WARSZAWA 2011

WSTĘP

DLACZEGO RZYMSKA, DLACZEGO KOMEDIA?

Moja Maryniu – pisał w 1851 roku Adam Mickiewicz do córki. – Miło mnie, że Rzym ciebie cokolwiek poruszył. Każda dusza musi czymkolwiek być poruszana; jeśli nią nie ruszają wielkie rzeczy, to się będzie ruszać w niskości i podłości. Rzym jest dotąd największą rzeczą na ziemi”.

Jest w tym fragmencie najważniejsza odpowiedź na pierwsze z dwóch pytań, które stawiam w tytule tego samotłumaczenia – dlaczego chcę pisać o Rzymie.

Kiedy kilka lat temu przyjechałem tu w pewnej sprawie, zrozumiałem, że kiedy ta moja sprawa się skończy, muszę wrócić z książką o Rzymie. Pewnie większości z tych, którzy mają pisarski nawyk, przychodzi na myśl, że trzeba napisać własną książkę o Rzymie. Bo Rzym „porusza” i „jest największą rzeczą na ziemi”. Bo zmierzyć się z nim jest życiowo istotne.

Drugie pytanie – „dlaczego komedia?” – wydaje się zdecydowanie trudniejsze i jest pytaniem o to, jak o Rzymie pisać, żeby miało to sens i dawało poczucie sensu, żeby sprawiało przyjemność piszącemu i czytelnikom.

Nie da się dziś pisać o Włoszech jak Mickiewicz, Krasiński czy nawet tak, jak sto lat później pisali Iwaszkiewicz czy Herbert. Różnica tkwi w dystansie i w dostępności, i jest to banał, który jednak trzeba powiedzieć. W oszałamiający sposób, który kształtuje pisanie, miejsca z niedostępnych stały się bliskie. W dalszej części listu do Marysi pisał Mickiewicz:

Niewielu udało się być w Rzymie; ja w młodości ledwie o tym marzyłem. Za moich czasów było to trudno (z Nowogródka), jak dziś z ziemi na księżyc. Nie uwierzysz, jakeśmy za tym tęsknili czytając Liwiusza, Swetoniusza i Tacyta...

W dobie tanich lotów i śmiesznej archaiczności paszportów trudno dziś pisać o Rzymie z poczuciem, że będziemy źródłem wiedzy jedynej. Nie ma żadnego powodu, by stylem autorskim przetwarzać informację dostępną w przewodnikach Pascala. Jeszcze pół wieku temu, zanim polski pisarz powiedział o Orvieto czy Sienie to, co mu chodziło po głowie, musiał doprowadzić czytelnika za rękę do miejsc, które były mu drogie – wyjaśnić, jacy zbudowali je ludzie, jak dobierali malarski pigment, z jakimi władcami walczyli, jakim służyli. Cóż więc by było (gdyby było) dziwnego w tym, że w drodze do opisu rozwiązanych rzemyków u Duccia, po to, by powołać się ostatecznie na „niepokój sandałów”, przytoczyli z zapisków albo z pamięci informację z bedekera, na którego zakup nie było ich stać?... Teraz w drodze do własnej obserwacji czy myśli nikt już nie musi opowiadać własnymi słowami wiedzy powszechnie dostępnej, a słowa z elementarnym opisem należą do wszystkich, czyli do nikogo.

Jak więc dziś pisać o Rzymie? Jaki porządek nadać temu pisaniu? Poddać się chronologii, własnej lub miasta? Ulec podziałowi na rioni – historyczne rejony? Wygnać z domu kota i podążać domyślnym tropem jego ucieczki?

Któregoś dnia, kiedy zastanawiałem się nad porządkiem opowieści, który odpowiadałby jakoś porządkowi Rzymu (o ile taki istnieje), niepostrzeżenie dla siebie znalazłem się w jednym z ukochanych zakątków, na tak zwanym Cmentarzu Anglików (który naprawdę jest cmentarzem nieprzynależnych do Rzymu katolickiego), i pomyślałem, że tak właśnie wyobrażam sobie miejsce kaźni heretyków z „Pieśni X” „Piekła”. Z pięknych grobów protestantów, prawosławnych, samobójców czy komunistów cienie heretyków powychodziły dumne, choć odrzucone, jak dantejski Farinata czy Cavalcante, wciąż ciekawe spraw, które pozostawiły na ziemi. Kiedy wszedłem na taras Awentynu, ptaki kołujące nad Tybrem przypomniały mi dusze kochanków z „Pieśni V” szamotane przez „piekielną burzę” (porównanie to zasugerował zresztą sam Dante).

Musiałem trochę pobłądzić, żeby zrozumieć, że kluczem do Rzymu, może nietrafnym, lecz moim, może być „Boska Komedia”. Że drogi, którymi Dante chodzi w ślad za Wergiliuszem po zaświatach, są ulicami, po których ja teraz się błąkam w poszukiwaniu prywatnego przewodnika. Że spotykam tych samych ludzi, potępionych i świętych, poobijanych o wyświęcone ruiny antyku i spoganione kamienie chrześcijaństwa, złorzeczących, bluźniących, rozmodlonych, widzianych inaczej, niż widzą się sami, wyniesionych, strąconych, wdzięcznych albo nie.

Tym, co jadą do Sieny, Herbert zalecał „łażenie według zasady prosto, potem trzecia w lewo, znów prosto i trzecia w prawo” albo „jak sierpem rzucił”. Ja w Rzymie łapię się „Boskiej”. W mieście tak rozległym wzdłuż, wszerz i w głąb trzeba czegoś się złapać. Czeka mnie sto pieśni, cóż z tego, że czasami rozsypią się kartki, a ścieżki wielu skojarzeń dla mnie samego nie będą zrozumiałe. W drogę, oby wspólną. Piszę na gorąco, co tydzień, bo muszę do czegoś się zmusić. Raz będzie mi się chciało, innym razem nie, i nawet ta moja zmienność w tej chwili należy do Rzymu. I nie zamierzam poprawiać tego rozdygotania w korektach. A kiedy te zapiski złożą się w książkę, będzie to książka nie tylko o Mieście, lecz również o lepszych i gorszych momentach tego, który po nim chodził.

W życia wędrówce, na połowie czasu,

Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi,

W głębi ciemnego znalazłem się lasu

Tłum. Edward Porębowicz

PIEŚŃ I

ZGUBIĆ SIĘ W RZYMIE

W pierwszej pieśni „Boskiej Komedii” Dante twierdzi, że w połowie życia zgubił się w lesie, bo „prosta droga była zgubiona”. Drogę zastępują mu trzy bestie – lew, ryś i wilczyca – i nie wyszedłby pewnie żywy z tego spotkania, gdyby z pomocą nie przyszedł mu ten, który wprowadzi go w zaświaty, czyli Wergiliusz.

Średnia życia ludzkiego to było (jak Dante sam pisze w traktacie „Biesiada”) siedemdziesiąt lat, połowa życia była więc bliska tej, do której aspirujemy i dzisiaj. Trzydzieści pięć lat, kiedy się zgubił, miał Dante, w podobnym wieku gubimy się dzisiaj. Czy podobne są przyczyny zgubienia?

Pozornie niewinną stroną bierną – „bo prosta droga była zgubiona” – poeta wskazuje sprawcę. Tym, od którego zależy, czy prosta ścieżka biegnie szlakiem wyraźnym, widocznym dla wędrowców, czy gubi się w chaszczach, dla katolickiego Rzymu jest papież. To jego, Bonifacego VIII, papieża 1300 roku (który był pierwszym Rokiem Jubileuszowym i rokiem, w którym Dante odbywa swoją zmyśloną, prawdziwą czy wyśnioną podróż po innych światach), autor „Boskiej” obrazuje chudą wilczycą, nosicielką wszelkich żądz, sprawczynią powszechnego upadku. Głodna, chutliwa wilczyca – przeciwstawiona dumnej i opiekuńczej wilczycy karmicielce, która stoi na Kapitolu – jest obrazem Bonifacego VIII, a równocześnie Rzymu w chwili, kiedy miasto pozostawione jest samo sobie.

Dante miał okazję uważnie przyjrzeć się temu papieżowi i temu miastu, kiedy pod koniec 1301 roku razem z dwoma ziomkami pełnił poselstwo w imieniu swojej Florencji. Znajomość tę pogłębiał do wczesnej wiosny 1302 roku, kiedy – pod nieobecność we Florencji – został skazany najpierw na grzywnę, wygnanie i odsunięcie od funkcji publicznych, potem na śmierć, i do rodzinnego miasta miał już nigdy nie wrócić.

Do tego papieża, którego zresztą Dante skaże na piekło za życia, jeszcze wrócimy. Kto chce zobaczyć jego idylliczny wizerunek, niech idzie na Lateran, do Bazyliki św. Jana, i poszuka na prawej kolumnie niewielkiego fresku przedstawiającego Bonifacego VIII, który ogłasza rok 1300 Rokiem Jubileuszowym. Namalował go naoczny świadek tego czasu, sam Giotto, przyjaciel Dantego.

Tymczasem zastanawia mnie, czy i na ile przetrwała świadomość rzymian, że papież jest odpowiedzialny za ich proste ścieżki. Za naszej wspólnej pamięci zdarzyło się, że papież materialnie wytyczył drogę, a ludzie – chrześcijanie wszystkich wyznań, muzułmanie, buddyści, żydzi, agnostycy – stanęli na niej posłusznie i szli tak długo, aż doszli. Papieżem tym był martwy Jan Paweł II, a droga do niego prowadziła przez via della Conciliazione, na wprost bazyliki, przez przywatykańską dzielnicę Borgo i hen za Tybr, przez most.

Zdarzyło się wiele razy, że papież, ten czy inny, wytyczył drogę niematerialną, wypełniając pustkę, której nie spieszyli się wypełnić inni przywódcy. Rzym masowo się ocknął i poczuł swoją moralną drogę w 2003 roku, kiedy po ataku na Irak schorowany Jan Paweł II najdobitniej potępił wojnę. „To porażające – mówił mi pisarz Andrea Camilleri, Sycylijczyk z urodzenia, rzymianin z wyboru – że dla mnie, starego komunisty, przywódcą jest papież. Nikt z lewicy nie ma dziś takiej mocy”.

Kiedy idzie o rzeczy codzienne, rzymianie nieczęsto chadzają drogami papieża. Kiedy mówi o antykoncepcji czy miłosierdziu, wydreptują prywatne ścieżki. Żeby zrozumieć, jak ograniczony ma wpływ na intelektualną formację młodzieży, dość wspomnieć niechęć studentów, która odwiodła Benedykta XVI od wizyty na uniwersytecie La Sapienza.

W ostatnich dziesięcioleciach rzymianie co najmniej dwukrotnie zeszli na manowce, „bo prosta droga była zgubiona”. Pierwszy raz – za faszyzmu. Trwa spór o Piusa XII, który podobno bardziej próbował zapobiec ludobójstwu, niż o tym powszechnie wiadomo. „Może to i prawda – mówi kamieniarz Carlo, który ma bar na Zatybrzu. – Są jednak momenty, kiedy ktoś taki jak papież powinien się dać ukrzyżować”.

Lata wojny, ze zbiorowym mordem 335 osób, nie tylko Włochów i nie tylko chrześcijan, 24 marca 1944 roku w Rowach Ardeatyńskich, nieopodal świętej via Appia i katakumb, w opinii Carla były do tego odpowiednią chwilą. Nie twierdzi, że papież mógł zapobiec tej właśnie zbrodni, której naziści dopuścili się na osobisty rozkaz Hitlera w odwecie za partyzancki zamach na via Rasella (pewnie dowiedział się o niej po fakcie). Uważa, że wielu starych rzymian wciąż ma mu za złe, iż na skandal zbrodni nie zareagował skandalem odwagi.

Drugi przypadek zauważyło niewielu, z początku może tylko jeden człowiek, Pier Paolo Pasolini, poeta, eseista, reżyser, arcyrzymianin z wyboru, o którym nieraz będzie tu mowa. Kościół – twierdził Pasolini w jednym z prowokacyjnych szkiców, które napisał przed zabójczą śmiercią z rąk Bóg wie kogo – tak mocno zaangażował się w walkę z komunizmem, że dał wolną drogę kultowi rynku, a w konsekwencji nowemu pogaństwu. Wymyślone przez Oliviero Toscaniego hasło Jesus Jeans: „Nie będziesz miał innych dżinsów przede mną” to już, zdaniem Pasoliniego, takie pogaństwo, które nie zdaje sobie sprawy, że w ogóle istnieje coś takiego jak wiara. Biedny Kościół – martwił się komunista Pasolini, zatroskany o losy religii. – Po tym ciosie już się nie podniesie...

Wśród wielu rodzajów zagubienia w Rzymie jest również to zwykłe, gdy oto, wędrowcze, odkrywasz, że nie wiesz, gdzie jesteś. Prócz absolutnego braku zmysłu orientacji jego źródłem jest dla mnie Tybr – jego zwroty, które obracają świadomość o nietypowe rozwarcia kątów. Ale to już na inny spacer. Koniec pieśni.

PIEŚŃ II

USZCZYPNĄĆ SIĘ W RZYMIE

Centralnym problemem drugiej pieśni „Piekła” jest poczucie własnej marności. Na progu wędrówki przez zaświaty Dante zamęcza Wergiliusza wątpliwościami, czy aby chodzenie za życia po miejscach przeznaczonych dla zmarłych nie przekracza jego sił i godności. Spośród żywych przed nim weszli tam tylko Eneasz i święty Paweł.

„Lecz ja co? Skąd mi Łaska?”, pyta poeta (w tłumaczeniu Edwarda Porębowicza). I uspokaja się dopiero na wiadomość, że Łaska przyszła od „Łaski pełnej”, od Matki Chrystusa, która dla ratowania Dantego posłużyła się poselstwem świętej Łucji i Beatrycze.

Rzym, jak twierdził nie tylko Mickiewicz, jest „największą rzeczą na ziemi”, nic więc dziwnego, że częściej niż gdziekolwiek indziej trzeba tu wędrowcowi uszczypnąć się w łydkę i pytać: Naprawdę tu jestem? Ja? A kim ja jestem, żeby tu być? „Skąd mi Łaska?”.

Szczypie się w łydkę swoimi słowami sam Goethe, kiedy tuż po przyjeździe do Rzymu, 1 listopada 1786 roku, pisze: „Proszę wybaczyć mi tę tajemnicę i niejako ukrywaną dotąd podróż. Nawet sam sobie nie śmiałem powiedzieć, dokąd jadę; nawet w drodze jeszcze się obawiałem, że coś mi przeszkodzi, i dopiero kiedy znalazłem się pod Porta del Popolo, mogłem wreszcie stwierdzić z całą pewnością, że dotarłem do Rzymu. Ależ tak, przez te ostatnie lata cierpiałem na coś w rodzaju choroby, z której wyleczyć mógł mnie tylko widok tego kraju. Tak, nareszcie przybyłem do tej stolicy świata!”. I cztery dni później wydaje się pojmować mechanizm oddziaływania rzymskiego piękna: „Kiedy tak krążę po Rzymie, oglądając najznakomitsze zabytki, ogrom tego miasta mnie uspokaja. W innych miejscach trzeba szukać rzeczy ważnych, tu przytłaczają nas swym nadmiarem. Dokądkolwiek pójdę, gdziekolwiek przystanę, mam przed oczami najróżnorodniejsze widoki; pałace i ruiny, ogrody pięknie utrzymane i zdziczałe, rozległe przestrzenie, ciasne uliczki, małe domki, stajnie, łuki triumfalne, kolumny, często tak ciasno stłoczone, że zmieściłyby się na jednym arkuszu papieru” (tłum. H. Krzeczkowski).

Goethe wychwytuje to, co sprawia, że Rzym tak poraża – zmienność, niemal ruchliwość, zagęszczenie. I coś, co bardzo rzadko buduje piękno, a w Rzymie jednak mu służy – nadmiar. A także wyprzedzanie oczekiwań, spełnianie pragnień, zanim się pojawią. Nagłe zmiany perspektywy, nakładanie się czasów i stylów. „Nawet napotykane gdzieniegdzie fragmenty w złym guście lub budzące zastrzeżenia mają swój udział w tej wspaniałej całości”, kapituluje ostatecznie przed Rzymem przyszły autor „Fausta”.

Żeby znaleźć piękno, o którym mówi Goethe, nie można go szukać po nazwach, które zwiastują wielkie przeżycie. Ten sposób skazuje na porażkę, o czym się przekonałem podczas pierwszej wizyty w Rzymie. Był rok 1978, umarł Paweł VI, Jan Paweł I nie został jeszcze wybrany. Miałem 18 lat i trzy dni na obejrzenie wszystkiego, więc wpadłem na pomysł najgorszy: zobaczyć Koloseum, świętego Piotra, Lateran, Santa Maria Maggiore i wyjechać, zabierając ze sobą te wszystkie świętości na dnie oczu. I stało się – Rzym mnie przygniótł i zmęczył. Byłem za młody, żeby sensownie skonfrontować dwa sposoby zwiedzania odnotowane przez Stendhala w „Przechadzkach po Rzymie”: „obejrzeć wszystko co ciekawe w jednej dzielnicy, a potem przejść do innej; albo szukać codziennie tego rodzaju piękna, na które się jest wrażliwym od samego rana” (tłum. F. Śniatecka-Wowerowa).

Tak czy inaczej, Rzym zwiedza się z poczuciem własnej marności wobec kamieni i wobec tych, którzy go przemyśleli, jak Mickiewicz czy Goethe, a kiedy to poczucie ustąpi, z wdzięcznością, niekoniecznie wiadomo dla kogo.

Najpiękniejszy obraz tej wdzięczności wisi w kościele Świętego Augustyna, w pierwszej kaplicy po lewej stronie. Matka Boska z kilkumiesięcznym już chyba Dzieciątkiem wychodzi z domu do pary pielgrzymów, brodacza o brudnych nogach i pomarszczonej kobiety w wieku jego matki. Ubrania mają chłopskie, przynieśli ze sobą złożone ręce i dziadowskie kije. Bosonoga Maryja jaśnieje pięknem ziemskiej kobiety. Nic dziwnego – za modelkę posłużyła artyście Lena, „kobieta” Caravaggia, „być może jedyna – pisze Maurizio Marini – która zajęła ważne miejsce w jego życiu”.

Rzym jest w tym obrazie w najbardziej dyskretnej, intymnej postaci – kamienna framuga drzwi, o którą opiera się Lena, donna-Madonna, podobno jest ramą drzwi prawdziwego domu malarza. Do dziś można się o nie oprzeć, pogłaskać rozgrzany plecami Maryi kamień, w zaułku del Divino Amore – Bożej Miłości.

Niemłodych, strudzonych, złachmanionych pielgrzymów piękno Madonny powala. Jako się rzekło, Rzym wyprzedza, przerasta oczekiwania. I tu wracamy do Łaski, o którą tak niedorzecznie pytał Dante na początku drogi. Łaska nie wyróżnia za poniesione zasługi. Łaska dopada. Rzym jest łaską i zawsze spada na nieprzygotowanego. Dostajesz tę łaskę i musisz ją udźwignąć, dorosnąć.

Łaska rzymska to kredyt. Dostajesz i musisz się wyrabiać, by spłacić.

PIEŚŃ III

CHORĄGIEWKI, PROPORCE

Pieśń III” należy do najlepiej znanych fragmentów „Boskiej Komedii”, a do Rzymu prowadzą już pierwsze wersy – ciemny napis na bramie, który zaczyna się od „Przeze mnie się idzie do obolałego miasta”, a kończy „Porzućcie wszelką nadzieję wy, którzy wchodzicie!”. Nie brak w tej pieśni innych słynnych fragmentów i scen, jak choćby spotkanie z „tym, co z tchórzostwa dokonał wielkiej odmowy”, a jest nim pewnie papież Celestyn V, człowiek co prawda święty, lecz i potępiony, ponieważ stchórzył przed trudnym wyzwaniem i abdykował, a tym samym wpuścił na tron Bonifacego VIII, o którym mowa była dwie pieśni wstecz.

Tchórzostwo jest dla przedpiekla słowem kluczowym, ponieważ przebywają w nim ci, których nie chce ani piekło, ani niebo, bo nie są gorący, zimni, a nawet letni. Są żadni. A raczej byli żadni, ponieważ za karę muszą być tacy, jakimi nigdy nie byli, czyli tak ożywieni po śmierci, jak byli martwi za życia.

Opisem, który najbardziej zwraca uwagę, są

westchnienia, płacz i głośne jęki (...)

różne języki, straszne narzecza,

słowa bólu, akcenty złości,

głosy wysokie i nikłe, i bicie rąk o siebie

I oto, wśród takiej wrzawy, Dante widzi nagle rzecz kapitalną – wirujący zawrotnie proporzec. Żadnego tam chorążego ze sztandarem – sam sztandar, który wierci się tak szybko, że „wydaje się gardzić wszelkim spoczynkiem”. W Piekle, gdzie męki wymierzane są na zasadzie odwetu za winy, odwrócenia życiowej dynamiki, ruchliwość, „straszne narzecza” i „bicie rąk o siebie”, czyli oklaski, są karą za nijakość. W Rzymie tak sztandarowa nadaktywność wybija się w środowisku kibiców i księży.

Na Stadionie Olimpijskim, jak pewnie na każdym, najbezpieczniej jest albo pod trybuną honorową, albo naprzeciw niej, na środku. Zanim zacznie się mecz, ci, którzy tu siedzą, patrzą głównie na zakola – zazdrośnie, ale nie mają odwagi zająć na nich miejsca. Bo na zakolach siedzą wojownicy. Znam kilku z nich, na co dzień zajadają się rogalikami z kremem, a zamawiając cappuccino, proszą, by było w szkle i bez pianki.

Na meczu, na którym jesteśmy z córką, odwróceni plecami do Monte Mario, po lewej siedzą kibice Lazio, naprzeciw nich Juventusu. Zwierają szyki jak starożytne wojska przed bitwą. Ci z Lazio mają swojego Hektora – Gabriele Sandriego, który zginął od kuli policjanta na stacji benzynowej pod Arezzo. Ci z Juve mają swój wyrzut – to oni przepychali się z kibicami Lazio, kiedy policjant trafił Gabriele.

Portret zmarłego kibice z Lazio rozwiesili na ogrodzeniu jak herb. Pomiędzy grupami nabrzmiewa niezałatwiona sprawa. Jest wielką bańką, którą można tylko rozdmuchać lub przekłuć, zbyt ciężką, żeby dało się ją odpędzić, wyrzucić poza koronę stadionu. Inicjatywa należy do kibiców Juve – są gośćmi na ziemi zmarłego. Zanim się zacznie rozgrzewka, wypuszczają trzech swoich żołnierzy z dużym wieńcem. Żegnają posłańców brawami, potem w ciszy patrzą, jak przemierzają bieżnię wolnym krokiem, w kierunku tych z Lazio, jak kładą kwiaty pod portretem Gabriele. Trybuny środka biją brawo, kibice Lazio wydają mdły pomruk, jak oswojone, ale wciąż groźne zwierzę. Jeden, nieoswojony, siada okrakiem na parkanie, zasłaniając przy tym nogą czoło Gabriele. Unosi rękę. Ci z Juve wracają rozluźnieni, pozdrawiają oklaskujących. Są uśmiechnięci, sympatyczni. Zaraz zasiądą na swoim zakolu, umalują się na barwy wojenne, będą krzyczeć, pohukiwać, śpiewać. Nieraz zatrzęsą się jak mrówki na suchym, iglastym kopcu mrowiska. Kiedy się skończy rozgrzewka, rozplączą „straszne narzecza” i „bicie rąk”. Dusze łagodnych zjadaczy rogalików z kremem odpłyną w setki zwariowanych chorągwi.

Pytam nazajutrz barmana z Monti Parioli, który jest kibicem Lazio i był na meczu, czy gest tych z Juve to gest pojednania. „Nie ma mowy o pojednaniu – zaprzecza. – Ale martwy kibic należy do wszystkich. Jest świętym wszystkich kibiców, choć kapłani są z jego klubu. Okazało się, że ci z Juve to rozumieją. Fajne chłopaki. Zresztą wszyscy to rozumieją”. „A kibic na płocie? Co miał oznaczać jego gest?”. Barman nie wie, a ja wiem swoje – kibic ma dumę Marka Aureliusza, drży od napięcia przed walką.

Księża są niby podobni, też wymachują chorągwiami na placu św. Piotra, choć zataczają nimi znacznie dłuższe łuki. Jak na kibicach, tak na nich, wiwatujących przed bazyliką, niewidzialna ręka sprawiedliwości dopuszcza się odwetu za codzienną powolność. Gdyby i dziś, jak przez wieki, pielgrzymi z północy szli do świętego Piotra przez Monte Mario, ich pierwsze spojrzenia padłyby na plac przed bazyliką i Stadion Olimpijski. Z bliska od razu wyczuliby różnicę, a z czasem i jej istotę.

PIEŚŃ IV

CAPUT MUNDI

Choć z czwartą pieśnią „Boskiej Komedii” schodzimy do właściwego Piekła, choć krawędź czeluści „ciemna i głęboka była i chmurna”, a sam Wergiliusz zbladł, wprowadzając Dantego do „ślepego świata”, nikogo tu jeszcze nie szturchają, nie smagają wiatrem czy ogniem.

Ci, którzy trafili do pierwszego kręgu, nie spodziewają się ciosów. Ich męką jest niezasłużone odrzucenie. Są w Piekle, bo nie zostali ochrzczeni.

Wyjaśnia Wergiliusz:

oni nie grzeszyli, a jeśli mają zasługi,

to nie wystarczy, bo nie przyjęli chrztu,

który jest bramą wiary, którą wyznajesz.

a skoro byli przed chrześcijaństwem,

nie wielbili należycie Boga:

i do nich ja sam należę.

Przez taką wadę, nie przez inne winy

jesteśmy zgubieni, i tylko tak cierpimy,

że bez nadziei żyjemy w pragnieniu

Kogóż tu nie ma, wśród szlachetnych, którzy przewinili tym, że nie urodzili się w dobrym czasie, czyli po edykcie mediolańskim! Jest Homer, Horacy, Owidiusz, Juliusz Cezar, Marcja, Kornelia, Arystoteles, Sokrates, Platon, Hipokrates, Seneka, Cyceron, Orfeusz. Kwiat antyku wyznaczył tu sobie spotkanie, żeby trwać – wielcy wśród wielkich, dumni wśród dumnych, lecz tak naprawdę spotkanie i miejsce wyznaczył tu wszystkim Bóg – Bóg Dantego i Bóg papieży, nowy Bóg Rzymu.

Bóg ekumeniczny, skoro obok wielkich duchów starożytności umieścił i tych wielkich, którzy co prawda urodzili się po edykcie, lecz wyznawali inną wiarę: Saladyna, Awicennę i Awerroesa. Bóg miłosierny, skoro w tym miejscu wybitnym zgromadził też dzieci, dusze ludzieńków niewinnych, zmarłych bez chrztu. Jakich bogów zastąpił?

Pisze Giulio Giannelli (w przekładzie Janiny Kosińskiej, „W dawnym Rzymie”, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1968):

Religia rzymska nie znała obrzędów ani modlitw za konających, które towarzyszyłyby im w trudnej i tajemniczej drodze w zaświaty. Nie wyobrażano sobie, aby w życiu pozagrobowym mogły istnieć nagrody lub kary zależne od ziemskiego trybu życia zmarłego. Dusze zmarłych, przez sam fakt, że były duszami zmarłych, uważano za byty święte i czyste (Manes = dobrzy), które swoją obecnością uświęcały miejsce, gdzie pochowano zmarłego. Na cmentarzu nie wznoszono żadnej kapliczki ani żadnej podobizny bogów. Można go było jedynie rozpoznać po kamieniach przywołujących pamięć zmarłego i często zawierających inwokacje do Cieni (...). W świadomości ludu rzymskiego w najdawniejszych czasach jedno było pewne – że dusza, wzgardziwszy ciałem, przyjmuje naturę boską. Cycero powiada: „Wiedz, że jesteś bogiem” (deum te igitur scito esse).

Nie trzeba się długo rozglądać, by znaleźć w Rzymie odpowiednik najwyższej części Piekła, z wieloma z wymienionych przez Dantego postaci – Kapitol. Kapitol jest Akropolem. Jest samotnym szczytem, jest wyspą. Ludzką głowę (caput) znaleźli tu budowniczowie Świątyni Jowisza, natchnieni głową nazwali ją więc Kapitolem, wzgórzem głowy lub czaszki, głową Rzymu i świata (caput mundi). O pejzażu Kapitolu i innych wzgórz, o tym, jak odcina się od Palatynu, będzie przy innej okazji, tymczasem „Pieśń IV” „Boskiej Komedii” przywodzi na myśl niezasłużone wykluczenie.

Ciężko się zmierzyć z wykluczającym znaczeniem chrztu, ale taki charakter nadaje mu Dante i jego Bóg. Kiedy otrzymujemy chrzest, zostajemy włączeni do Kościoła. Bywamy łajdakami, ale przez całe życie mamy szansę się zbawić, nawet w godzinie śmierci. Ci, którzy przeżywają swoje odrzucenie w pierwszym kręgu Piekła, i setki ludzi uwięzionych w kapitolińskich posągach grzeszyli mniej pewnie niż my, ale zasady są jasne – poza Kościołem nie ma zbawienia.

Nie zostałeś ochrzczony, nie zostaniesz zbawiony. A oto i święci Kapitolu, potępieni przez swoje przedwczesne narodzenie lub zaniechanie, zebrani z różnych miejsc rzymskiego świata i poustawiani w salach Muzeów Kapitolińskich. Kiedy wejdziesz, wędrowcze, na wzgórze, wiedz, że czekają na ciebie w Palazzo dei Conservatori, po prawej stronie, a także w Palazzo Nuovo po lewej, i pod twoimi stopami, w podziemnym Tabularium.

Dzieci, z całą ich niewinnością, ruchliwością i zabawą, reprezentuje najwdzięczniej dziewczynka z gołębicą. Otulona długą chustą przekręca głowę w dół, w lewo, obserwując wspinającego się po jej nodze węża. Wąż ma utrąconą głowę, więc nie do końca widzimy, jaka groza rozgrywa się między ich spojrzeniami, lecz wygląda na to, że dziewczynka, zanim ochroni siebie, chce uratować gołębicę. Ukąsił ją? Zmarła od jadu, nie doczekawszy czasu, w którym mogłaby przyjąć chrzest?... Oto Marsjasz, rozpięty na drzewie, o twarzy ściągniętej w dół, umęczony jak Chrystusy na krzyżach w kościołach i muzeach u stóp Kapitolu.

Mocno przywiązany do drzewa

dokładnie odarty ze skóry

– pisze Zbigniew Herbert, i trudno sobie wyobrazić, by źródłem jego inspiracji nie była rzeźba kapitolińska, skamieniały artysta, który pojedynek z Apollem przypłaca bólem o skali, od której posiwiało drzewo. Jest umierający, nagi Gall wsparty na prawym ramieniu nad rozsypanymi atrybutami walki, z raną na piersi, bliski śmierci. Można spojrzeć mu w twarz i przyjrzeć się upokorzeniu i pięknu młodego i silnego, powalonego mężczyzny. Jest Antinous, ukochany cesarza Adriana, piękny w sposób inny niż Gall, bardziej kruchy, nieuwikłany w życie jako walkę. Jest stara, pijana kobieta, niewidząca wytrawionymi oczami nawet granic własnego wstydu. Są ślepe, natchnione Homery, skupione Sokratesy, obywatelskie Cycerony. I dumne Marki Aureliusze na kapitolińskim placu...

Nic nie przeszkadza, by uznać, że w hierarchii Saturna i Jowisza, którym kolejno bywał poświęcony Kapitol, dantejskie honory nie mają żadnego znaczenia. Temu, kto zszedł ze wzgórza, święci antyku, kościołów i ulic wydają się jednorodni. Stare cierpienie jest nowe i aktualne, jak melancholia, duma, kruchość i trud przemijania.

PIEŚŃ V

STURNUS VULGARIS

Kiedy patrząc na stada szpaków nad Rzymem, pomyślałem, że są jak dusze z piątej pieśni „Boskiej”, nie pamiętałem chyba, o jakim gatunku ptaków pisał Dante. Był październik, może początek grudnia. Jakoś tak, bo ten najbardziej rozbiegany spektakl na rzymskim niebie rozgrywa się zawsze pod koniec roku. A raczej kilka spektakli, które widzisz równocześnie na scenografii nieba, grany przez rozmaite grupy aktorów tej samej szkoły i skali geniuszu nad różnymi punktami miasta.

Najwięcej naraz da się chyba obserwować, stojąc na szczycie schodów przed kościołem Santa Maria in Aracoeli, w sąsiedztwie Kapitolu. Kiedy szpaki zaczynają sfruwać do Rzymu, również z Polski, najlepszą rzeczą, jaką można sobie sprawić, jest wspiąć się na te schody i patrzeć, jak harcują nad kościołem Il Gesù, nad placem Weneckim, nad Kapitolem, Teatrem Marcellusa, synagogą i hen, nad Zatybrzem.

A kiedy postoi się dłużej, przychodzi do głowy, że to nie grupy wieloosobowych aktorów, lecz pismo. Dla kogoś, kto próbuje złapać sens zastany, trwały – Rzymu, życia, chwili – jest fascynującą i bolesną pokusą pomyśleć o tych równoczesnych ruchomych stadach jak o piszących się równocześnie literach, z których każda jest w innym momencie pisania, i kiedy patrzysz na jedną, tracisz sens drugiej i całego słowa. Byłyby więc stada ptaków Bożymi skrybami, którzy piszą, kiedy muszą pracować, a kiedy czas odpocząć, przysiadają na drzewach?

Jest palma przy wielkim gmachu sądu, nad Tybrem. Przechodzisz pod nią, wydaje ci się oklapła od jesieni, wilgoci, i nagle liście palmy powstają, niczym naelektryzowana czupryna, podrywa się z nich gromada i leci w niebo coś pisać po swojemu czy po Bożemu. To samo dzieje się z piniami na placu Weneckim, na skwerze przy bliźniaczych kościołach Matki Boskiej Loretańskiej i Najświętszego Imienia Maryi. Jak gdyby uniesienie ptaków wyciągało im ramiona do śpiewu, odejmowało lat grzbietom.

Nie są szpaki przedmiotem wyłącznie fascynacji, choć mojego stosunku do nich nie zmienia nic z tego, czym zrażają do siebie innych. Mówi się, że bywają sprawcami zagrożeń dla lądujących samolotów. Nie tylko mówi się, lecz się widzi i czuje, że potrafią w mgnieniu oka pokryć odchodami kawał ziemi. Kiedy moja córka kończyła osiemnaście lat, a było to 17 listopada, pojechaliśmy do centrum. Długo szukaliśmy parkingu, aż wjechaliśmy w via di Monte Brianzo, ukośnie do Tybru, i na widok dwóch miejsc parkingowych obok siebie pomyśleliśmy, że mamy wyjątkowe szczęście. Wszędzie pełno, auta ustawione w dwóch rzędach, a tu nagle dwa puste miejsca. Parkuję, wysiadamy, idziemy na pizzę, jemy, wracamy. I nie mamy jak wrócić. Samochód co do centymetra laminowany guanem. Jak bardzo byśmy się starali, nie jesteśmy rzymianami, nie wiedzieliśmy, że platany nad tymi miejscami należą do ulubionych schronisk tych skrybów, więc pod nimi parkować jest nierozsądnie. Szpaki silne są, płodne, łatwo się adaptują, niewiele więc mogą wskórać nawet sztuczne ognie, którymi próbuje się je przepędzić. Aż Caput Mundi podrapał się w głowę, postanowił zamontować megafony i nadawać przez nie głosy zwiastujące ptakom zagładę. Szast-prast, w trzy dni ptaki uciekły. Oto, jak pisze o szpakach Dante (w przekładzie Porębowicza, któremu ta pieśń udała się wybornie):

Piekielny orkan, puszczony ze smyczy,

Dusze w gwałtownym ponosi upuście,

Szarpie i kole, i ościeniem ćwiczy.

A kiedy lecą razem nad czeluście,

Jęk z jękiem gada, wrzask z wrzaskiem się kłóci,

Bluźnierstwom wolne otwierając ujście

Przeciwko mocy Bożej; tak rozsnuci

Na wolę wiatrów boleją zmysłowi,

Co nad rozsądek wywyższyli chuci.

Jak szpaki, gdy je wiatr jesienią łowi,

Snują w powietrzu długie, zbite chmary,

Tak się miotały, poddane wichrowi,

W górę, w dół, tam i sam nieszczęsne mary

Bo „Pieśń V” „Piekła” to pieśń o rozwiązłych czy tylko zmysłowych – o tych, którzy zgodnie z zasadą odwetu skazani są po śmierci na wieczne pożądanie bez możliwości spełnienia, na przyciąganie bez chwili muśnięcia. Powróćcie przed Ara Pacis lub na Kapitol, na Pincio, na most czy na plac Cavoura, i zobaczcie, jak ściśle przestrzegają Bożej kary pragnienia i niemocy, jak trzymają się swoich wzajemnych ruchów i ondulacji wichru, a nie dotykają siebie, jak są razem, każde oddzielnie. Dopiero, oby, w liściach palm i platanów, miejmy nadzieję, że przestają odgrywać dantejskie alegorie i tulą się do siebie, bo wiatr jesienny, uwierzcie, jest tutaj trudny do zniesienia samemu.

Obok ptaków rychliwych, rozpisanych, pojawił się w Rzymie ostatnio gatunek ptaków martwych, przyczepionych do martwych drzew. Kiedy w grudniu zeszłego roku przechodziła przez Rzym wielka fala, woda w Tybrze sięgała tak wysoko, że zalała rośliny na dolnych bulwarach. Na ich gałęziach osiadły niesione przez nurt śmieci. Są tam do dziś i żadne megafony ich nie spłoszą.

PS Dziś w nocy było trzęsienie ziemi, niespełna 100 kilometrów od Rzymu. Zakołysał się również dom, w którym mieszkamy. Nie było komu pisać przestrogi na niebie.

PIEŚŃ VI

CHIARO E CREMOSO

Szósta pieśń „Boskiej” to trzeci krąg Piekła, krąg żarłoków. Taplają się w błocie, siecze ich grad, trzema paszczami ujada nad nimi Cerber i pazurami drze im skórę na strzępy. Dogadzali sobie za życia, więc po śmierci dogodzi im bestia. Na widok Dantego jeden z potępionych siada i woła:

rozpoznaj mnie, jeśli umiesz,

ciebie zrobiono zanim ja się skończyłem.

Kiedy Dante nie rozpoznaje rozmownego żarłoka, woła (w zapomnianym przekładzie Juliana Korsaka):

Przez ziomków twoich przezywany Ciakko.

Za chuć obżarstwa niską i nikczemną,

Jak widzisz leje wieczny deszcz nade mną.

Po krótkiej wymianie skarg z jednej i wyrazów współczucia z drugiej strony zabierają się do rozmowy, rzecz jasna o polityce.

To jedna z moich ulubionych pieśni, i to nie tylko dlatego, że skończę kiedyś tuż obok Ciacca, i jak on będę babrał się w błocie.

Jest w niej dynamika barowej zaczepki, początkowa nieufność tego, który nie rozpoznaje, do tego, który zaczepia, szybkie spalenie dystansu w chwili, kiedy tożsamość nabiera imienia, i błyskawiczne porozumienie co do upadku politycznej klasy. „Jest tylko dwóch sprawiedliwych”, mówi Ciacco, i kto wie, kogo ma na myśli. Jest w tej rozmowie – choć dotyczy ona Florencji, nie Rzymu – rzymska skłonność do ujmowania polityki w twarde i krótkie osądy pomiędzy jednym kęsem a trzecim, pomiędzy aperitifem a winem. W rozmowach, które na ogół toczy się w barze.

Bary rzymskie to nie są takie zwykłe bary, jak bary w Palermo czy w Mediolanie, choć o barach mediolańskich, palermskich, a zwłaszcza neapolitańskich można by powiedzieć to samo – że nie są jak bary rzymskie, florenckie, weneckie. Tyle że „Rzymska Komedia” ma być o Rzymie, więc o innych barach tutaj mówić nie będę. Co więcej – bary rzymskiego Zatybrza (gdzie nie wiadomo, czy swoista lepkość blatów nie jest turystyczną stylizacją) nie są jak bary na Pigneto (które wyróżnia skromna schludność mebli odzyskanych ze strychu) czy w dzielnicy EUR, gdzie dekoratorzy barowych wnętrz nie mogą się otrząsnąć z socreal-faszystowskiej estetyki. Są bary, do których rzymianie prowadzą, powiadając, że są najlepsze w mieście. Najsłynniejsze to pewnie Sant’Eustachio za Panteonem, gdzie podaje się lepką i świetną kawę według własnego przepisu, oraz Giolitti, w którym ze względu na bliskość rządu i parlamentu łatwo spotkać takiego czy innego polityka (w Piekle Dantego polityków też jest bez liku). Poszukajmy jednak, co w rzymskich barach jest wspólne.

Po pierwsze – barman, którym w Polsce na ogół się tylko bywa i którego to zajęcia prawie wypada się wstydzić, jest tutaj zawodowcem, który w swoje rzemiosło inwestuje życie i wizerunek.

Barman rzymski ma swoją godność, jest klientowi niepodległy, a wręcz bawi się nim z rozbawiającym poczuciem wyższości. Jesteś u niego po raz pierwszy – gruntownie cię przetestuje, czy masz poczucie humoru, czy masz coś do powiedzenia, z jakiego przyszedłeś świata. Jesteś po raz drugi – kiedy tylko staniesz w drzwiach, zamówi ci na zapleczu to samo, co wziąłeś poprzednio, żeby udowodnić, że cię przejrzał i zapamiętał. Taki jest Mario, szef barmanów, kawiarzy i kelnerów w barze Antonini (dawniej Ruschena) u wylotu mostu Cavoura od watykańskiej strony, na Prati. Gada bez przerwy, żartuje – to do ciebie lub z ciebie, to do kogoś za twoimi plecami, podwładnym rzuca ostre uwagi, narzeka, że cię długo nie było albo że przychodzisz za często. Jest jak rozszczekany, trójgłowy Cerber nad cieniami żarłoków, których kąsa zębami i pazurami docinków.

Tak, tak, kategoria obżarstwa, czyli rzucająca się w oczy przesada w trosce o smak, ta nadmierna chęć dogodzenia sobie w stopniu, który sprawia, że krok dalej już jest koniec świata – przychodzi na myśl nie w restauracjach, lecz w barach. O restauracjach, trattoriach, osteriach nie mam ochoty tu mówić, nie ten moment. O kuchni mówią dziś wszyscy – o tym, jak podgrzać, podsmażyć, jakim sosem podlać, czym i kiedy posypać, kiedy coś jest niechrupkie lub chrupkie. Nie czuję, żeby to było dziś ważne, a to, co stanowi o tradycyjnej kuchni rzymskiej, wydaje mi się jakoś dalekie aktualnej estetyce miasta. Ale sprawdzę to, obiecuję, czy ludzkie autentyki rzymskie wciąż, jak przez wieki, jedzą resztki ze stołu książąt i prałatów – krowie ogony, flaki, drobnicę w sieci zarzucanej na grube ryby – jaką to ma estetykę i jaki sens. Coda, pagliata – to wszystko jest w kartach, ale czy w życiu? Nie wiem. Zobaczę, opowiem. Przy innej pieśni.

Tym, co widzę na co dzień i teraz, są bary, i tam dokonuje się codzienny, poranny dopust i odpust, „Pieśń VI” „Piekła” na żywo. Piotr Matywiecki mówi, że obserwując ludzi w rzymskim barze, widzi same penisy. Ja, bywa, że widzę penisy, lecz rano częściej widzę bobasy. Inżynierowie, karabinierzy, adwokaci, prokuratorzy – bez względu na status społeczny i na zbroję, którą postanowili założyć, rzymianie w drodze do pracy wchodzą do baru i tracą wszelkie hamulce.

– Rogalik – z kremem, koglem-moglem, czekoladą?

– Może z rodzynką?

– Albo sam, suchy, z cieniutką, lekko popękaną warstwą lukru.

– Albo z miodem, z mąki grubo zmielonej, z dodatkiem otrąb, integrale.

– Nie ma integrale? Co za pech! Co robić, co robić...

Opada zbroja, przyłbica unosi się jeszcze wyżej, karabinier przepoczwarza się w dziecko. Z kremem zamiast integrale?... No, może. Ale nie, po kremie gorzej się pracuje, więc może prosty, zwykły, bez niczego, tylko z tym lekkim lukrem, jak najmniej popękanym.

– Kawa?

– Może cappuccino.

– W szkle czy w porcelanie?

– Nie wiem, może w szkle.

– Chiaro e cremoso, jasne i kremowe, ale dla żony ciemne i bez piany, w porcelanie.

– Tak, z warstewką kakao.

– A dla mnie kawa, z pianką z samej kawy, bez mleka i bez kakao.

– Dla mnie lekko splamione, zhańbione (oczywiście mlekiem).

– Dla tej pani bez kofeiny, a dla tamtej wyłącznie z nią.

– A może marocchino?... Tak, tak, marocchino. Marocchino to najlepszy pomysł na dzisiaj – nieco wyższa, choć mocna kawa z dodatkiem mleka, posypana czekoladą, w szklanej filiżance z metalową opaską i rączką.

(...)

– Poznajesz mnie? Jestem Ciacco, Marco, Mario, Fabio.

– Nie poznajesz? Tyle lat, zresztą byłem chory.

– Rozwiodłem się, ożeniłem...

– A pewnie, poznaję.

– Wciąż pracujesz w ratuszu?

– Jak atmosfera po wyborach? Sprawiedliwych jest więcej niż dwóch?...

PIEŚŃ VII

NIESKROMNE SUFITY

W siódmej pieśni wiele się kotłuje, wiele zaciera i wiele się z powszechnego zatarcia wybija. Pieśń łączy w sobie czwarty i piąty krąg, lecz najłatwiej odnieść mi do Rzymu to, co dzieje się w czwartym, czyli walkę skąpych z rozrzutnymi. Scena ma wiele z przesadnie przeżywanej zabawy, mogłaby rozgrywać się dzisiaj i pochodzić z korporacyjnych spotkań integracyjnych, jakie obserwuję czasem na polanie Lasu Kabackiego, w Powsinie. Na wzór przeciągania liny zabawę nazwałbym przetaczaniem kamieni – oto (nie w Powsinie, lecz w Piekle) dwie przeciwstawione sobie gromady napierają piersiami na wielkie gazy, tocząc je przeciw sobie i wrzeszcząc. Kiedy Dante pyta, co to za drużyny, Wergiliusz objaśnia, że z jednej strony są chciwi, a z drugiej rozrzutni, z jednej skąpi, z drugiej pyszni, i przyznaje, że wiele z tych dusz należy do księży, kardynałów i papieży. Dante dziwi się, że nie może rozpoznać żadnego, na co uzyskuje wyjaśnienie, że przez to, jak chcieli wyróżnić się tym, co i tak do nich nie należy, stracili swą rozpoznawalność.

Pewnie, że pierwsze skojarzenie to rzesza rzymskich duchownych o nader nijakich facjatach, jednolitych bez względu na kolor habitu, na to, czy noszą sutannę, czy koszulę z koloratką przesuwaną w lewo lub w prawo, w zależności od miejsca i potrzeb. Unikając jednak łatwych i krzywdzących porównań, nie oddalając się przy tym zanadto od scenografii kościelnej, moralnie zneutralizuję obraz, sprowadzając go do starcia prostoty i przepychu.

Nakładanie się stylów, współistnienie śladów pozostawionych przez różne epoki, należy do wyróżniających cech Rzymu.

„Nawet napotykane gdzieniegdzie fragmenty w złym guście lub budzące zastrzeżenia mają swój udział w tej wspaniałej całości” – pisał Goethe (w przekładzie Krzeczkowskiego), a jednym z nielicznych przypadków, w którym obce wtręty jednak rozczarowują, są święte miejsca budowane w późnym antyku i całym pierwszym tysiącleciu chrześcijaństwa.

Elementem, który konsekwentnie psuje smak prostoty, spłyca otchłań czasu i zakłóca przesłodzonym kadzidłem świeżość wczesnochrześcijańskich świątyń, są sufity. Znam ludzi, którzy potrafią delektować się sztuką snycerską i złotniczą barokowych stropów, ja jednak przyjaciołom szczególnie drogim radziłbym w pewnych bazylikach nie unosić zanadto oczu. Nawet w Santa Maria Maggiore, gdzie na suficie Giuliana da Sangallo można obserwować rzeczy opowiadające historię, jak herb Aleksandra VI, ekscytując się faktem, że złocenia pochodzą z pierwszych prób kruszcu przywiezionych dla papieża z nowo odkrytej Ameryki. Nic na to nie poradzę, że wolę żmudne mozaiki w absydach i równie ozdobne, co znaczące sploty kamiennych figur na podłogach układanych przez kolejne pokolenia rodziny Cosmati.

Jednym z najcudniejszych kościołów Rzymu, a więc i świata, jest bazylika San Clemente, osadzona pomiędzy Eskwilinem a Coelio, niedaleko Koloseum, w wąwozie, którym dojdzie się na Lateran. Bazylika jest kilkuwarstwowa, rozciągnięta w pionie pomiędzy wiekami, począwszy od zgliszcz pozostałych po pożarze wznieconym w 64 roku przez Nerona (albo kogoś, kogo za Nerona przebrała niepamięć lub manipulacja), rozpięta pomiędzy rozmaitymi zastosowaniami i potrzebami ilustracyjnymi. Są w bazylice, na różnych poziomach, resztki antycznej ulicy, fragmenty domów, pozostałości świątyni Mitry. Jest jeden z najstarszych komiksów świata, który należy też do pierwszych zabytków języka włoskiego. Widać tę scenę lepiej na wyostrzonych zdjęciach niż podczas zwiedzania, lecz kiedy się wie, że ona tam jest, to się ją w końcu wyłowi: żołnierze ciągną linami kolumnę, a dowódca ponagla ich słowami „Fili de puta traite” – „Ciągnijcie, skurwysyny”. Fresk pochodzi z XI wieku i, szczęśliwie bez cenzury, jest opisany w szkolnych podręcznikach do włoskiego. W tę wielostopniową strukturę, na jej najwyższym piętrze, dyskretnie wpisały się freski Masolina i Masaccia, jak sprowadzone z renesansowej Florencji – ze Zwiastowaniem i Ukrzyżowaniem, świętym Krzysztofem i scenami męczeństwa świętej Katarzyny (zwróćcie uwagę na ścięcie, gdzie pod ręką kata Katarzyna schyla się po śmierć jak po wodę ze źródła).

Masolino z Masacciem wyrastają ze wszystkich warstw bazyliki, począwszy od ulic i domów, na których zbudowano tę fantastyczną całość – z obywatelskich i religijnych napięć, sporów i niepokojów, które można wyczytać na kolejnych piętrach. Stańcie jednak bokiem do kaplicy Świętej Katarzyny, na wprost ołtarza na najwyższym piętrze, ogarnijcie wzrokiem krzyż, na którym przysiadły gołębie, zobaczcie pobożne zwierzęta u jego trzonu pijące wodę ze źródła, prześledźcie sploty i zwoje drzewa życia, zobaczcie owce apostołów wokół baranka, martwego Chrystusa, zmartwionych Marię i Jana, i przenieście oczy na ciężki niebiesko-złoty sufit, z freskiem, na którym sylwetki kłębią się i kotłują z chmurnym niebem, a sami spuścicie oczy.

Niestety, ta niespodzianka dopada w dziesiątkach miejsc i chyba trzeba ją ignorować. Nie tracić czasu na wyszukiwanie w przewodnikach imion zręcznych snycerzy i złotników, którzy na zlecenie zakrywali podniebne szkielety i dorabiali im górne dno. Oddychać tym, co widać bez zadzierania głowy.

PIEŚŃ VIII

GOŚĆ-ZŁOŚĆ

Tej sceny się nie zapomina – po piekielnym bagnie sunie łódź z Wergiliuszem i Dantem. Sternikiem jest wściekły Flegiasz, w bagnie taplają się inni wściekli, bo to oni pokutują w piątym kręgu Piekła. Nagle z błota wściekle wynurza się ktoś, kto rzuca Dantemu wściekłe pytanie: „Kim jesteś ty, co przychodzisz przed czasem”, na co ten odpowiada „Jeśli przychodzę, to nie pozostanę,/ lecz ty kim jesteś, który tak zbrzydłeś?”. Dante rozpoznaje go i przeklina, tamten łapie za krawędź łodzi, Wergiliusz odpycha go, wrzeszcząc „Idź sobie z innymi psami!”, chwali Dantego za słuszną wściekłość, a Dante wypowiada wściekłe życzenie, by jak najszybciej wściekły z powrotem pogrążył się w bagnie.

Niebawem oczy taką rzezią bawię,

Sprawioną widmu od tłuszczy przeklętej,

Że jeszcze dzisiaj za nią Boga sławię.

„Daj go – wrzeszczała. – Filippa Argenti!”

Bezsilny przeciw napastników chmarze,

Gryzł sobie ręce florentczyk zawzięty

Tak (przy pomocy Porębowicza) kończy Dante poeta wściekłą scenę z Dantem wędrowcem w jednej ze wściekłych ról.

Nie wiadomo, skąd wzięła się złość Filippo Argentiego na Dantego, nie wiadomo, skąd się wzięła wściekłość wzajemna – jak każdej scenie dantolodzy poświęcili jej sterty domyślnych tomów. Zostawmy te ciemne źródła, spróbujmy raczej uzupełnić obraz złości, jaki Dante mógł nosić pod powiekami, o jedną z alegorii występków w Kaplicy Scrovegnich w Padwie. Jeśli, jak wiele na to wskazuje, Dante pracował ze swoim przyjacielem Giottem nad malarskim programem kaplicy, warto przypomnieć tu sobie przedstawienie podpisane „Ira” – złość obrazuje kobieta, która odchyla głowę do tyłu i rozdziera sobie szaty na piersiach. Bo złość jest wściekła, tak jak wściekłość jest zła. I złość jest bezbronna, bo nie wie, co zrobić z rękami. Jest słaba, bo się obnaża i nie zna słów lepszych niż pięść. A Rzym jest miastem pełnym wściekłości i tym różni się od większości miast włoskich.

Włochy zacząłem poznawać od Kampanii, Toskanii i Umbrii i kiedy wracałem do Polski, komu tylko mogłem, opowiadałem o włoskiej uprzejmości, łagodnym usposobieniu i spokoju. Każdy Włoch, którego pytałem o drogę, cierpliwie tłumaczył, prowadził, życzył udanej wędrówki. Kiedy nadepnąłem komuś na odcisk, mówił, że to przyjemność, kiedy zderzyłem się w przejściu – że radość. Kiedy w Neapolu jechałem autobusem na gapę, na widok kontrolera jakiś chłopak oddał mi swój bilet. „Bierz, jesteś cudzoziemcem. Ja jestem stąd i wiem, jak uciekać”, powiedział, na pierwszym zakręcie odgiął kolanem drzwi i wyskoczył na chodnik. Pewnie, że z filmów wiedziałem, z jaką złośliwością można się spotkać we Florencji, z jaką mściwością w Palermo, lecz każdy ich objaw zawsze wydawał mi się artystycznie przetworzoną anomalią w autentycznie przeżytym pejzażu przychylnych gestów, uśmiechów.

Złość to najgorsze słowa na pokaz, najgorsze myśli na wyciągnięcie ręki. Taka złość, do jakiej skłonny był Filippo Argenti, to gniew, który łatwo może stać się zabójstwem. Taką złość jak Filippa Argentiego i złość wzajemna Dantego przywiózł ze sobą z Lombardii do Rzymu Caravaggio, i kiedy w 1606 roku grał w pallacorda (wczesna forma tenisa) z Ranuccio Tomassonim (niedaleko obecnej via di Pallacorda, na placu, gdzie stoi dziś hotel Adriano), pokłócił się z przeciwnikiem, zabił go, a potem uciekał przez całe już krótkie życie.

W Rzymie nie odnalazłem łagodnego pejzażu z Umbrii, Neapolu, Sycylii.

Kiedy próbowałem zaparkować na zarezerwowanym miejscu, rzymianin wysiadł ze swojego auta, zaczął wrzeszczeć i walnął pięścią w dach mojego samochodu. Kiedy powiedziałem, że to miejsce, do którego mam prawo, złagodniał, uśmiechnął się i powiedział „ci ho provato” – „próbowałem”. Próbował mnie onieśmielić, wzbudzając w sobie wściekłość. Pokazał, że umie żonglować złością jak cyrkowiec piłką.

We Włoszech, wychodząc z windy, trzeba za sobą zamykać drzwi. Kiedy mój gość z Polski tego nie zrobił, sąsiad z całej siły kopnął drzwi mojego mieszkania.

Kiedy chłopak zatrąbił na rzymianina, który próbował zajechać mu drogę, rzymianin zahamował, wysiadł i sprał chłopaka po twarzy.

„Dam ci w pysk!”, wrzeszczy matka na ośmioletnią dziewczynkę, która w dziesięciostopniowej skali dostała z zachowania dziewiątkę.

Kiedy barman wylał kroplę kawy na but rzymianki, wezwała karabinierów i zażądała, by go skuli w kajdanki.

Kiedy nie dałem się oszukać taksówkarzowi, cisnął moją walizką o ścianę...

Miasto zbiorowej wściekłości nie kłóci się z miastem penisów i bobasów, o którym pisałem w „Piekła” pieśni szóstej. Maski gniewu współżyją tu z maskami bezradności, zakłopotania. Ci, którzy przed chwilą otarli sobie twarze z rozmoczonego w mleku rogala, siadają na motocykle gotowi do walki o życie. Tym trudniej przyjąć cios, kiedy wyprowadza go bobas, centurion o twarzy dziecka.

O tym, że Rzym bywa wściekły, mówiłem Adamowi M. „To nieprawda – odparł. – To nie jest specyfika Rzymu. Tak jest w każdym wielkim mieście...”. Być może, ale z taką wściekłością nie spotykam się w Mediolanie ani w Neapolu. „To nieprawda”, dodaję w myślach, idąc Campo de’ Fiori, Corso Rinascimento, via della Scrofa. Ludzie się uśmiechają, chodzą delikatnie, nie chcąc urazić nawet kamieni. Rzym w ogóle nie jest taki, jakim go widzę. Nie jest wściekły. Rzym jest samą franciszkańską Umbrią. Sympatycznego barmana, który zalał rzymiance buty, pytam, skąd jest. Mówi, że z Neapolu.

PIEŚŃ IX

ULICA, KTÓRA NIE ISTNIEJE

Kogoś innego dziewiąta pieśń „Piekła” uprawniałaby do pisania o „Aniołach i demonach”, lecz książki nie czytałem, a na podstawie tego, co widzę po zwiastunach ekranizacji powieści Browna, wnioskuję, że historie, które znam ja, są jeszcze bardziej ponure i tajemnicze. W pieśni tej Dante otwiera opowieść o głębszym piekle, dla potępionych za rzeczy gorsze niż obżarstwo czy złość. Niedługo ujrzymy równinę, gdzie pośród płomieni, w pootwieranych grobowcach pokutują heretycy, lecz zanim Dante z Wergilim tam dotrą, pojawia się problem – niższe kręgi znajdują się za murami piekielnego miasta, miasta Disa, czyli Lucyfera. Wstępu do niego bronią wszystkie moce diabelskie, a także trzy Furie, które już wzywają Meduzę, żeby zmieniła Dantego w kamień, kiedy oto, obleczony w huragan, pojawia się niebieski wysłannik, gromi diabły słowem ciężkim w wyrzuty, otwiera bramę różdżką i odchodzi.

Do pieśni pasowałby nie tylko Dan Brown, lecz i Zamek Świętego Anioła, ale powiadam – mamy lepsze opowieści. O czym? O tym właśnie, o czym jest pieśń – o zamkniętej bramie tajemnicy i cudownej interwencji z nieba. Nie tak zabawne zresztą jak opowieści Browna, bo z życia wzięte. I, niestety, ze śmierci. Moglibyśmy porozmawiać na przykład o Emanueli Orlandi, piętnastoletniej córce pracownika prefektury Domu Papieskiego, porwanej 22 czerwca 1983 roku, za którą wstawił się publicznie Jan Paweł II, za której wolność ktoś podobno zażądał uwolnienia Alego Agcy. Historia to straszna, ale na marginesie „Pieśni IX” interesuje nas skrzyżowanie herezji i cudowności, a w tej dziedzinie w największe zdumienie wprawia pewien epizod porwania Aldo Moro.

Nie chcę tu pisać o samym porwaniu i spisku – to rzecz na bezkresny esej o służbach specjalnych, z dziedziny socjologii terroryzmu i psychologii terrorystów, moralnego i intelektualnego przygotowania polityków do swojej misji, konfliktach racji stanu i racji życia, prywatności uwikłanej w działalność publiczną i Bóg jeden wie, o czym jeszcze. Przypomnijmy więc tylko, że 16 marca 1978 roku na via Fani w Rzymie Czerwone Brygady porywają wybitnego polityka Chrześcijańskiej Demokracji, pięciokrotnego premiera Włoch Aldo Moro. Ginie pięć osób z jego obstawy, on sam będzie więziony 54 dni, do śmierci. 9 maja Aldo Moro zostaje zastrzelony, a jego ciało porzucone w bagażniku czerwonego renault 5 w centrum miasta, na via Caetani, blisko siedzib Chrześcijańskiej Demokracji i Włoskiej Partii Komunistycznej.

Powodów tego porwania mogło być więcej, niż dało się to ustalić do dzisiaj. W podręcznikowych wersjach mówi się, że Czerwone Brygady chciały uderzyć w najbardziej znanego polityka chadecji, którą obarczały odpowiedzialnością za całą włoską historię powojenną. Nieprzypadkowa była data porwania – dzień zaprzysiężenia nowego rządu Giulio Andreottiego. „Proces” wytoczony Aldo Moro miał doprowadzić do symbolicznego aktu oskarżenia całej włoskiej klasy politycznej, choć miał też cele praktyczne – za uwolnienie Moro terroryści żądali uwolnienia swoich towarzyszy. Wszystko tu jest tajemnicą, lecz spośród wszystkich największą jest to, co wydarzyło się 2 kwietnia.

„Gdzie jest przetrzymywany Aldo Moro?” – to pytanie stawiała sobie policja, służby specjalne, dziennikarze i wszyscy, którymi wstrząsnęło porwanie. Czyli po prostu wszyscy. 2 kwietnia pytanie to kilka osób stawia wprost, w nieoczekiwanych okolicznościach, nieoczywistemu adresatowi. W Zappolino pod Bolonią kilku naukowców, a wśród nich mało jeszcze znany ekonomista Romano Prodi, spotyka się na seansie spirytystycznym, żeby z ruchów talerzyka wyczytać, gdzie jest Aldo Moro. Otrzymują odpowiedź, lecz duch, zamiast wskazać jeden konkretny adres, podaje nazwy trzech miast: Gradoli, Bolsena, Viterbo. 4 kwietnia Romano Prodi przekazuje tę informację władzom chadecji, chadecja ministerstwu spraw wewnętrznych, a po dwóch dniach policja przeszukuje miasteczko Gradoli niedaleko Viterbo. Bez skutku. Eleonora Moro, żona porwanego, pyta ministra, czy może chodzić nie o miasto, ale o ulicę, lecz uzyskuje odpowiedź negatywną – „via Gradoli nie istnieje”. 18 kwietnia okazuje się, że na via Gradoli, która jednak istnieje (i to niedaleko via Fani, na której doszło do porwania), pod numerem 96, mieściła się jedna z siedzib Czerwonych Brygad. Niestety, zanim to odkryto, lokator zdążył ją opuścić – był nim Mario Moretti, mózg całej akcji i późniejszy wykonawca wyroku na Aldo Moro. Z czasem okaże się, że o via Gradoli wiadomo było wcześniej – policja miała otrzymać sygnał o siedzibie Czerwonych Brygad na via Gradoli 96 już 18 marca, dwa dni po porwaniu. Funkcjonariusze zapukali do drzwi, nikt nie otworzył, więc sobie poszli.

Sam już czujesz, wędrowcze, że powodów do zdumienia jest dużo i właściwie nie ma sensu ich wyszczególniać. Sam Prodi przed komisją badającą sprawę Moro nie potrafił ukryć zdziwienia, a raczej zażenowania. Mówił, że wszystko zrodziło się z zabawy, a myśl, żeby o jej wyniku, czyli o nazwie „Gradoli”, poinformować ministra spraw wewnętrznych, późniejszego prezydenta Cossigę, przyszła uczestnikom do głowy dopiero w chwili, kiedy przyznali, że żaden z nich nigdy jej wcześniej nie słyszał. Bo na ogół jest tak, że ktoś jednak, świadomie lub nie, przesuwa palcem talerzyk, sugerując wyraz, który mu chodzi po głowie. Któż dzisiaj wierzy w duchy?! Lecz jak mógł naprowadzić na nazwę miasta ktoś, kto tej nazwy nie zna?... Ja pytam natomiast: „Jaki minister spraw wewnętrznych posyła pułk żandarmów, bo ktoś mu powiedział, że miejsce wskazał mu duch?!”. Otchłań tajemnicy pogłębia fakt dodatkowy – ducha znamy z imienia. Do pochylonych nad talerzykiem w Zappolino przemówił Giorgio La Pira, tercjarz, profesor prawa kanonicznego, burmistrz Florencji, zmarły w opinii świętości na rok przed wydarzeniami, o których tu mowa. W jednym z przejmujących listów, które Aldo Moro pisał w „ludowym więzieniu”, adresowanym do żony, są słowa: „Bądźcie tak blisko siebie, jak tylko możecie, i trzymajcie przy sobie moje rzeczy, bo należę do Was. Modliłem się bardzo do La Piry. Mam nadzieję, że pomoże mi w inny sposób...”. Wydaje się, że przynajmniej bardzo się starał.

Numer 96 nieistniejącej ulicy Gradoli będzie po latach miejscem innych jeszcze dramatów, jak gdyby diabeł zmieniał tylko twarze i tożsamość, nie zmieniając adresu.

PIEŚŃ X

W STRONĘ ANGLIKÓW

Zgodnie z zapowiedzią z poprzedniej pieśni w „Boskiej” Dante z Wergiliuszem wchodzą między otwarte groby, w których się „prażą” (jak po polsku wyraża się Porębowicz) heretycy. Jak sam zauważyłeś, wędrowcze, stosunek Dantego do potępionych jest jednoznaczny moralnie, lecz na płaszczyźnie estetycznej czy uczuciowej ulega ogromnym wychyleniom, co uzależnione bywa od kategorii grzechu, lecz przede wszystkim od tego, jak były człowiek, który obecnie jest duchem, zapisał się w jego pamięci. Jeśli zapamiętaliśmy wściekłość, z jaką Dante człowiek potraktował wściekłego Filippa Argentiego, zapamiętamy też respekt i inne głębsze uczucia, jakimi wita dwóch heretyków, którzy powstają z grobu na dźwięk jego mowy. Pierwszym z nich jest Farinata degli Uberti, polityczny przeciwnik poety, lecz i ktoś, w kim poeta docenia szczerą troskę o losy ojczyzny. Drugim jest Cavalcante dei Cavalcanti i, choć epizod nie ma wiele wspólnego z Rzymem, spotkaniu z nim poświęcę tutaj kilka zdań, bo krótka scena, w której uczestniczy, należy do najbardziej rozdzierających w całej „Komedii”.

Otóż Cavalcante jest ojcem najbliższego niegdyś przyjaciela Dantego, Guido Cavalcantego, poety, który Dantemu nie miał nic do pozazdroszczenia. Na szybki i pierwszy dowód tego, że inspiruje do dzisiaj, podam tę ciekawostkę rzadko powtarzaną, że pierwszy wers jego ballady Perch’io no spero di tornar giammai stał się pierwszym wersem jednego z najgłośniejszych utworów XX wieku – „Popielca” T.S. Eliota. Lecz wróćmy do ojca Guida, który rozpoznając Dantego, pamiętając, że przyjaciele rozstawali się rzadko, a Guido nie ustępował Dantemu w poezji i filozofii, pyta:

(...) jeśli to ślepe

więzienie przemierzasz dzięki wzniosłości talentu,

mój syn gdzie jest i dlaczego nie jest z tobą?

W odpowiedzi Dante ma dla niego dwie śmiertelne nowiny zawarte w krótkim:

Sam nie idę:

ten, który tam na mnie czeka, prowadzi mnie tędy

do tej [lub do tego – J.M.], którą [lub którego] wasz Guido może miał w pogardzie.

Wiadomość pierwsza, której ojciec był pewnie świadomy, to ta, że Guido, mówiąc oględnie, myślał sceptycznie o Beatrycze albo o Bogu. Forma zaimka nie pozwala rozstrzygnąć problemu, lecz bez względu na to, które z dwojga Guido traktował wzgardliwie, każda z tych hipotez grzebała go na wieki. Nie to jednak przeraża starego Cavalcante.

Poderwał się natychmiast i zawołał: Jak

powiedziałeś? on miał? to on już nie żyje?

nie rani jego oczu słodkie światło?

Z czasu przeszłego, który zastosował Dante, dowiedział się o śmierci syna.

Kiedy dostrzegł, że się waham

przed udzieleniem odpowiedzi,

runął na wznak i już się nie wynurzył.

Żeby uzupełnić scenę o dodatkową i trudną do wyobrażenia dawkę dramatyzmu, dodam, że Dante przyczynił się do śmierci Guida, i fakt, że ojciec stracił zmysły, a raczej ich cień, uwolnił Dantego od trudnej konfrontacji. Cavalcanti został skazany na zesłanie, nie bardzo wiadomo za co, pewnie za politykę, w czasie kiedy Dante zasiadał we władzach Florencji. Przyjaciel wygnał go do Sarzany, słynącej z malarycznego powietrza, i kiedy Guido wrócił do Florencji, to już tylko po to, by umrzeć.

Piękny, wyrazisty, melancholijny obraz Guida jako wyniosłego, zamyślonego, delikatnego człowieka pozostawił w „Dekameronie” Boccaccio, opisując, jak komitywa próżniaków kpi sobie z jego epikureizmu – za Dantego i Boccaccia był to synonim ateizmu albo kacerstwa – a ten krótką odpowiedzią daje im subtelną, więc nie przez wszystkich zrozumiałą odprawę. Scena dzieje się na cmentarzu, gdzie Guido lubi przesiadywać, i jest ten cmentarz, po otwartych i płonących grobowcach, ostatnią już dla mnie szansą, by nie rozgadać się o poezji dolce stil nuovo, lecz wrócić do Rzymu, do miejsca, które do tej pieśni pasuje jak żadne – na cmentarz innowierców.

Zarys wielkości, niezależności, naturalnej elegancji Guido Cavalcantiego wydał mi się istotny do pokazania związku pomiędzy kręgiem heretyków a tym miejscem. Miejscem należącym do tych, które odwiedzam najczęściej i które nie tylko ja uważam za jedno z najbardziej zaskakujących i sugestywnych.

Najpiękniej jest chyba zejść do tego cmentarza z Awentynu, obejrzawszy sobie plac Kawalerów Maltańskich, popatrzywszy przez słynną dziurkę od klucza na kopułę Świętego Piotra po drugiej stronie Tybru. O Awentynie będzie jeszcze mowa, wspominam go tutaj po to, by ktoś, kto już go zadeptał, nie zstąpił via Santa Sabina do ust prawdy, w stronę Circo Massimo, Koloseum i Tybru, lecz by jedną z wysadzonych platanami ulic zszedł do tej małej doliny Jozafata, jaką jest Cmentarz Niekatolicki, zwany protestanckim, angielskim albo cmentarzem na Testaccio. Kiedy staniesz na skrzyżowaniu via Marmorata i via Caio Cestio i omieciesz już wzrokiem piramidę Gajusza Cestiusza oraz górę Testaccio, dwa stwory przetrwałe do nas z początków ery Chrystusa, wyobraź sobie, że pomiędzy nimi a warsztatami jak ze starej warszawskiej Pragi była kiedyś łąka, a na tej łące w wolne dni rzymianie spotykali się na zabawie. Aż do chwili, kiedy ktoś niekatolickiego wyznania postawił dramatyczne pytanie: gdzie mamy chować naszych zmarłych? Jako pierwszy na łąkach, które są dziś niekatolickim cmentarzem, został pochowany w 1738 roku Langton, student Oksfordu, zmarły w wieku dwudziestu pięciu lat...

© Copyright by Jarosław Mikołajewski

© Copyright by Agora SA

Rzymska komedia

REDAKTOR: Dariusz Fedor

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Magda Błażków, Urszula Pągowska – Kreacja Pro, dyrektor artystyczny – Andrzej Pągowski

ZDJĘCIE NA OKŁADCE: Julka Mikołajewska

OPRACOWANIE GRAFICZNE: Elżbieta Wastkowska

ILUSTRACJE: Opere del Divino Poeta Danthe con svoi Comenti: Recorrecti et con ogne diligentia novamente in littera cvrsiva impresse. In bibliotheca S. Bernardini. Impressa in Venetia per Miser Bernardino stagnino da Trino de monferra, 28 March, 1520. Ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej

KOREKTA: Teresa Kruszona, Bartosz Choroszewski

PRODUCENT WYDAWNICZY: Robert Kijak, Małgorzata Skowrońska

KOORDYNACJA PROJEKTU: Katarzyna Kubicka

Wydanie I elektroniczne

ISBN 978-832-680-363-5

WYDAWCA

Agora SA

ul. Czerska 8/10

00-732 Warszawa

Konwersja i edycja publikacji