Tytuł oryginału: Klopp. My Liverpool Romance

Redakcja: Maciej Robert

Korekta: Renata Burlikowska

Projekt graficzny okładki: Krzysztof Rychter

Zdjęcie na okładce: Jon Hobley/MI News/NurPhoto/Getty Images

Fotoedycja: Agnieszka Żelazko

Przygotowanie zdjęć do druku: Paweł Bajer

Opracowanie graficzne: Elżbieta Wastkowska

Redaktor prowadzący: Magdalena Kosińska

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

© Anthony Quinn, 2020, First published in 2020

by Faber & Faber Limited, Published by arrangement with AJA Anna Jarota Agency

Copyright © Agora SA, 2021

Copyright © for Polish translation by Krzysztof Kurek

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-268-3680-0

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Pamięci Petera Quinna (1930–2019),

mojego Taty, który pierwszy zabrał mnie na Anfield

Nie interesuję się sportem jakoś specjalnie, ale cieszę się, że Jürgen Klopp jest na tym świecie, i to nie tylko dlatego, że mój mąż jest fanem Liverpoolu. W epoce Trumpa i Johnsona Klopp zachwyca mnie jako wzorcowy przykład tego, jak powinno wyglądać męskie przywództwo: pełne pasji i dowcipu, wspaniałomyślne i życzliwe, przeniknięte pokorą, uczciwością i nade wszystko przyzwoitością. Mój mąż przesyła mi do oglądania nagrania z pomeczowych wywiadów i wybrane fragmenty meczów, a Klopp zawsze niezawodnie sprawia, że albo się śmieję, albo serce mi rośnie.

Lucy Kirkwood, dramatopisarka, cytowana w „The Observer”

Prolog

Wieczorem w środę 11 grudnia, w przeddzień wyborów powszechnych w 2019 roku, Fryburska Orkiestra Barokowa wykonała w Barbican Concert Hall w Londynie oratorium Mesjasz Haendla. To była radość – i ulga – znaleźć się choćby tylko na kilka godzin w miejscu, do którego nie przenikały posępne odgłosy i cała furia brexitu. Kiedy sopran rozpoczął część III arią Wiem bowiem, Odkupiciel mój żyje, przeniosłem się do snu na jawie, w którym trwałem w stanie wzniosłej rozkoszy. Przypuszczam, że pozostali słuchacze wokół mnie doświadczyli czegoś podobnego. Jakże wspaniała jest ta fraza: Wiem bowiem, Odkupiciel mój żyje... Lecz przy tamtej okazji wcale nie rozważałem żadnych boskich spraw. Moje myśli dotyczyły rzeczy bardziej przyziemnych i doczesnych, krążyły wokół cudów, których sprawcą był wprawdzie pewien niemiecki mistrz, ale wcale nie Haendel.

Wciąż rozmyślałem o poprzednim wieczorze, kiedy Liverpool FC pokonał Red Bull Salzburg 2:0 i tym samym zakwalifikował się do fazy pucharowej rozgrywek Ligi Mistrzów w sezonie 2019/2020. Zwycięstwo to było wynikiem mistrzowskiego planu niezrównanego trenera Liverpoolu Jürgena Kloppa. Czy to on jest Odkupicielem moim? Nie. Czy jest moim Mesjaszem? Nie jest nawet bardzo niegrzecznym chłopakiem[1]. Czy jest jakąś znaczącą siłą życiową napędzającą klub, którego dni największej chwały zdawały się należeć już do przeszłości? Z całą pewnością. Natomiast satysfakcjonującym aspektem tej niezwykłej więzi pomiędzy klubem a trenerem jest to, że wydaje się ona wynikiem działania przeznaczenia. Doskonałe dopasowanie, które było im pisane. Nie sposób po prostu wyobrazić sobie kogoś, kto dokonałby takich rzeczy, jakich dokonał w Liverpoolu Jürgen Klopp.

Jeszcze przed dziesięcioma laty w ogóle o nim nie słyszałem. Niewielu słyszało. Teraz jednak, w roku 2020, jest on prawdopodobnie najsłynniejszym i najbardziej podziwianym trenerem piłkarskim na świecie. Jak do tego doszło? Ponieważ nie należę do żarliwych miłośników niemieckiej Bundesligi, dość późno dostrzegłem wschodzącą gwiazdę młodego trenera, który wyrobił sobie markę w klubie FSV Mainz 05, a następnie przywrócił do życia uśpionego giganta, Borussię Dortmund. Wydaje mi się, że po raz pierwszy usłyszałem jego nazwisko w 2011 roku. Liverpool przeżywał niefortunny okres, klub był pogrążony w stagnacji i zniesławiony finansową niegospodarnością Hicksa i Gilletta, a na boisku doznawał niepowodzeń pod wodzą Roya Hodgsona, dobrego trenera na niewłaściwej posadzie. Jak to zwykle bywa, wymieniano rozmaite nazwiska jego potencjalnych następców – znalazł się wśród nich także Kenny Dalglish. Jednak pewien znajomy z Liverpool FC, jeden spośród niewielu uczestników naszych piątkowych meczów pięcioosobowych drużyn w Clerkenwell, powiedział mi: „Powinni się zainteresować Jürgenem Kloppem”.

Kim? Opisał mi go pobieżnie w paru zdaniach, o czym wkrótce potem zapomniałem, zwiedziony fałszywymi zapowiedziami ponownej kadencji Dalglisha, a następnie krótkotrwałą świetnością Brendana Rodgersa, pod wodzą którego klub zmagał się w sezonie 2013/2014 o tytuł mistrzowski Premier League.

Ach, cóż to był za sezon. Liverpool grał w piłkę z prędkością 250 kilometrów na godzinę, atakując trzema wysuniętymi napastnikami, którzy wchodzili w obronę przeciwników jak w masło. W Boże Narodzenie Liverpool FC był już na szczycie tabeli, a w marcu miał nad drugą drużyną przewagę pięciu punktów i wszyscy byli przekonani, że „wygramy ligę”. Bez względu na to, ile goli zdobywali rywale, nam udawało się strzelić o jednego więcej. Aż w końcu się nie udało. Gdy 27 kwietnia 2014 roku, czyli w dniu, w którym zawodnicy Chelsea FC „zaparkowali autobus w polu karnym”, co pozwoliło im zwyciężyć na Anfield 2:0, ze smutkiem zanotowałem w swoim dzienniku:

Cieszę się, że to był błąd Gerrarda – jemu najłatwiej wybaczyć.

Gdyby zrobił to na przykład Kolo Touré, przekląłbym na wieki Rodgersa za to, że wpuścił go na boisko.

Tymczasem w Niemczech wokół drużyny z Dortmundu robił się coraz większy szum za sprawą kolejnych sukcesów: zdobywanych seryjnie mistrzostw Bundesligi, podwójnej korony w 2012 roku oraz udziału w finale Ligi Mistrzów w 2013 roku. Uwaga wszystkich skupiała się teraz na Kloppie. Po żałosnej implozji Liverpoolu pod trenerskim okiem Rodgersa i katastrofalnej końcówce ostatnich miesięcy jego obecności w 2015 roku (majowe rozgromienie Liverpoolu przez Stoke 6:1 oznaczało sięgnięcie dna) wróble ćwierkały o jego rychłym zastąpieniu. Mówiło się o Carlo Ancelottim. Ale też stale powracało echem nazwisko Kloppa. Akurat postanowił on odejść z Borussii Dortmund i zrobić sobie rok przerwy. Klopp: to brzmiało nieźle, prawie jak pewna słynna trybuna[2]. Klopp: czy perspektywa przyjścia na Anfield skusiłaby go do przerwania rocznego urlopu? Klopp! Klopp! Klopp! Tętent przeznaczenia przybierał na sile i rozbrzmiewał coraz bliżej. Niektórzy fani byli na tyle zachwyceni tą możliwością, że na Twitterze słali do żony Kloppa petycje w tej sprawie.

Po osiągniętym 4 października remisie 1:1 w Derbach Merseyside (pojedynek Liverpoolu z Evertonem) Rodgers został zwolniony jeszcze tego samego dnia. Przed końcem tygodnia Klopp podpisał trzyletni kontrakt i zjawił się na Anfield, by zapoznać się z murawą na stadionie. Podkreślmy, że wyglądał świetnie – wysoki, zrelaksowany, w dżinsach i czarnej koszuli, miał schludnie przystrzyżone włosy. Na jego twarzy malował się słynny uśmiech, choć teraz raczej łagodny. Wtedy też wziął udział w pierwszej konferencji prasowej.

Pozostawiwszy za sobą obustronne uwielbienie i wyciskające łzy z oczu emocje, co było podstawą jego relacji z kibicami Borussii Dortmund, Klopp stonował nieco nastroje i podczas inauguracyjnej konferencji na Anfield przedstawił się w przemyślany, spokojny sposób. Miał pełną świadomość znaczenia jego nominacji („To, że jestem tutaj, to dla mnie największy honor, jaki mogę sobie wyobrazić”), jednak nie chciał rozbudzać bojowych nastrojów. Potężne akordy „heavymetalowego futbolu” zachował na potem. Przyszedł, by „postarać się pomóc” klubowi, który wprawdzie radził sobie nie najlepiej, ale jednak z całą pewnością nie można by go uznać za klub w fatalnym położeniu. Klopp przedstawił swój program odnowy jako podwójny apel skierowany do zawodników i do kibiców. Jeżeli ktoś chciał wspomóc klub, musiał dokonać „zamiany zwątpienia w wiarę”. To było drugie z jego wielkich haseł. Pierwsze mogło wyglądać na dzieło przypadku, choć być może – znając jego zamiłowanie do starannych przygotowań – celowo sprawił, by tak się wszystkim wydawało. „Czy ktokolwiek w tym pomieszczeniu uważa, że potrafię czynić cuda?”, zapytał i natychmiast podkreślił, że jest zwyczajnym facetem ze Schwarzwaldu, a jego matka może być z niego dumna i przypuszczalnie ogląda go teraz w telewizji. „Jestem więc zupełnie zwyczajnym facetem. Kimś całkowicie normalnym”.

Strzał w dziesiątkę. Umniejszanie własnych zasług w jego wydaniu było dość zabawne, ale również umieszczało go w jaskrawym kontraście względem tych trenerów piłkarskich, którzy uznawali się za ludzi wyjątkowych. Arogancja jest jednak Kloppowi całkowicie obca. W jego oczach jedyną „wyjątkową” rzeczą był klub, któremu miał nadzieję służyć. Rozumiał Liverpool. Rozumiał nas.

Następnie wykonał kolejny mistrzowski ruch. „Mam nadzieję, że ta praca sprawi mi przyjemność – stwierdził szczerze, spoglądając prosto w oczy przepytującym go dziennikarzom. – Wszyscy naopowiadali mi tyle na temat brytyjskiej prasy. Zatem wszystko jest w waszych rękach. Pokażcie mi, że oni wszyscy kłamali”. Kolejna salwa śmiechu. Klopp rozbroił dziennikarzy, drażniąc się z nimi – byli tym zachwyceni. Jaki trzeba mieć tupet, by w ten sposób we własnym projekcie uwzględnić prasę: proponuję wam futbol, którym każdy może się cieszyć – zawodnicy, kibice, menedżerowie, a nawet, owszem, wy, paskudne, wredne hieny z ostatnich stron. Kiedy ktoś zapytał go o panteon z Anfield – czyli o to, co w historii klubu najistotniejsze – odrzucił to pytanie, zauważając, że żaden trener Liverpoolu nie obejmował posady z głębokim przekonaniem, że już jest legendą. Ten rodzaj uznania trzeba zdobyć. Klopp powtórzył coś, co kiedyś powiedział w Dortmundzie: „Nie jest istotne, co ludzie o tobie myślą, kiedy przychodzisz. Znacznie ważniejsze jest, co myślą, kiedy odchodzisz”.

I znów to, co mówił, brzmiało skromnie i z odpowiednim wyczuciem. Ten, kto jest obdarzony prawdziwą pewnością siebie, nie ma potrzeby, by się puszyć albo popisywać, a jego samoświadomość pozwala mu lepiej rozumieć innych. To może być podstawa, na której można zbudować karierę.

Ktoś mądry powiedział kiedyś: „Ludzie nie wierzą w żadne idee. Wierzą w ludzi wierzących w idee”. To coś, co Klopp nader trafnie ujął w swoim powitalnym wystąpieniu. W pełen pokory, a zarazem dowcipny sposób przedstawił główne idee – „zamiana zwątpienia w wiarę”, konieczność twardego stąpania po ziemi (bycie „normalnym facetem”), poczucie honoru związane z pełnieniem służby w legendarnym klubie – które w jego przekonaniu za sprawą cierpliwości i wspólnej pracy można było urzeczywistnić. Co więcej, istniała szansa, że podczas realizacji tych zamierzeń można się nieźle bawić (to istotny składnik sposobu pracy Kloppa). W zaciekłych, toczonych o wysoką stawkę zmaganiach w ramach Premier League często zatraca się element zabawy. Współcześnie trenerzy dość szybko przybierają udręczony wygląd. Kto zresztą byłby w stanie znieść ciągłe bycie na cenzurowanym? Te nieustanne połajanki? Ole Gunnar Solskjær przemienił się w ciągu kilku miesięcy z jasnookiego czarusia w pomarszczonego Golluma czającego się przy linii bocznej boiska. Do pewnego stopnia jest to zrozumiałe: posada trenera jest nieustannie zagrożona. Nawet ci spośród nich, którzy wymądrzają się z kamiennymi twarzami w telewizji – Keane, Souness, Mourinho – wyglądają niczym aktorzy biorący udział w castingu na obsadę remake’u dramatu sądowego Wyrok w Norymberdze. Klopp wie, że trzeba podchodzić poważnie do własnej pracy, ale nie do samego siebie, co jest najpewniejszym sposobem na to, by dobrze się bawić.

Po upływie pięciu lat od chwili przybycia Kloppa do Liverpoolu trzeba stwierdzić, że nigdy nie cieszył się lepszą reputacją. Wprawdzie po drodze przydarzały się niepowodzenia – trzy stracone finały rozgrywek pucharowych – jednak uległy zapomnieniu, gdy w maju 2019 roku w Madrycie Liverpool po raz szósty triumfował w Lidze Mistrzów. Jesienią tego roku dorzucił do tego zwycięstwa dwa inne trofea: Superpuchar Europy (UEFA Super Cup) i puchar Klubowych Mistrzostw Świata (FIFA Club World Cup). W połowie sezonu 2019/2020 Liverpool przypominał rozpędzony pociąg – przez rok pozostawał niezwyciężony w Premier League i zmierzał niepowstrzymanie do pierwszego mistrzostwa od trzydziestu lat. Drużyna dokonała tego, grając futbol o takiej płynności, pomysłowości i zuchwałości, że nawet przeciwnicy zdejmowali przed nimi czapki. Jedyną rzeczą, która mogłaby nas powstrzymać, był jakiś globalny kataklizm.

Ta książka nie jest biografią Jürgena Kloppa. Jeżeli kogoś interesuje faktograficzny zapis jego życia i kariery, to na rynku są już dostępne takie publikacje. Nie zamierzałem spisać konwencjonalnej biografii, ponieważ Klopp nie jest konwencjonalnym trenerem piłkarskim. Jestem absolutnie przekonany, że nie jest też konwencjonalnym człowiekiem. Pisanie o kimś, kogo się podziwia, może stanowić próbę zrozumienia takiej osoby. Pragnę przyjrzeć się rzeczom, które odróżniają Kloppa od innych trenerów. Jego poczuciu humoru. Jego bezgranicznemu geniuszowi. Jego naturalnej bystrości umysłu. Jego zdolnościom przywódczym i inspiracyjnym. Jego obsesyjnemu zmysłowi taktycznemu. Jego wspaniałemu uzębieniu. Uświadomiliśmy sobie, jak szczęśliwy jest to czas dla kibiców Liverpoolu. Wyobrażam sobie, że podobne uczucie towarzyszyło fanom, kiedy na początku lat sześćdziesiątych XX wieku władzę na Anfield obejmował Shankly.

Przez wiele lat było to marzenie niemożliwe do spełnienia. Zastanawiałem się, czy w ogóle zdołam jeszcze za mojego życia doczekać kolejnego tytułu dla Liverpoolu. Byłem człowiekiem wątpiącym, ale teraz uwierzyłem. Klopp przemienił nas wszystkich w The Monkees[3].

1. Nie wspominaj o wojnie

Pozostawione samemu sobie na dalekich przedmieściach Liverpoolu Huyton było niegdyś urokliwą pipidówką pełną zieleni, parków i kościołów. Historia miejscowej parafii sięga czasów anglosaskich. W połowie XIX stulecia kupcy i bogaci armatorzy uciekający z wielkiego miasta zaczęli tu wznosić swoje wielkie wille i tworzyć rozległe posiadłości. Nastał okres tyleż gwałtownej, co krótkotrwałej prosperity. Tak jak wiele podobnych miejsc, tutejsze zielone pola i łąki wkrótce zostały pochłonięte przez czarną paszczę niepohamowanego przemysłu. Działalność wydobywcza i górnicza stała się dla lokalnej gospodarki kluczowa, a kiedy poprowadzono tam linię kolejową, miejscowa ludność szybko się zwielokrotniła. W latach trzydziestych XX wieku wiejski charakter miejscowości był już tylko wspomnieniem. Podczas wojny założono tutaj dwa obozy dla internowanych – jeden dla „wrogich cudzoziemców”, czyli Niemców, Włochów i Austriaków mieszkających w Wielkiej Brytanii, i jeden dla jeńców wojennych.

Po wojnie reputacja Huyton stopniowo i coraz boleśniej podupadała, choć miasto pojawiało się niekiedy w wiadomościach jako parlamentarny okręg wyborczy Harolda Wilsona w okresie sprawowania przez niego urzędu premiera przez dwie kadencje (1964–1970 i 1974–1976). Również inne nazwiska przynosiły tej miejscowości krótkotrwały rozgłos. Urodził się tutaj malarz Christopher Wood (1901–1930), choć nie cierpiał tego miejsca i wyniósł się z niego tak szybko, jak tylko zdołał. Aktor Rex Harrison (1908–1990) mieszkał przy Tarbock Road, zanim jeszcze stał się gwiazdą angielskiej sceny i ekranu. Trudno dać wiarę, że człowiek, który w musicalu My Fair Lady wystąpił w roli jowialnego profesora Henry’ego Higginsa, dającego lekcje elokucji granej przez Audrey Hepburn Elizie Doolittle, mógł niegdyś mówić z liverpoolskim akcentem. Jeżeli kiedykolwiek tak było, to szybko się go wyzbył. Zastanawiam się, czy u szczytu popularności miał okazję posłuchać swojego krajana z Liverpoolu, czyli noszącego to samo nazwisko George’a Harrisona, który, jak przystało na kogoś z Wavertree, wymawiał samogłoski najbardziej płasko z całej czwórki The Beatles: „Clurr with the furr hurr”.

„Nie, George”, odrzekłby Rex na swój raźny Higginsowski sposób. „Spróbujmy raz jeszcze: Clare with the fair hair”.

Huytoniańczykiem, który pozostaje nieco bliższy współczesnej kulturze, jest nieuchwytny i tajemniczy Lee Mavers, frontman świetnego, nieaktywnego już zespołu muzycznego The La’s. Ich superhit There She Goes wciąż bywa często emitowany przez rozgłośnie radiowe – metaliczne akordy i proste harmonie tego utworu natychmiast przywołują wspomnienia rozczochranych lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Nie jest to jednak moja ulubiona piosenka tego zespołu. Jest nią raczej Son of a Gun, utwór otwierający ich pierwszy i jedyny album studyjny The La’s, płytę, której Mavers później się wyparł. Piosenka ta w zapadającej w pamięć i pięknej formie wydobywa istotę tego, co w mojej wyobraźni doskonale oddaje charakter liverpoolskiego wyrzutka:

If you want I’ll sell you a life story

‘Bout a man who’s at loggerheads with his past all the time

He’s alive and living in purgatory

All he’s doing is rooming in hotels

And scooping up lots of wine[4]

Wróć tutaj, Lee Maversie, gdziekolwiek się teraz podziewasz.

Miasto słynie jednak przede wszystkim z tego, że produkuje piłkarzy. Występujący w Evertonie oraz w reprezentacji Anglii Peter Reid był chłopakiem z Huyton. Tak samo Joey Barton i Leon Osman. Największym uznaniem spośród synów Huyton, o ile mamy na myśli uznanie wśród kibiców LFC, cieszy się Steven Gerrard, przez wiele lat noszący w klubie tytuł Najbardziej Wartościowego Gracza (Most Valuable Player), kapitan, gwiazda przewodnia, a w przyszłości być może trener. W Google można znaleźć fotografię Ironside Road, okolicy, w której Gerrard dorastał. Sprawdziłem to miejsce również na mapie. Znajduje się dziesięć minut spacerem od Hurst Park Drive, po przeciwległej stronie Huyton Lane.

Czyli od miejsca, w którym ja dorastałem w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. W tamtych czasach poszerzanie się granic miasta i powiększanie przedmieść, co trwało od okresu międzywojennego, przybierało charakter coraz bardziej modernistyczny, postindustrialny, a krajobraz tych dzielnic był zdominowany przez wieżowce. Miejscy planiści – te złe duchy lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX stulecia – wyburzali urokliwe wiktoriańskie domostwa (i w ogóle niszczyli wszystko, co miało jakąkolwiek urodę i wartość), by w ich miejsce stawiać nowoczesne gmaszyska. Nowy wspaniały świat – tak uważali. My mieszkaliśmy w segmencie w środkowej części Hurst Park Drive, w niczym niewyróżniającym się domu przy niczym niewyróżniającej się ulicy, choć może było tam nieco wygodniej niż w wielopiętrowych mieszkalnych blokach, gdzie w tak szybkim tempie kwaterowano ludzi. Pamiętam, jak przeraźliwie bałem się dzieciaków mieszkających na osiedlu Hurst Park Close – nazywanym The Closies – nie tylko dlatego, że niektóre z nich jeździły po okolicy na psach. Kiedy wspominam o tym dzisiejszym znajomym, zwykle twierdzą, że zmyślam. Ale wcale nie zmyślam. Widywałem dzieciaki dosiadające na oklep wielkich psów. Nie przypominam sobie, żebym myślał, iż moja okolica była posępna czy brzydka, ponieważ niczego innego wówczas nie znałem. Mieszkaliśmy niedaleko terenów zielonych z boiskami sportowymi utworzonymi na pamiątkę króla Jerzego V – Georgy Fields, jak je wszyscy nazywali – na ich tyłach ogród, w którym graliśmy w piłkę.

Sądzę, że byłem raczej ekscentrycznym dzieckiem, choć przecież, jeśli przyjrzeć się bliżej, wszystkie dzieci wydają się ekscentryczne. Dzieciństwo samo w sobie to stan dziwaczny i pełen lęków: nie polecałbym go nikomu. Z pewnością musiałem wyglądać ekscentrycznie: byłem chudy, miałem patykowate nogi i nosiłem okulary z jednym szkłem zaklejonym po operacji mającej na celu korekcję zbieżności oczu. „Zez”, jak zwykło się określać tę przypadłość. Ponadto jako pięciolatek upierałem się, by – możecie się ze mnie śmiać – nosić kilt przyozdobiony niewielkim sporranem[5]. Nie mam pojęcia, skąd mi się to wzięło. Nie posiadałem, o ile mi wiadomo, szkockich przodków, nie miałem również słabości do innych spódniczek. Może po prostu podobał mi się taki strój. To był taki sam impuls jak ten, który wyznaczył moją pierwszą fascynację klubem piłkarskim. I nie był nim wcale Liverpool. Pierwszą drużyną, którą pokochałem, był Celtic FC, ale wcale nie z powodu Kenny’ego Dalglisha ani Jimmy’ego Johnstone’a, ani Bobby’ego Lennoxa, ani Lisbon Lions z 1967 roku. To wszystko przyszło później. Tym, co w jednej chwili pokochałem i czego zapragnąłem, była ich koszulka w zielono-białe pasy. Po raz pierwszy zobaczyłem ją w naszej nowej szkole podstawowej; grał w niej David Perez, nieźle się prezentujący chłopak w wieku mojego starszego brata. Zieleń tych pasów przypominała głęboką elektryczną zieleń sukna stołów do snookera albo aksamitną zieleń naszego pierwszego stołu do gry w piłkarzyki. Czerwono-czarne logo Umbro wyróżniało się niczym rubin na białych szortach. Mnie niestety brakowało seksapilu opalonego na złoto Davida Pereza. No i umiejętności piłkarskich.

Myślę, że po raz pierwszy założyłem koszulkę Celticu w kwietniu 1971 roku – był to prezent na moje siódme urodziny, wtedy piłka nożna w zasadzie rządziła już moim życiem. W maju przyjąłem moją Pierwszą Komunię Świętą – w tę sobotę, kiedy Arsenal pokonał Liverpool 2:1 w finale Pucharu Anglii. W tym samym czasie po raz pierwszy widziałem mecz na żywo w kolorze – nasze ciotki w Old Swan miały kolorowy telewizor wiele lat wcześniej niż my. Charlie George leżący w pozycji rozgwiazdy na murawie Wembley po zdobyciu zwycięskiej bramki w doliczonym czasie gry. Pamiętam powszechne przygnębienie panujące wtedy w pokoju – wszyscy członkowie mojej rodziny byli kibicami LFC – ale ja tego nie odczuwałam. Wiecie, byłem fanem Celticu, a poza tym moje ówczesne zainteresowanie piłką nożną było zbyt bezkrytyczne, zbyt wszechogarniające, by przygnębił mnie wynik jednego meczu. Żyłem futbolem pod wieloma postaciami. Kiedy nie kopałem piłki w Calderstones Park (w tym czasie się przeprowadziliśmy), kreśliłem schematy meczów w notesie z czerwoną spiralą albo ślęczałem nad czasopismem „Shoot!” i zapamiętywałem wyniki meczów drużyn ze wszystkich czterech poziomów ligowych. Po co? Bo byłem chłopcem, a to ten rodzaj bezużytecznych, pedantycznych zachowań, jakie są typowe dla chłopców. W tym okresie szczerze wierzyłem, że zawodowa drużyna piłkarska mieszka razem w szeregowcach, wszyscy obok siebie, każdy ulokowany w domu oznaczonym takim samym numerem jak ten na koszulce – i tak przy ulicy LFC pod numerem 2 mieszkałby Chris Lawler, pod numerem 6 Emlyn Hughes, pod numerem 9 Steve Heighway i tak dalej. Było to dla mnie szokiem, kiedy dowiedziałem się, że większość z nich mieszkała w skupionych wokół Formby dużych domach w stylu Tudorów.

Zakładałem wtedy, że wszystkie miasta są podobne do Liverpoolu, gdzie oddychało się piłką nożną, muzyką i religią. Dopiero z czasem uświadomiłem sobie, że Liverpool wcale nie był taki jak wszystkie miasta – raczej nie przypominał żadnego innego na świecie. Pod względem geograficznym niezwiązany z niczym, na skraju północnego zachodu, zwrócony plecami do reszty kraju. Nie miało to większego znaczenia, kiedy w szczytowym okresie rozwoju wiktoriańskiej Anglii Liverpool był prosperującym portem, drugim co do wielkości miastem imperium brytyjskiego, przez które przepływała większość imperialnego bogactwa. Do Liverpoolu nieprzerwanie przypływały statki z rozmaitymi dobrami – do czasu, aż prosperity się skończyło. Konteneryzacja zdominowała handel morski, ośrodek gospodarczy przesunął się z północy na południe, a liniowce zaczęły kursować z Southampton. Żadne inne miasto, wliczając w to biblijne Jerycho, nie doznało tak dramatycznego upadku. Gospodarczo zrujnowany Liverpool zyskał reputację miejsca „trudnego”, zorientowanego na własne cele. Popadł w głęboki kryzys w okresie rygorystycznego thatcheryzmu lat osiemdziesiątych XX wieku, a jeszcze większe szkody przynieśli mu niektórzy nieokrzesani politycy i inni szkodliwi sabotażyści. W ciągu pokolenia przeszliśmy od beatlemanii do Boys from the Blackstuff[6].

Nie każda krytyka tego miejsca była bezpodstawna. Wyostrzone poczucie krzywdy może uchodzić za marudzenie – jak to ujęła jedna z gazet, Liverpool to „miasto użalające się nad sobą” – choć może to być skutkiem nosowego akcentu, który sprawia, że niemal każde zdanie brzmi niczym narzekanie. Nasze podkreślanie dumy z własnego dialektu Scouse ktoś może uznać za zachowanie defensywne, co może być nużące dla nieliverpoolczyków. Ludzka serdeczność może być bardziej doceniana wówczas, gdy ludzie nie zapewniają cię nieustannie o tym, jak bardzo są serdeczni.

Niemniej jednak pod wieloma względami Liverpool rzeczywiście ucierpiał o wiele bardziej niż inne rejony kraju. Podczas II wojny światowej naziści rozumieli jego strategiczne znaczenie w bitwie o Atlantyk. W okresie intensywnych nalotów w maju 1941 roku, określanych terminem Blitz (z niem. „błyskawica”), niemieckie samoloty zrzuciły na miasto 870 ton bomb i 112 tysięcy ładunków zapalających. W trakcie tych bombardowań około 1700 liverpoolczyków poniosło śmierć, a 76 tysięcy pozostało bez dachu nad głową. I to zaledwie w ciągu jednego tygodnia. Od sierpnia 1940 roku do stycznia 1942 roku w wyniku nalotów bombowych zginęło około 4 tysięcy mieszkańców Liverpoolu, Bootle i Wirral, około 3,5 tysiąca zostało rannych, w gruzach legło 10 tysięcy domów. Inne miasta również przeżyły intensywne naloty i poniosły dotkliwe straty w ludności i dobytku, ale jeżeli chodzi o współczynnik śmiertelności w odniesieniu do całej populacji, to jedynie Londyn poniósł dotkliwsze straty niż Liverpool. Urodziłem się w 1964 roku, prawie dwadzieścia lat od zakończenia wojny, lecz blizny po tamtych bombardowaniach wciąż pozostawały przytłaczająco obecne. Wszędzie widać było rozległe opustoszałe przestrzenie, gruzowiska i składowiska żużlu, opuszczone budynki z oknami przypominającymi pozbawione życia oczy. Zupełnie normalnym widokiem był osamotniony pub lub kościół okolony nieużytkami. Brak, który odczuwało się jak wieczną obecność. Zbieranie informacji na temat tamtego okresu wywarło na mnie tak ogromny wpływ, że napisałem na ten temat moją pierwszą powieść.

Jeżeli ktoś chce poznać więcej świadectw, wystarczy obejrzeć Morning in the Streets, niezwykły dokument telewizji BBC z 1959 roku, który ukazuje miasto zanurzone w surowej powojennej posępności. Szeregowce i brukowane ulice mają surowy, wyniszczony wygląd, zupełnie jakby naloty bombowe miały miejsce przed kilkoma tygodniami, a nie przed laty. Jest to Liverpool, w którym w mieszaninie głosów daje się dosłyszeć ducha buntu i stoickiego humoru, stale też powracają obrazy dzieci wesoło bawiących się na ulicy bądź na szkolnym dziedzińcu. Lecz bodaj każdy oglądający potrafi niechybnie dostrzec, że życie tutaj było ciężkie i pozbawione wygód. O wojnie niewiele się wspomina – i nie trzeba, ponieważ wszyscy ci ludzie żyją w nekropolii pełnej lejów po bombach. 

[...]

Przypisy

[1] Nawiązanie do tytułu komicznego oratorium To nie żaden Mesjasz, tylko bardzo niegrzeczny chłopak powstałego na podstawie filmu Żywot Briana grupy Monthy Pythona [przyp. tłum.].

[2] The Kop – słynna trybuna za jedną z bramek na Anfield, istniejąca od 1906 roku. Jej nazwa wzięła się od wzgórza w Republice Południowej Afryki – Spion Kop – gdzie w 1900 roku w walkach w II wojnie burskiej zginęło wielu żołnierzy pochodzących z Liverpoolu [przyp. tłum.].

[3] Jest to nawiązanie do piosenki zespołu The Monkees I’m a Believer [przyp. tłum.].

[4] Jeśli chcecie, opowiem wam historię życia/ człowieka, który wciąż jest na bakier w przeszłością/ żyje i mieszka w czyśćcu/ spędzając czas na włóczędze po hotelach/ i opróżnianiu kolejnych flaszek wina.

[5] Sporran – torebka ze skóry lub futra zawieszana na kilcie jako element tradycyjnego stroju szkockich górali, obecnie noszona przede wszystkim podczas uroczystości czy zawodów sportowych i tanecznych [przyp. tłum.].

[6] Boys from the Blackstuff – brytyjski serial telewizyjny z 1982 roku ukazujący dramatyczne realia życia niezamożnych mieszkańców Liverpoolu w okresie rządów Margaret Thatcher.