty wchodziłeś z pracy i widziałeś źle ustawione buty, o których akurat zapomniałam.

Bardzo, bardzo starałam się zasłużyć na pochwałę. Czekałam na wspólne kino. Obiecałeś, a potem nie dotrzymałeś słowa. Uważałeś, że kino, książka, gazety to niepotrzebny wymysł, luksus. Oczekiwałeś, że będę dzielna, ale miałam nie wychodzić z domu (po co?), więc gdzie miałam uczyć się tej dzielności. Że będę rozumieć świat, ale mi go nie pokazywałeś. Dzisiaj rozumiem – sam bałeś się świata.

Długo trwało, zanim zrozumiałam. Pisałam pamiętniki, czytałam mądre książki, chodziłam na terapię, myślałam o samobójstwie. Uciekłam z domu w małżeństwo. Złe. Rozwód. Znów samotność. Wiesz przecież. Dziś sama wiem, jak trudno stworzyć dom. Dlatego nie mam już żalu do Ciebie. Wiem, że się starałeś, tak jak umiałeś, ale nie mogłeś umieć więcej na skutek różnych tragicznych okoliczności.

Pewnie, że przykro się czuć niekochaną córką, ale myślę, że kochałeś nas – mnie i brata – po swojemu. I ja Cię kocham – po swojemu. Dbałeś, jak umiałeś – robiłeś na święta „piwo” z podpiwku, wędziłeś własnoręcznie zrobione wędliny. Przynosiłeś choinkę. Tylko po co wyszydzałeś tradycję, kolędy, prezenty? Umniejszałeś co roku naszą radość. Nigdy nie chciałeś, byśmy Ci coś dali. Nie umiałeś brać ani dawać.

Praca w wojsku też nie była łatwa. Wracałeś zmęczony, upokorzony. Nie miałeś kolegów. Rozkazy, rozkazy – potem przenosiłeś je na dom.

Odebrałeś mi siebie – ojca – i mojemu synowi dziadka. Tato, szanuję Twoją wolę i się nie odzywam. Jesteś chory, nie chcę, byś się wzruszył, zdenerwował. Na szczęście nie czytasz gazet.

Bądź spokojny, żalu o nic nie mam, nie ma Twojej winy, lecz jest wybaczenie i prośba o nie. W moim sercu jak w wierszu Różewicza: „idzie... /stary ojciec... nie kupił sobie domku/ani złotego zegarka/jakoś nie zebrała się miarka/Idzie przez moje serce/ojciec/w starym kapeluszu.../”. Mogło być inaczej, ale nie było. I tak jestem Ci wdzięczna, że dzięki Tobie i mamie jestem na świecie. Żyję. I ten dar doceniam. Bardzo. I dziękuję Ci za wszystko.

Tato, może gdzieś się spotkamy, może emocje miną. Boję się tylko, że odejdziesz na zawsze i zostawisz mnie z tym niewysłanym listem, który pewnie włożę Ci do kieszonki. Ta świadomość boli. Zawsze chciałoby się być dzieckiem dla swoich rodziców.

Anna

Jestem niczyja

Tato, Ty masz swojego upragnionego syna. Mama ma hołubioną przez siebie młodszą córkę. a ja jestem niczyja.

Mam 50 lat i jakiś feler. Mam do oddania tyle miłości i nie potrafię tego sprzedać.

Dorota

Odkryłam ojca na nowo

Czułam się brzydka, niechciana, niekochana, często płakałam. Aż pewnego dnia przytuliłeś mnie tak mocno, że nie mogłam oddychać.

Z dzieciństwa z Tobą, Tato, najlepiej pamiętam wakacje i nasze dłuuugie spacery brzegiem morza. Tłumaczyłeś mi Apokalipsę, budowę gaźnika, jak to jest, że samoloty nie spadają, i chlapiąc mnie wodą, zawsze ustawiałeś się z wiatrem. Byłam strasznie dumna, że mam takiego mądrego Tatę.

Pamiętam też, jak po operacji leżałam całą noc w ciemności, a Ty siedziałeś przy mnie, opowiadałeś mi swoje harcerskie przygody, śpiewałeś piosenki i planowałeś naszą Wielką Wyprawę w góry. Następnego dnia przy zmianie opatrunku zemdlałeś. Miałam wtedy siedem lat.

A potem pamiętam, że to wszystko się skończyło. Tak po prostu. I zupełnie nie wiedziałam dlaczego. Z kochanego Tatusia zmieniłeś się w Ojca. Zamknąłeś się, przestałeś rozmawiać.

Wymagania rosły w postępie geometrycznym. „4+? Znowu się nie douczyłaś”. „Mówiłem, żebyś zamykała drzwi do łazienki”. „Dlaczego nie wyniosłaś śmieci?”. „Znowu ten bajzel w pokoju”. „Płyn do mycia naczyń stoi w złym miejscu”. „Wyrzuciłaś pół jabłka do kosza. Wyjmij i zjedz, nie wolno marnować jedzenia”. I wszystko ze stoickim spokojem. Wolałabym, żebyś krzyczał, żebyś trzasnął drzwiami, okazał jakiekolwiek emocje, ale Ty milczałeś.

Zbudowałeś mur między nami. Wszystkie moje koleżanki się Ciebie bały. Słyszałam, jak Mama wieczorami tłumaczyła Ci, że tak nie można, że jestem tylko 15-letnim dzieckiem z burzą hormonów, że powinieneś być bardziej wyrozumiały, bardziej cierpliwy. a Ty zawsze odpowiadałeś, że jak się nie nauczę porządku teraz, to już nigdy.

Przestałeś okazywać cokolwiek poza niezadowoleniem. Zupełnie mnie odrzuciłeś. Chciałeś, żebym została fizykiem. Wbrew Tobie rok po maturze wyjechałam na studia humanistyczne 300 km od domu.

Na pierwszym roku studiów byłam jak pies spuszczony ze smyczy. Nie, nie robiłam głupstw, byłam zbyt odpowiedzialna. Ale rzucałam się zachłannie na nowe doświadczenia, łykałam wiedzę, poznawałam ludzi, cieszyłam się niezależnością.

Tylko zupełnie nie radziłam sobie z emocjami. Miałam 21 lat i cały czas byłam sama. W zupełnie niezrozumiały dla mnie sposób nie byłam w stanie zaangażować się w jakikolwiek związek z mężczyzną. Czułam się brzydka, niechciana, niekochana i nieakceptowana. Bardzo często płakałam.

Widywaliśmy się, Tato, raz na kilka tygodni. Pamiętam, pod koniec pierwszego roku studiów przyjechałam do domu, otworzyłeś mi drzwi i zobaczyłam w Twoich oczach radość. Przytuliłeś mnie tak mocno, że nie mogłam oddychać. Po raz pierwszy od lat poczułam, że jesteś, że nie jestem Ci obojętna. Nigdy o tym nie mówiłeś.

Zacząłeś mnie odwozić do moich wynajętych kawalerek, tych kilka wspólnych godzin podróży było dla mnie jak dziecięce spacery po plaży. Zacząłeś dzwonić pod byle pretekstem, później pytałeś: „Kiedy przyjedziesz i dlaczego tak późno?”. Znowu do mnie mówiłeś. Powoli odkrywałam Cię na nowo.

Teraz mam 28 lat i jestem miesiąc po ślubie. Widziałam, jak podczas błogosławieństwa wzruszenie nie pozwoliło Ci mówić. Mój mąż mówi, że oddałby wszystko za takich rodziców, jakich mam. Za troskę, jaką mnie oboje z Mamą darzycie, za miłość, za wsparcie, za to, że jesteście i zawsze będziecie gotowi do rzucenia wszystkiego, żeby mi pomóc.

Pamiętam złe chwile. Czasami nie radzę sobie z tym, co mi po nich zostało.

Cieszę się, że już potrafię oddzielić skorupę twardego Ślązaka od duszy, że rozumiem, dlaczego jesteś taki, a nie inny. Wiem, że wyrażasz swoje uczucia tak, jak umiesz, trochę nieporadnie, chropowato, nieśmiało. Dziękuję Ci za to.

Widzę Twoje relacje z moim bratem i wierzę, że za kilka lat uda Wam się spojrzeć na siebie od nowa. To naprawdę fajny facet. Jest dla Ciebie tak samo ważny jak ja, chociaż on jeszcze tego nie wie.

Kocham Cię bardzo, Tato. I od kilku lat powtarzam Ci to za nas oboje.

Ola

Dziś już wiem, że moich dzieci nie opuszczę

Na imię mi Paweł. Urodziłem się 19 marca 1990 r., czyli należę do pierwszego wolnego pokolenia demoludów.

Ojciec pracował na kopalni, a mama była nauczycielką (dziś on jest na emeryturze, ona dalej pracuje w zawodzie).

Zdobyłem się kiedyś na odwagę i spytałem mamy: „Jak się »to« stało?”. a więc: moja ciocia, siostra mamy, mieszkała z mężem w Szczygłowicach. Ten mąż pracował w pobliskiej kopalni z moim ojcem. I tak się moi rodzice poznali. Dzień poczęcia z racji urodzenia w marcu datuję na lipiec/sierpień. Mama była u cioci w mieszkaniu, a ojciec wrócił zmęczony z pracy. I tak zaczyna się moja historia.

Po moich narodzinach matka dostała mieszkanie w Gliwicach, ale ślubu nie było, więc z ojcem zamieszkali osobno. Wychowywała mnie, ale choć wiem, że popełniała wiele błędów, nie mam serca jej ich wypominać.

Ojca widywałem sporadycznie. Raz-dwa razy w miesiącu przyjeżdżał do mamy na „przygodny seks”. Ja zawsze byłem na drugim planie. O to mam do niego żal.

Musicie wiedzieć, że pierwsze mieszkanie było tak małe, że mieściło się w nim tylko jedno łóżko i spałem z mamą. To jest druga rzecz, której ojcu nie wybaczę – budziłem się w środku nocy, czułem, jak łóżko skacze, słyszałem, jak rodzice pojękują. Płakałem po drugiej stronie łóżka.

Jednak moje dzieciństwo nie było takie złe. Wspaniale wspominam wyjazdy do cioci do Rybnika. Jej synowie, moi wspaniali kuzynowie, byli dla mnie jak ojcowie. Poza tym był brat mamy – mój chrzestny. Dziadków nie znałem (ten ze strony mamy umarł rok przed moimi narodzinami, ten ze strony ojca krąży gdzieś po Europie od czasu służby w Wehrmachcie w czasie II wojny światowej). I o to też mam do ojca żal – czuję brak ojcowskiego wychowania.

Uwierzcie, naprawdę brak ojca w wieku dojrzewania jest odczuwalny. a przecież mieszkał zaledwie 15 minut drogi ode mnie, mógł wpaść np. po pracy, porozmawiać choćby 30 minut, zainteresować się, podzielić dobrą radą. Czy to aż tak wiele?!

Dzisiaj mam 17 lat, jestem uczniem drugiej klasy liceum. Mieszkam z mamą i jest mi z nią raz lepiej, raz gorzej (w tych momentach gorszych ojciec byłby do rany przyłóż).

Nie powiem, że żyje mi się źle – mama całe życie starała się bardzo i robiła, co mogła, żeby zapewnić mi dobrobyt. Bardzo to doceniam.

Mam dziewczynę, którą kocham (albo tak mi się wydaje).

Na przyszłość planuję zdać dobrze maturę, dostać się na studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim, znaleźć pracę w kancelarii i założyć szczęśliwą rodzinę: 2 + 2, a może 2 + 3.

I zabijcie mnie – już dzisiaj wiem, że za nic moich dzieci nie opuszczę.

Jakiś czas temu spotkałem się z ojcem i chociaż zamierzałem, nie umiałem mu tego powiedzieć. Nie myślcie, że w ogóle mojego ojca nie kocham. Kocham, ale to uczucie okrojone do granic możliwości i zdaję sobie sprawę, że kocham go na tyle, na ile można kochać obcego człowieka.

Paweł

Ze mną nigdy się nie bawił

Mój tata przestał pić pięć lat temu. Dzisiaj jest dziadkiem dla moich dzieci – pierwszy raz widzę, jak się bawi, wygłupia, zabiera na plac zabaw, rysuje, klei z plasteliny. Nigdy tego ze mną nie robił. Ale i tak go kocham.

Asia

Dlaczego pozwalałeś, żeby mama nas krzywdziła?

Tato, dlaczego?

Dlaczego o tym nigdy nie rozmawialiśmy?

Dlaczego sam udawałeś i kazałeś nam udawać, że wszystko jest w porządku? W domu piekło: wrzask, płacz, krzyk, słowa, które ranią, brud, bałagan, cisza, strach, czekanie na coś złego. Najbardziej bałam się ciszy, bo wiedziałam, że zwiastuje najgorsze.

Odprowadzasz mnie rano do szkoły jakby nigdy nic. Biała koszula, uśmiech. Ja też się śmieję, nauczyłam się. Po południu wracamy do domu. Już się nie śmiejesz, już nie jesteś taki dowcipny i zabawny. Ja też nie.

Dlaczego pozwalałeś, żeby mama nas krzywdziła? Nie widziałeś tego? Dlaczego nigdy mnie nie obroniłeś? Dlaczego mama się nie leczyła? Dlaczego nie zadbałeś o to, żeby się leczyła? Nie wierzyłeś, że jest chora? Udawałeś? Było Ci wygodnie? Bałeś się o karierę? Wstydziłeś się?

Całe lata myślałam, że tak mamę kochałeś, że nie chciałeś przyznać, że ma schizofrenię, że nie chciałeś jej oddać do zakładu, że to wszystko z miłości do matki. Ale dzisiaj mam wątpliwości.

Ciągle pamiętam tamte noce i dnie, całe tygodnie, lata, miesiące, cierpienie matki, jej głos, mój strach, samotność i dom, którego się boję i wstydzę. a innego nie mam.

I nikt nigdy ze mną o tym nie rozmawiał. NIGDY. Ani słowa. Nie mogę tego pojąć. Jak mogłeś? Nie widziałeś? Jak mogłeś nie widzieć tego biednego, zdanego na siebie dziecka?

Tato, kochałeś mamę? Kochałeś mnie?

To tak boli.

Danusia

Wybaczyć oznacza zapomnieć, a ja nie potrafię

Mam 60 lat i wciąż żywe jest we mnie poczucie krzywdy i żalu za zmarnowane dzieciństwo, za zmarnowane życie matki i refleksja – że ONA na to pozwoliła.

Nie rozdrapuję ran, po śmierci ojca mama zamieszkała ze mną i teraz jest taka bezbronna i krucha, że nigdy tą refleksją się z nią nie podzielę.

Tak samo zresztą ojciec nie usłyszał ode mnie, co o nim sądzę. Werbalnie mu wybaczyłam, gdy zdobył się na to, by o wybaczenie poprosić. Nigdy nie powiedziałam mu, że brakowało mi ojca, że gotowa byłam go kochać, gdyby tylko na to pozwolił.

Gdy ciężko zachorował i leżał częściowo sparaliżowany przez osiem lat – to ja przejęłam obowiązki: myłam, masowałam, prałam pościel i zmieniałam pampersy, w przerwach biegając do pracy. Mama powiedziała, że takiego bezbronnego nie opuści i jeżeli nie chcę, nie muszę pomagać. a więc wydawało mi się, że robię to, co robię, tylko i wyłącznie ze względu na mamę – by pomóc JEJ, a nie jemu.

Ojciec w swoim życiu nie kochał nikogo poza sobą. Nie wiem, czy to był jakiś genetyczny błąd, czy nikt go miłości nie nauczył (matka go porzuciła, ojca nie znał). Ale to nie usprawiedliwia takiego chłodu i obojętności.

Nigdy mu tego nie zapomnę i nie jestem w stanie wybaczyć tak naprawdę. Bo wybaczyć oznacza zapomnieć, a ja nie potrafię!

Teresa

Cierpienie nie uszlachetnia

Gdy miałam 20 lat, wraz z Twoją chorobą skończyło się moje dzieciństwo. Nienawidziłam tej choroby w naszym domu i chyba Ciebie po trosze, że odebrałeś mi to, co tak kochałam. Z czym było mi tak dobrze, tak bezpiecznie i tak beztrosko.

Nie jestem pewna, czy cierpienie uszlachetnia. Mnie nie uszlachetniło. Nie umiałam z Tobą rozmawiać. I za to Cię, Tato, przepraszam.

Wiem, że się nie gniewasz. I mimo że odszedłeś, wiem, że jesteś i zawsze będziesz. Częścią mnie i mojej rodziny.

Teraz odnalazłam mojego mężczyznę i tak bardzo się zakochaliśmy, że nie wyobrażamy sobie już życia bez siebie. Nie wierzyłam, że można się zakochać od pierwszego wejrzenia. Wydawało mi się, że to jakieś filmowo-serialowe bujdy.

Jest już ciąg dalszy. Antoś urodzi się w styczniu i, jak mówi Mama, będzie z niego kawał chłopa. Jeżeli odziedziczy choć trochę fantazji po Tobie, czeka nas przy nim barwny czas. Tato, będziesz Dziadkiem!

A chłopczykowi, który pojawi się niebawem na świecie, chcę życzyć tego, czego Ty, Tato, mnie nauczyłeś: „Życzę Ci, abyś pieczołowicie strzegł tęsknoty, którą nosisz w swoim sercu. Tęsknota jest poszukiwaniem raju, piękna, miłości, domu, pokoju – tego, co pozostanie na zawsze. Pragnę patrzeć w Twoje oczy i nigdy nie odkryć w nich, że marzenia Twego dzieciństwa poświęciłeś szarej codzienności”*.

Kasia

*Józef Krzempek (1936-98), artysta malarz

Przecież miał być nieśmiertelny

Tata, gdyby żył, patrzyłby na swoją córkę smutnymi oczami. Gdyby żył, „wstydziłby się za siebie, że nie radzi sobie w dzisiejszych czasach, że jest już za stary”, aby znaleźć jakąś ludzką pracę, w której nie traktowaliby go jak popychadła i człowieka drugiej kategorii. Gdyby żył, może nie wstydziłby się poprosić swojej córki o pieniądze na wizytę u lekarza. Może, gdyby był mniej skryty, wyjawiłby jej swój straszliwy sekret, że jest chory, że pozostaje mu tylko próbować uśmierzać ból i czekać na śmierć. Może nie musiałby płakać w samotności w szpitalnej toalecie, znosić sam ogromnego cierpienia. Może jego córka nie musiałaby wykradać potajemnie wypisów ze szpitala, aby się czegokolwiek dowiedzieć. Może jego córka, jeszcze rok po jego śmierci nie zastanawiałaby się, dlaczego jeszcze świat istnieje, dlaczego jeszcze wszystko normalnie funkcjonuje, dlaczego ludzie się uśmiechają... Może by nie płakała w wydziałowej toalecie między zajęciami i nie wstydziła się przed ludźmi, że nie radzi sobie ze słabościami i żałobą, która „już za długo trwa” („bo przecież trzeba być młodym, szczęśliwym i zadowolonym...”).

Tata, gdyby żył, powiedziałby, żeby „brała wszystko na uśmiech”, jak zresztą mówił nawet przed śmiercią. Przed jego śmiercią usłyszałam też po raz pierwszy, że mnie kocha... pierwszy i ostatni. Nie mam pretensji... żałuję tylko, że już nigdy nie porozmawiamy o piłce nożnej, o skokach, o tym, jak kiedyś uwielbiałam kotlety mielone, a teraz ich nie znoszę, o tym, jak lubił czytać Sienkiewicza... Pozostaną w pamięci tylko ostatnie dni jego życia, godziny oczekiwania na pogrzeb, ostatnie chwile w kaplicy i podróż z trumną na cmentarz... Choć to już rok... Rok, a jak jeden dzień... Rok jak letarg, jak zły sen. Przecież miał być nieśmiertelny, zawsze czekać na mnie w każdą niedzielę, składać co rok na święta życzenia „samych piątek i uśmiechu”, przecież zawsze mieliśmy jeździć na obiady do baru mlecznego na Pradze. Przecież miał zawsze być... a go nie ma. Nie będzie powrotu, tylko kolejne samotne święta, przepłakane chwile przy grobie i pragnienie jakiejś nieuleczalnej choroby, która uśmierciłaby i mnie. Oczekiwanie na jakąś chorobę, która byłaby usprawiedliwieniem tego, że nie mam ochoty wstawać z łóżka i wychodzić z domu... Czy to kiedykolwiek się skończy? Nie wiem... Wiem tylko, że kocham swojego tatę... Mimo że go już nie ma i już nigdy nie wróci...

Marta, 21 lat

Chcę Twoich pieniędzy, materialnej rekompensaty

Tato, a właściwie, ojcze albo Andrzeju. Los sprawił, że twoje nasienie zapłodniło matczyne jajo i na tym zakończyłeś swoją rolę, mimo że później się jeszcze widywaliście z mamą.

Przypuszczam, że za brakiem relacji między nami kryje się to, że masz własną rodzinę, którą miałeś też w chwili, gdy przyczyniłeś się do stworzenia mnie – bękarta. Gdy będę mieć czterdziestkę na karku, jak ty wtedy, 27 lat temu, możliwe, że także stanę przed dylematami moralnymi. No, ale któż dorosły przed nimi nie staje?

Ciekawe, czy pamiętasz, że dzisiaj są moje urodziny? Patrz, jak ten czas ucieka.

Pamiętasz rok 1980, 26 listopada? To wtedy powstałem.

A pamiętasz rok 1999, gdy po wyjeździe na studia próbowałem odbudować z tobą kontakt? Pamiętasz, że potraktowałeś mnie jak obcą osobę? Przynajmniej nie kłamałeś, że nie znasz.

Zdaję sobie sprawę z tego, że jesteś już niemłodym człowiekiem, dziadkiem. Bliżej ci do śmierci niż do życia.

Zdobądź się więc nadludzkim wysiłkiem i zapisz mi w testamencie część swojego majątku. Zrób przynajmniej tyle, zważywszy na to, że Mama nigdy nie prosiła cię, byś łożył na moje utrzymanie.

Tak, chcę Twoich pieniędzy jako zadośćuczynienia za niepełne życie. Chcę twoich pieniędzy, mimo że stać mnie na wszystko. Angaż emocjonalny już sobie daruj.

Jeśli znajomi ci nie powiedzieli, to wiedz, że mam tytuł magistra, znam angielski i chiński. Zarabiam tyle, że sam mógłbym dać ci pieniądze, gdybyś potrzebował. Ale nie dam.

To, co odziedziczę po tobie, niech będzie materialną rekompensatą uczynienia ze mnie emocjonalnego kaleki.

Tak przy okazji, na wnuki ode mnie nie masz co liczyć. Jestem gejem i przeżywam własne dylematy moralne związane z miłością, zdradą, rozdarciem, zupełnie jak ty 27 lat temu.

Ale przynajmniej w moim przypadku nie będzie się to wiązało z powstaniem nowego życia, które mogłoby zostać pozbawione ojcowskiego uczucia.

Żegnaj, bez odbioru.

Tomasz Michalski, ur. 1980 r., Kalisz

Najbardziej boli, gdy widzę w sobie Ciebie

Tak mi smutno, że nie byłam nigdy Twoją księżniczką, Tato.

Patrzyłam z zazdrością na inne dziewczynki, które ojcowie podrzucali do góry, które latały jak elfy i spadały w ich otwarte ramiona. Dziewczynki w przedszkolu zwierzały się sobie nawzajem ze swych marzeń: „Jak będę duża, to zostanę żoną swojego tatusia, bo on mnie bardzo kocha”. Mnie ta myśl napawała przerażeniem.

Szczególnie po tym, gdy nakarmiłeś mnie płaczącą w przedszkolu wstrętną kaszą manną zmieszaną z moimi wymiocinami.

Albo po tym, jak w pierwszej klasie błagałam Cię, żebyś mnie zaprowadził do szkoły, bo się bałam. To było zaledwie 100 m. a Ty powiedziałeś, że Ci się nie chce. Dlaczego?

Kiedy zaczynałeś do mnie mówić, starałam się być niewidzialna. Każde zdanie tchnęło dezaprobatą: „Ty nie masz żadnych ambicji!”. „Jakie ty masz w ogóle zainteresowania!”. „Jakiej muzyki ty słuchasz!”. „Cotangens? Tangens? Cosinus? No, jak możesz tego nie wiedzieć?”. Dlaczego?

Przyłapałeś kiedyś chłopaka, który wbrew mojej woli molestował mnie w pokoju. Dostałam w twarz. Dlaczego?

A pamiętasz, jak mnie wywlokłeś siłą z pokoju, za sweter, który zostawił na mojej szyi krwawy ślad? Tylko dlatego, że nie chciałam podać herbaty Twoim pijanym kolegom, którzy obleśnie się na mnie gapili.

Przepraszałeś mnie potem na kolanach. Nie mogłam na Ciebie patrzeć. Zsikałam się ze strachu. Dlaczego?

Przez całe dzieciństwo myślałam, że mój tatuś pokocha mnie dopiero wtedy, kiedy będę już wiedzieć, o co chodzi w matematyce. Ale skończyłam plastykę. Dalej nie wiem, co to cosinus. I już nie chcę wiedzieć.

Przełom nastąpił, gdy urodziłam własne dzieci. Pamiętasz, jak mnie pochwaliłeś, że piękne te moje obrazy i że dzieci tak fantastycznie wychowane? Odpowiedziałam, że nie mam złudzeń, że jestem idealną matką, popełniam błędy wychowawcze. Dziękuję Ci, że wtedy zaprotestowałeś: „TY popełnisz błędy? Zobacz, co JA zrobiłem! Byłem okropnym ojcem!”.

Tak, byłeś.

Niestety, nie da się wcisnąć klawisza „delete” i wykasować tej małej księżniczki, elfa o pogiętych skrzydełkach, nie da się pogłaskać tej małej buzi za wielkimi okularami. Odeszła.

Jestem ja, mężatka, za którą decyduje mąż, która czasem coś namaluje, czasem coś napisze, ale w głowie słyszy ciągle dręczący głos („Co ty malujesz? Nie masz ambicji? W tym wieku nie znasz tabliczki mnożenia?”).

A kiedy wrzeszczę czasem na moje grzeczne, zdolne, genialne dzieci, widzę w sobie Ciebie. I to tak bardzo boli.

Ika

Mój ojciec pijak

Byłeś taki, odkąd pamiętam.

Ale mam też zwykłe wspomnienia.

Pamiętam, jak wróciłeś do domu z ZSRR. Przez rok układałeś tam jakiś ropociąg. Miałam trzy lata. Nie poznałam Cię, bo zapuściłeś wąsy. Przywiozłeś nam prezenty. Ja dostałam lalkę, która sama prowadziła wózek. Miała plastikową fioletową sukienkę, a w wózku zamiast dziecka leżały baterie.

Pamiętam, jak płakałeś, gdy zatrułam się czymś i wymiotowałam całą noc.

I kiedy przenosiłeś na rękach mnie i L. pogrążone w półśnie do łóżek.

I jak czytałeś książki przy stole w kuchni po obiedzie, wciąż w roboczym ubraniu – bo przecież już-już wychodzisz grzebać w swoich silnikach. Wychodziłeś tak przez godzinę, bo nie mogłeś oderwać się od książki.

I jak zrobiłeś nam huśtawkę, której zazdrościła nam cała czwórka dzieciaków ze wsi.

I jak chodziłeś po wsi i wszystkim opowiadałeś, że te ich dzieciaki to nic, że Twoje są najmądrzejsze.

I jak spałeś w jednym łóżku z obcym facetem, któremu popsuł się na trasie samochód, bo przecież „nie można człowieka tak zostawić”.

I że do pewnego czasu byłeś świetnym fachowcem, do którego ludzie przyjeżdżali z daleka, bo jako jeden z niewielu w czasach totalnych niedoborów potrafiłeś przerobić silnik dieslowski na benzynowy albo odwrotnie.

I że zawsze byłeś gotów oddać ostatnią koszulę wszystko jedno komu, jeśli tylko ten ktoś tego potrzebował.

Ale pamiętam też, jak wstałeś z łóżka, ochlapałeś wodą spuchniętą od wódki twarz, założyłeś czyste ubranie i ze skręconą kostką, utykając i sycząc z bólu, szedłeś na przystanek, żeby pojechać do knajpy. Wróciłeś na czworakach. Wtedy po raz pierwszy było mi Cię żal.

I pamiętam, że baliśmy się wracać ze szkoły do domu, jeśli mama nie wracała z nami.

I jak mama poszła wezwać policję w środku nocy, bo myśleliśmy, że nas pozabijasz, a sąsiad nie pozwolił jej skorzystać z telefonu, bo „nie przystoi babie na własnego chłopa policję wołać”.

I jak zdrętwiałam, kiedy podczas jakiejś randki w parku zobaczyłam Cię zataczającego się i brudnego.

Przegrałeś wszystko. Myślałam, że już nigdy nie powiem Ci, że Cię kocham. Wiele razy myślałam: „Niech zdechnie, niech idzie gdziekolwiek i więcej nie wraca. Będzie nam dużo lepiej bez niego”.

A Ty nagle się znalazłeś. Długo Cię nie było. Jakieś 30 lat z górką.

Jesteś trzeźwy. Może wróciłeś tylko na krótko? Może wkrótce sobie pójdziesz i znowu będziesz kochał tylko wódkę?

A może przestraszyłeś się, że jeśli któregoś dnia zapijesz się na śmierć, nigdy nie powiemy sobie tego, co ważne? Może nie?

Nie muszę Ci mówić tego, co tu napisałam. Wszystko to doskonale wiesz. Widzę to w Twoich oczach – oczach pijaka.

Na razie trzeźwego pijaka.

A.M.

Strasznie kocham mojego Tatę

Tato nigdy mi nie mówił, że mnie kocha. Nigdy mnie nie przytulał ani nie chwalił. Uśmiechał się czasem pod nosem, gdy coś mi się w życiu udało.

Mama za to była wylewna i opiekuńcza za ich dwoje. Zawsze mówiła, jaka jestem śliczna i mądra, i zgrabna. Aż dziwne, że mi się w głowie nie przewróciło.

Mamy zawsze było w domu pełno, Tato gdzieś z boku przyglądał się naszym sprawom.

Gdy na studiach przyjeżdżałam do domu, też się specjalnie nie cieszył, ale włączał ogrzewanie na wyższą temperaturę, bo wiedział, że jestem wyjątkowym zmarzluchem.

Ostatnio wracałam z domu rodziców do Warszawy. Mama mnie namówiła, żebym wzięła ze sobą tylko małą walizkę, a plecak z pozostałymi rzeczami dowiezie mi Tato, bo będzie następnego dnia w stolicy. I tak zostałam odwieziona na dworzec jak panienka, z małą walizeczką, a Tato w nocy szedł dwa kilometry z moim plecakiem na stację, następnie przyjechał z drugiego końca Warszawy, żebym rano, przed wyjściem do pracy, miała już swoje rzeczy w mieszkaniu.

I wtedy stanęła mi przed oczami scenka z czasów szkoły podstawowej, może drugiej klasy. Dzieci zbierały makulaturę i przywoziły ją do szkoły. Ważne było, kto uzbiera najwięcej. Pamiętam, jak w trakcie lekcji otworzyły się drzwi i do klasy zaglądnął mój Tato. Był cały mokry od śniegu i zmarznięty od mrozu. W nocy pracował, a rano mimo zamieci przywiózł na sankach ukochanej córeczce uzbieraną makulaturę. Ojej, jakie ja mam wyrzuty sumienia!

Taki właśnie jest mój Tato. Nigdy nie mówi, że kocha, nie chwali, nie przytula, ale zawsze wyraża to całym sobą.

Ja również o tym nigdy nie mówię. a kocham go strasznie. I jestem chyba najszczęśliwszą osobą na ziemi, że mam takiego Tatę.

Edyta

Nie jest za późno, aby sobie coś wyznać

„Czego nie powiedziałem własnemu ojcu?”. Tak brzmiał tytuł tych listów, które wczoraj dałeś mi do przeczytania.

Myślę, że nie chcesz, abym popełnił błędy, które prawdopodobnie Ty popełniłeś w swoich relacjach z ojcem. W naszym wypadku nie jest wcale za późno, aby coś sobie wyznać, i bardzo dobrze wiem, że mamy na to czas – przecież jesteśmy jeszcze młodzi. Nie uważasz?

Czasem jest tak, że masz coś w głowie, na końcu języka i cholernie chcesz to wyrazić. Jednak czasem się to nie udaje. Nikt nie wie dlaczego.

Gdy miałem 5 lat... Pamiętam Ciebie jako bohatera, idola. Pamiętam, jak mnie przytulałeś. Pamiętam, jak po powrocie z pracy przychodziłeś do mnie do pokoju. Pamiętam, jak zawsze miałeś dla mnie prezent. Pamiętam, jak sadzałeś mnie na kolana. Pamiętam, jak śpiewałeś mi, że prawdziwy mężczyzna nigdy nie płacze. Pamiętam, jak się ze mną bawiłeś.

Gdy miałem 10 lat... Strasznie mnie naciskałeś, abym był zawsze i wszędzie najlepszy. Rzadko mnie chwaliłeś, chociaż widziałem czasem w Twoich oczach, że jesteś ze mnie dumny. Wtedy nie rozumiałem, dlaczego jesteś dla mnie taki surowy.

Gdy miałem 15 lat... Poznałem smak pierwszych porażek. Pamiętam, jak nie dostałem się do szkoły, pamiętam Twoje rozczarowanie. Liczyło się wtedy dla mnie to, że nadal mi pomagałeś.

Gdy miałem 20 lat... Nadal uważałem Cię za takiego samego człowieka jak w poprzednich latach. Chyba nigdy nie zmienię o Tobie zdania.

Pamiętam, kiedyś powiedziałeś mi, że przyjaźń w życiu jest czymś cholernie ważnym. a ja tak naprawdę nie wierzę w prawdziwą przyjaźń. Mam wielu znajomych, ale wiem, iż na małą ich część mógłbym liczyć. To Ty jesteś kimś, kto mi zawsze pomoże. Poznałem wielu ojców (swoich kumpli) i żaden z nich nie jest taki jak Ty.

To, co przekazałeś mi w przeszłości, to, jak mnie wychowałeś, jest dla mnie cholernie ważne. Zawsze chciałem być taki jak Ty i teraz w sumie wiem, że w dużej części mi się to udało.

Gdy rano stoję przed lustrem, dostrzegam Ciebie we fragmentach swojej twarzy, widzę Twoje spojrzenie w moich oczach i jestem z tego cholernie dumny.

Patryk Cichoracki, Grudziądz

Wreszcie mnie zauważyłeś

Nie wiem, czy mnie w pełni rozumiesz, gdy siedzę przy Twoim łóżku. Ta faza choroby uczyniła Cię rośliną w pełni zależną od innych. Ale jedno wiem: czujesz, że to jestem ja.

Zauważyłeś mnie wreszcie pod koniec swego życia!

Ewa

REDAKTOR PROWADZĄCY:

Dariusz Fedor

KOREKTA:

Paulina Materna

PROJEKT GRAFICZNY:

Maciej Kałkus, Krystian Rosiński

OPRACOWANIE GRAFICZNE:

Artur Hanc

PRODUCENT WYDAWNICZY:

Robert Kijak, Małgorzata Skowrońska

KOORDYNACJA PROJEKTU:

Agata Lorkowska

© Copyright Agora SA 2008

ISBN 978-83-268-0228-7

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2011

Wszelkie prawa zastrzeżone

Konwersja i edycja publikacji