Jutronauci: przeprowadzka w przyszłość

Vadim Makarenko
Jerzy Wójcik

Posłałeś dziecko do szkoły, ale nie jesteś pewien na jak długo. Wróciłeś do biura, ale nie wiesz, czy za miesiąc znowu nie będziesz pracował w domu. Czy w ogóle będziesz miał pracę w przyszłym roku? Nie wiadomo. Zastanawiasz się, czy wizyta u lekarza jest bezpieczna. Zamiast wakacji dorabiałeś na czarną godzinę.

Żyjemy w stanie ciągłej niepewności i nie zanosi się na to, żeby szybko się to zmieniło. Trwanie z ciągłym zagrożeniem w tle – znane z książek science fiction i filmów katastroficznych – stało się realne i prawdziwe. Jutro nadeszło w marcu 2020 r. i urządzamy się w nim niczym po przeprowadzce.

Tą książką chcemy opisać ten proces. To zbiór rozmów i tekstów Jutronautów – wyjątkowych osób z pozornie odległych od siebie światów – które odkrywają przyszłość z czytelnikami „Wyborczej”. Opowiada o szoku, jaki przeżyliśmy, i o tym, jak próbujemy oswoić i poukładać świat na nowo. O tym, ja jak robią to biznes i mafia. I dlaczego jednym z nas czas przyspieszył, a innym zwolnił.

Teksty, z których składa się ta książka, powstawały od stycznia do października 2020 roku. To zapis sytuacji i naszej świadomości na początku i w trakcie pandemii, ale też zestaw scenariuszy przyszłości.

I

Cywilizacja czasów pandemii: wielka zmiana

1.

Tak wymienia się rdzeń duszy

Jacek Dukaj

Jacek Dukaj – prozaik, eseista, autor m.in. Innych pieśni, Perfekcyjnej niedoskonałości, Lodu, Imperium chmur oraz licznych opowiadań – w tym zekranizowanej przez Tomka Bagińskiego Katedry. Autor eseju-rzeki Po piśmie, ukazującego ludzkość wchodzącą w epokę postpiśmienną. Tłumacz-reinterpretator Serca ciemności Conrada. Wielokrotny laureat nagród im. Janusza A. Zajdla, wielokrotnie nominowany do Paszportu „Polityki”, także do nagrody literackiej Nike i Angelusa; laureat Nagrody Kościelskich, laureat Europejskiej Nagrody Literackiej. Na podstawie jego powieści Starość aksolotla Netflix wyprodukował serial Kierunek: Noc.

Spróbuj wyhodować sobie w głowie agenta, który przyglądałby się twoim własnym myślom i uczuciom. Jak teraz reagujesz, jak lubisz, nudzisz się, pożądasz, zazdrościsz, marzysz, wybierasz? Pracując zdalnie. Traktując jako normę kontakt zapośredniczony. Odruchowo odgradzając się, odsuwając od drugiego człowieka. Poddając się ślepo komendom Władzy. Praktykując rytuały zadane przez kapłanów Nauki. I codziennie – żyjąc w Cyfrze, przez Cyfrę.
Tak wymienia się rdzeń duszy.

Jak teraz reagujesz, jak lubisz, nudzisz się, pożądasz, zazdrościsz, marzysz, wybierasz? Pracując zdalnie. Traktując jako normę kontakt zapośredniczony. Odruchowo odgradzając się od drugiego człowieka. Poddając się ślepo komendom Władzy. Praktykując rytuały zadane przez kapłanów Nauki.

Słyszę zewsząd, jak to pandemia spowolniła świat i ludzi. Jest na odwrót: koronawirus oznacza przyśpieszenie.

W strategiach ekonomicznych. W trendach technologicznych. W geopolityce, w grze sił na mapie świata. W lifestyle’u. W przemianach wartości i kultury. W ewolucji ustrojów społecznych. W stanie świadomości.

Dziś, w oku informacyjnego cyklonu i z głową jeszcze niespokojną, szacuję, iż wirus przyśpieszył nas średnio o 10 lat. Po wyjściu z jego cienia znajdziemy się w tym miejscu, w którym bez wirusa znaleźlibyśmy się około roku 2030.

\ \ \

Każdy kryzys doprowadza do przełomu procesy, które inaczej musiałyby przejrzeć, zgnić i dopiero wejść w nową fazę.

XXI wiek stał dotąd pod znakiem wyczekiwania na przyszłość, która ciągle jakoś się spóźniała. Nie pomnę, w ilu dyskusjach brałem udział, gdzie wszyscy się zgadzali, że taka czy inna zmiana musi zajść; a jednak czemuś nie zachodzi.

Przejście do nowego stanu równowagi („nowej normalności”) wymaga wielu kroków pośrednich – które odczuwamy najczęściej jako zmianę na gorsze. Nieopłacalną. Niedogodną. Bolesną.

Złożone organizmy społeczne przeskakują te etapy pośrednie np. w rewolucjach. W biologii funkcję tę pełnią wielkie wymierania połączone z eksplozją nowych gatunków. W biznesie czy polityce również bardzo trudno przebić się od razu do nowego equilibrium. Wszyscy wiedzą, co trzeba zmienić, lecz zmiana nie leży w interesie menedżera-decydenta albo nie spina się z krótkoterminowymi celami polityków, albo osłabiłaby nas wobec innych, którzy jej nie wprowadzają. Więc nie zmienia się nic.

Tak to miesiąc po miesiącu, rok po roku napinała się sprężyna nieziszczonych konieczności. Aż pojawił się COVID-19.

\ \ \

Spójrzmy pod tym właśnie kątem na chorobę, jej konsekwencje bezpośrednie oraz działania rządów i biznesu.

Kryzys to w tak szczególny sposób dostrojony do kluczowych trendów początku XXI wieku, że niezmiernie trudno oddzielić jego skutki „naturalne” od czysto pretekstowego wykorzystania go do przyśpieszenia ku wizji świata korzystnej akurat dla przyśpieszaczy.

Używają oni mitologii „postępu” i „konieczności” dla przemian najgłębszych i zrazu najmniej widocznych: do przemeblowania nam w głowach wartości i wrażliwości.

Jak niewiele trzeba, by ruszyć z posad najcięższe aksjomaty! „Życie ludzkie jest najważniejsze”. Zatem pozostaniemy w zamknięciu, dopóki ostatni przypadek choroby nie zostanie zwalczony, a lek wynaleziony, nawet jeśli miałoby to ściąć PKB o 90 procent i doprowadzić do masowego bezrobocia.

Ale już czujemy, że to absurdalne wartościowanie. W każdym większym przedsięwzięciu – budowie autostrady, organizacji koncertu, prowadzeniu restauracji – kalkuluje się, ile warto zapłacić za obniżenie szansy wypadków śmiertelnych o dany procent. Już to rozumiemy. Życie ludzkie wycenia się nieustannie, np. względem komfortu podróży (samochodami, samolotami).

I po dwóch miesiącach cyfrowego pustelnictwa i wysłuchiwania o zapaści gospodarczej, o spadku standardu życia gotowi jesteśmy przehandlować pewną liczbę żyć za pewną sumę dochodu.

Jak osądzić zmiany, w wyniku których zmieniają się nam kryteria osądu?

Jak odróżnić praktyczną konieczność od ideologii konieczności historycznej?

Kiedy ból owych etapów pośrednich jest w istocie sygnałem ostrzegawczym od organizmu?

Rozpędziliśmy się. Włączmy przynajmniej długie światła.

\ \ \

Najbardziej oczywiste jest radykalne przyśpieszenie w przechodzeniu na standardy życia, pracy i rozrywki online.

Co ma też konsekwencję w sferze wartości: że już to transfer wrażeń zmysłowych jest normą, a wyjątkiem od normy – przeżywanie bezpośrednie.

Obiecywano nam tę rewolucję od dekad. Lecz zmiana przebiegała powoli, jakby niechętnie, napotykając opory przyzwyczajeń, kultury, prawa.

Koronawirus ochrzcił nas wspólnym doświadczeniem życia w takiej normalności. I ono już z nami pozostanie. Będziemy pamiętali bycie Japończykami cierpiącymi na hikikomori: monadami zamkniętymi w swoich osobistych wszechświatach przeżyć cyfrowych. (Japonia to poligon przyszłości reszty świata).

\ \ \

Zaakceptowawszy, że dostęp do internetu stanowi podstawowe prawo człowieka, teraz czujemy, że takim prawem jest również prawo do cyfrowej rozrywki. Do dostępu do repertuaru przeżyć, które wypełniałyby człowiekowi dzień od rana do wieczora.

Aby mógł, samotny w swojej łupinie materii, wyłączyć nadmiarowe procesy świadomości i oddać się czystemu przeżywaniu.

Wspomnijmy bohaterów fikcji sprzed epoki elektryczności, miasta i masy. Zapada zmrok na wrzosowiskach, w oknach ceglanego domku pełga żółte światło świecy. A zamieszkujący tam umysł-w-ciele jak ma uciec od myślenia o swoim myśleniu? Tylko czytając. Albo rozmawiając z innym umysłem.

Oszalelibyśmy.

\ \ \

Tak to wirus przyśpieszył także przejście do postpiśmienności. Siedzimy zamknięci z zapasem książek do przeczytania. I kiedy wreszcie mamy czas, mamy morze czasu – co robimy? Oglądamy seriale na Netflixie. Gramy w gry komputerowe. Urządzamy audiowizualne party na Skypie, Facebooku, Zoomie. Pływamy po YouTube, po sieciach społecznościowych.

Nadzwyczajnym wzrostem popularności cieszą się natomiast audiobooki.

Ostatnią znośną formę czytania stanowi słuchanie.

Youtube’owy standard surowego autentyzmu zastąpił stare standardy telewizyjne. Sądziłem, że trzeba będzie do tego wymiany pokoleniowej; dzięki wirusowi wystarczyło parę dni. Włączasz telewizję informacyjną – i masz kanał youtube’owy dziennikarza zmienionego w bieda-celebrytę ze stu followersami.

Wyobraźmy sobie przejście przez te tygodnie izolacji bez Skype’a, Zooma, Messengera; bez możliwości zamawiania produktów online, z laptopa czy komórki; bez Netflixa i innych dostarczycieli cyfrowych treści życia.

Bardzo trudno będzie teraz złamać Amazony, Google, Facebooki, czy to prawem antytrustowym, czy ponadkrajowymi podatkami cyfrowymi. Z kategorii nuworyszy biznesu i piratów Silicon Valley, niebezpiecznych zabawek totalitarystów i utopistów przeszły w szeregi usług równie fundamentalnych co służba zdrowia czy energetyka.

Wirus zalegitymizował panowanie gigantów Cyfry.

\ \ \

Od trzydziestu lat zapowiadano przejście na standard pracy zdalnej. Presja była jednak zbyt słaba, byśmy się godzili na niedogodności etapów pośrednich, w tym psychiczne, społeczne. Lecz teraz, przymuszeni, wtrenowani, przyzwyczajeni – czy się cofniemy?

Na pewno znaczna część funkcji i zawodów utrzyma ów standard i po pandemii. Najpierw z uwagi na koszty (zwłaszcza w kryzysie ekonomicznym), potem – bo tak będzie już NATURALNIEJ.

Łatwiej też przekazujemy prace i funkcje programom i maszynom. Czegokolwiek nie musi robić człowiek – kaszlący, kichający, oddychający – niech robi software lub hardware.

Jakże wyśmiewano drony dostarczające do domów zakupy! Trudno wymyślić katastrofę, która lepiej dowiodłaby ich użyteczności.

Amazon i tysiące ścigających się z nim sklepów internetowych od lat stopniowo niszczą handel w realu. W 2019 roku przetoczyła się przez USA fala bankructw galerii handlowych. Zaczęliśmy się zmagać z tym problemem także w Europie, w Polsce.

Wirus przyśpieszył tu nieuniknione: galerie muszą wynaleźć się na nowo. I już raczej jako miejsca „wspólnego przeżywania” niż seryjnych zakupów.

Wirus też nierówno uderza w płci. Więcej mężczyzn pracuje w zawodach, które da się uzdalnić, w porównaniu z kobietami, częściej wybierającymi profesje związane z kontaktem fizycznym. Więcej mężczyzn pracuje także w kluczowych sektorach gospodarki, których nie można zamknąć.
W normalnych warunkach recesje uderzają boleśniej w mężczyzn: oni częściej ryzykują, wchodząc w biznesy i kariery zależne od koniunktury i w koniunkturze bardziej zyskowne. Lecz nie ta recesja.

\ \ \

Przyśpiesza także trend najgłośniej krytykowany w ostatniej dekadzie: wzrost nierówności.

Walter Scheidel w The Great Leveler wykazał, iż nierówności da się zniwelować tylko wielkimi katastrofami, wojnami, rewolucjami i zarazami. Wszystkie inne wysiłki egalitarystów albo nie dają rezultatu, albo okazują się przeciwskuteczne.

Lecz oto mamy do czynienia z zarazą, która nierówności potęguje.

Jako że im wyżej rozwinięte państwo, tym lepiej sobie może radzić z tym wirusem. Jak niby kwarantannować bezdomnych? Jak w ogóle kontrolować epidemię i jej zapobiegać, gdy aparat państwowy jest niewydolny, a Big Data nie informuje decydentów? Jak pracować i komunikować się zdalnie, gdy nie ma się dostępu do internetu, nie żyje się w środowisku cyfrowym? Sama idea „dystansu społecznego” dla większości ludzkości stanowi baśń luksusu. Kurier-dostawca to figura niewolnika naszych cyfrowych Aten: bezpiecznie odizolowani obywatele mogą sobie filozofować na Facebooku o demokracji, gdy obsługują ich niewidzialni niewolnicy.

Rozwarstwienie przyśpiesza i wewnątrz gospodarki. Przetrwają najwięksi; im mniejszy biznes, tym bardziej cierpi. Raz, że nie ma poduszki finansowej; dwa, że najczęściej już działał na granicy zyskowności; trzy, że największych jakby co wyciągnie z długów za uszy rząd. Już wyciąga, jak Boeinga czy wydobywców ropy łupkowej.

\ \ \

Taka jest natura tego wirusa. Umierają najstarsi, najmniej aktywni – a kto najbardziej cierpi od spowodowanych przezeń ograniczeń i zakazów? Młodzi, aktywni. Tymczasem krzywa bogactwa jest odwrotna: wśród bogaczy najwięcej właśnie starców. I decydenci to niemal bez wyjątku ludzie starzy, zarówno w państwach demokratycznych, jak i niedemokratycznych. Ich strachy, nadzieje i rachuby warunkowane są przez doświadczenia wieku. I to te doświadczenia stoją za odruchowymi reakcjami rządzących; młodzi mają w głowach inne wagi wartości.

W demokracjach Zachodu dysproporcja jest jeszcze większa. Bo nie dość, że nasza demografia ugina się pod pokoleniami seniorów, to są oni najbardziej zdyscyplinowaną częścią elektoratu, ich głos waży więc jeszcze więcej.

Wirus też nierówno uderza w płci. Więcej mężczyzn pracuje w zawodach, które da się uzdalnić, w porównaniu z kobietami, częściej wybierającymi profesje związane z kontaktem fizycznym. Więcej mężczyzn pracuje także w kluczowych sektorach gospodarki, których nie można zamknąć.

W normalnych warunkach recesje uderzają boleśniej w mężczyzn: oni częściej ryzykują, wchodząc w biznesy i kariery zależne od koniunktury i w koniunkturze bardziej zyskowne. Lecz nie ta recesja.

\ \ \

Zdarzenia niezależne od koronawirusa wzmacniają te siły odśrodkowe. Spór między Saudami, Rosją i Ameryką o kontrolę rynku energetycznego doprowadził do zerwania porozumienia OPEC, wskutek czego świat został zalany tanią ropą. To nałożyło się na drastyczny spadek zapotrzebowania spowodowany zatrzymaniem globalnej gospodarki.

W bańkach kulturowych biednych i bogatych skutki tego będą odmienne. Wysokie ceny ropy służyły za jedną z głównych motywacji dla przechodzenia na zieloną energię. Te same przedsięwzięcia i regulacje teraz – w kryzysie, bezrobociu i przy dostępności taniej, „brudnej” energii – objawią się biednym niczym więcej jak fanaberią Jednego Procenta. Okrutną religią wielkomiejskich ateistów: niech inni cierpią za nasze przekonania o przyszłości, której i tak nie dożyjemy.

Już w czasach względnej prosperity i wysokich cen ropy wywoływało to kontrowersje; teraz może doprowadzić do buntów, przy których protesty „żółtych kamizelek” to niedzielne pikniki.

\ \ \

I jako jednostki to najbogatsi zyskują na tym kryzysie. Akcja ratunkowa banków centralnych polega na intensyfikacji metod stosowanych od 2008 roku: na wlewaniu Niagary pieniądza w rynek obligacji i akcji i skupowaniu ich z rynku, co jeszcze bardziej winduje indeksy giełdowe. Ci, co posiadają akcje, korzystają na tym druku pieniądza. Reszta traci na inflacji ostatnie oszczędności.

Co stanowi fundament stabilności demokracji? Poczucie niezależności materialnej w rdzeniu demosu. Że mogę podejmować suwerenne decyzje, ponieważ ani rząd, ani pracodawca nie mają nade mną władzy szantażu finansowego.

Dawniej definiowano tę niepodległość przez posiadanie majątku ziemskiego lub przynajmniej domu o znacznej wartości. Współcześnie dają ją oszczędności wystarczające na przeżycie na dotychczasowym poziomie przez przynajmniej rok. Wyborca ma wtedy mentalny bufor i równowagę emocji odpowiednie, by swoim osądem stabilizować demokrację. Jego przeciwność zaś to zakredytowani po uszy prekariusze czy plebs starożytnego Rzymu żywiący się rozdawanym przez cezarów chlebem.

W 2019 roku 28 procent populacji w USA nie miało żadnych oszczędności, a 25 procent – wystarczające na przeżycie mniej niż kwartału.

Po trzech miesiącach zarazy – ilu wyborców może jeszcze zostać nazwanych suwerenem: suwerennym w swoich wyborach politycznych?

\ \ \

Zamiast tego – kolejne przyśpieszenie: gwarantowany dochód minimalny (UBI, Universal Basic Income).

Powoli wgryzał się on w świadomość polityków, ekonomistów i publicystów. W prawyborach prezydenckich w USA z ramienia Partii Demokratycznej startował pod jego hasłem Andrew Yang. Kilku innych kandydatów przejęło ten postulat. A teraz przejął go Trump.

I błyskawicznie wprowadzają go w tej czy innej formie kolejne państwa. Nawet papież za nim agituje. Nagle UBI nie jest mrzonką futurologów i utopistów społecznych; jest twardą koniecznością.

I jakiż polityk zlikwiduje UBI, gdy raz zostanie on wprowadzony? Jakiż polityk w Polsce zlikwiduje 500+?

Taki model redystrybucji – rzeki pieniędzy płynące do najbogatszych i milion strumyków do każdego – wypłukuje z Zachodu resztki klasy średniej.

\ \ \

Fast forward w spóźnioną przyszłość – lecz tych możliwych przyszłości majaczących przed nami we mgle szans i wątpliwości było wiele. Jak w przypadku Unii Europejskiej, od lat rozdzieranej między koniecznością większej jedności politycznej i nieuchronnością rozpadu unii walutowej.

Waluta reprezentuje wiarę wszystkich uczestników rynku w siłę fikcji organizującej wspólnotę posługującą się tą walutą do działań budujących wartość. Nie da się dokładnie przewidzieć, kiedy fikcja pęknie. Da się jednak pomierzyć narastanie napięć, rozbieżnych interesów wewnątrz wspólnoty. Ciągną one w różnych kierunkach poszczególne stany w USA, landy w Niemczech, miasta w Polsce. Lecz póki przeważa nad nimi poczucie przynależności, płacimy podatki jedni na drugich, nosimy nawzajem swoje ciężary, uznajemy równoważność naszych cierpień i nadziei.

Łatwo żyć w tej fikcji wspólnotowości, gdy jej utrzymywanie niewiele kosztuje. Test następuje w momencie kryzysu; kryzys dopiero może z fikcji uczynić prawdę, może potwierdzić naszymi odruchowymi wyborami istnienie wspólnoty, a nie jedynie nadziei na wspólnotę, marzenia o wspólnocie. Kryzys zmusza do wypowiedzenia brutalnej prawdy o własnych i cudzych interesach. A rynki walutowe na żywo pokazują wyniki tego siłowania się wyobrażeń i potrzeb w głowach setek milionów kupujących i sprzedających. (Niekiedy dyskusje kowbojów Forexa brzmią już jak fenomenologia ducha narodów).

Zwiększając nierówności i wpędzając kraje w kryzysy uniemożliwiające zarządzanie wspólnym długiem, wirus popycha Europę do tego punktu przesilenia. Inaczej Unia i euro jeszcze pokolenie mogłyby gnić w limbo półśrodków i ćwierćdecyzji, w oparach zatęchłych fikcji.

Unifikacja polityczna czy rozpad unii walutowej? Obstawiam rozpad.

\ \ \

Rozpada się wtem wiele porządków, relacji handlowych, sieci umów i wzajemnych korzyści. Ruszyła z kopyta deglobalizacja. Przypisywana głupocie populistów i nacjonalistów, wyśmiewana jako niemożliwość gospodarcza, ilustrowana obrazami dzieci w obozach uchodźców – nagle pokazuje się nieuchronnością.

Globalizacja miała być nieodwracalna: przecież wszyscy na niej zarabiamy. Tylko idiota zarżnie kurę znoszącą złote jaja! Zresztą globalizacja wszystkich nas czyni bezpieczniejszymi. Wystarczy tak spleść się interesami, że nie można już wyrządzić krzywdy innym, nie krzywdząc samego siebie.

Wirus obnażył tę interconnectivity jako właśnie słabość. Po pierwsze, nawet jeśli wszystkie państwa zyskują na globalizacji, to już nie wszyscy obywatele tych państw. A niezadowolenie przegranych grup potrafi wynieść do władzy figury sprzeciwu jak Trump. Po drugie, nawet jeśli wszystkie państwa zyskują, to nie wszystkie równie dużo, i te zyskujące mniej tracą swą pozycję.

Wirus unaocznił racjonalność deglobalizacji, bardzo podobną do logiki teorii gier odpowiadającej za wyścig zbrojeń w czasie zimnej wojny. Zmusił nas do myślenia tymi kategoriami. Do widzenia świata przez pryzmat lokalnych korzyści z przerwania lub odtworzenia łańcuchów dostaw, wymiany handlowej, wolnej migracji.

I nie trzeba prowadzić wojen handlowych. Nie trzeba przerywać wszystkich łańcuchów, zamykać granic. Wystarcza OBUSTRONNA ŚWIADOMOŚĆ tej logiki. Tak jak wystarczała świadomość logiki wojny nuklearnej: jeśli ja mam X głowic, a on ma Y głowic, to komu się opłaca uderzyć pierwszemu?

Głupiec, kto zda się teraz na łaskę dostawców-konkurentów, partnerów-rywali. I oni kalkulują tak samo. Każdy organizm gospodarczy musi odtąd ważyć koszty ryzyka nagłej deglobalizacji względem zysku z polegania na zasadach otwartego świata. Musi się hedge’ować na izolacjonizm, mówiąc językiem giełdy.

Lewica, prawica, centrum, peryferie – nie ma to znaczenia. Ujrzałeś pierwszą eksplozję bomby atomowej i od tej chwili musisz rozwijać własne strategie wojny nuklearnej.

\ \ \

Przyśpieszenie przez wirus deglobalizacji może natomiast pozwolić uniknąć wojny USA z Chinami.

Ta konkretna wojna była i nadal jest ogłaszana nieuniknioną: handlowa, zimna lub militarna, gorąca. Studiujący historię i geopolitykę rozpoznają w obecnej sytuacji USA i Chin klasyczną „pułapkę Tukidydesa”: oto stara potęga widzi wzrost nowej potęgi, czuje się zagrożona, toteż prędzej czy później musi spróbować pretendenta zgnieść; a pretendent wie, że ona to wie; i ona wie, że pretendent wie, że ona wie. Tak wybuchały dziesiątki wielkich konfliktów. Tylko więc czekać, aż Chiny zbliżą się do USA na tyle, że Stany nie będą miały innego wyjścia niż atak.

Jeśli jednak następuje nagłe, nieprzewidziane zdarzenie, które w mgnieniu oka reorganizuje całą siatkę sił, tak że po nim pretendent okazuje się znajdować już o dwie długości przed starym hegemonem – pułapka zostaje ominięta. Przeskoczyliśmy od razu do nowego stanu równowagi.

Aby było to możliwe, owa różnica siły po przejściu przez Zdarzenie X musiałaby być na tyle duża, że i decydenci, i społeczeństwo starego hegemona pogodziłyby się z „nową normalnością”. Czy pandemia koronawirusa może do tego doprowadzić? Przypisuję temu scenariuszowi kilkanaście procent szans.

Niemniej – pandemia pokazała tę możliwość. Pokazała więcej: że podjąwszy taką rozgrywkę, Chiny w razie wygranej mogą zyskać bardzo dużo, a jeśli się nie uda – cóż, nie straciły nic. Nawet ukrywanie informacji o wirusie ujdzie im na sucho. Bo przecież – to Chiny.

\ \ \

Lecz czy deglobalizacja jest w ogóle możliwa na poziomie informacji, kultury? Jak odwrócić rewolucję cyfrową, nie powodując katastrofy o rzędy wielkości większej niż pandemia w sumie dość łagodnego wirusa? Ba, pandemia wszak przyśpieszyła dokładnie te trendy: życia online, pracy i komunikacji zdalnej, ignorującej przestrzeń.

Im mniej żyjemy w świecie obiektów fizycznych, tym mniejsze znaczenie ma deglobalizacja świata fizycznego. A tym większe – właśnie rosnąca globalizacja cyfrowa.

W zderzeniu tych przeciwnie skierowanych sił ugniata się teraz – za zasłoną fajerwerków medialnych i bieżączki politycznej – mapa teatru wojen następnej dekady.

Nazywam go światem przeglobalizowanym. W potrójnym sensie przedrostka „prze”:

że globalizację przeszliśmy, była i minęła;

że świat został jednak przez globalizację nieodwracalnie zmieniony;

i że nastąpiło tu globalizacją przesycenie, przekroczono granice wytrzymałości materiału.

\ \ \

Narastające spory i targi dokoła technologii 5G wyświetliły już te linie napięć. O ile w świecie handlu dobrami materialnymi to oceany stanowiły ową przestrzeń strategiczną, o tyle w świecie przeglobalizowanym są to oceany Cyfry. Wiele wskazuje, że tak jak mamy trzy oceany na globie – Atlantyk, Pacyfik i Indyjski – tak będziemy mieli w infosferze oceany dwa: zachodni, anglosaski, i wschodni, chiński.

Rosja wciąż stara się oddzielić i ufortyfikować swój trzeci akwen, lecz po przyśpieszeniu najpewniej odpadnie z tego wyścigu. Wydawało się, że ma kilkanaście lat na budowę własnego standardu 5G i obsługującego go środowiska, wraz z AI i Big Data. Teraz zaś mowa o trzech-czterech latach. Bardzo to utrudnia ulubioną rosyjską strategię wyczekiwania.

Wirus, przyśpieszając rozwój nowych standardów technologicznych, przyśpieszy decyzję Rosji o jej strategicznym sojuszu. Obstawiam, iż będzie to sojusz z USA, nie z Chinami. Pytanie tylko, za jaką cenę i czy w tę cenę nie zostaną wliczone interesy Polski.

\ \ \

Świat przeglobalizowany nie zna jeszcze siebie. Nie ma języka na opowieść o sobie i nie wie, co i kto w tej opowieści odgrywa rolę bohatera, a kto – czarnego charakteru. Przykłada do siebie wartości świata zglobalizowanego; wymyśla sobie nieaktualne cele, gnębi się przeterminowanymi lękami.

Spróbuję wydobyć jego zarys w trzech przekrojowych pytaniach.

(1)

O kierunek i tempo rozwoju owych dwóch uniwersów Cyfry.

Patrzę na nie jak na Yin i Yang. Siły niby wrogie, ale zależne od siebie; niby oddzielne, ale odbijające wzajem swe kształty; niby powodowane przeciwnymi motywami i ideami, ale zdefiniowane przez jedną zasadę: postępu w kumulacji wiedzy i bogactwa.

Konkurencja prowadzi do ich konwergencji. Konwergencja obniża odporność na ataki konkurenta: na wpuszczane do systemu wirusy, na przejmowanie kontroli nad podsystemami i sprzętami, kradzież danych i rozwiązań. A jednak – Yin nieustannie uczy się i kradnie z Yang, a Yang uczy się i kradnie z Yin.

Od jakości infrastruktury i odporności tego organizmu cyfrowego zależy los całej gospodarki, wojska, nauki. Tymczasem zewsząd słyszymy, że z owego wyścigu nie da się wycofać i nie da się go spowolnić.

Ale nie da się go także kontrolować. Policzmy, ile już dzisiaj mamy inteligentnych i podłączonych do sieci urządzeń w domu. (Drugie tyle jest do niej podłączone bez naszej wiedzy). Przemnóżmy to przez liczbę mieszkańców Polski. Dodajmy sprzęty publiczne. Dodajmy hardware komercyjny, przemysłowy. I teraz wyobraźmy sobie, że te setki milionów maszyn – rozmaitych marek, dat produkcji, rozmaicie używanych i naładowanych różnym softem – musi zostać w ciągu paru godzin zaktualizowane do nowego standardu Yin, stary przestał być bowiem bezpieczny wobec nagłego update’u Yang. Kto to zrobi? Nie ludzie przecież. I kto to będzie w stanie skontrolować?

Co zatem wyznacza kierunek tej ewolucji, skoro nie my? Rodzi się poczucie, że cały ten proces i jego kierunek zostały z góry zdeterminowane.

Technologia umożliwiła m.in. rozwój systemów inwigilacji i modelowania zachowań. Można go stosować do celów komercyjnych, można – do celów politycznych. Yin idzie jedną ścieżką, Yang drugą. Konkurują ze sobą, podpatrują, uczą się od siebie. I właśnie ten mechanizm konkurencji-konwergencji odpowiada za narastające poczucie nieuchronności historycznej. Za nakrywający nas zimnym cieniem DETERMINIZM KULTUROWO-TECHNOLOGICZNY.

(2)

O relację między światem Cyfry a światem materii.

Jakie produkty pochodzące z Yin można bezpiecznie sprzedawać i używać w Yang? Już w tej chwili smartfony i podobna elektronika okazują się roznosicielem miazmatów wrażego systemu. Jak Huawei – narzędziem chińskiego wywiadu.

To dopiero przedsmak konfliktu. Bo w jakich produktach elektroniki nie ma? Nawet ubrania wyposaża się w chipy RFID. Więcej, my sami nosimy w sobie „agentów” Cyfry. Czy np. człowiek z rozrusznikiem serca lub implantem przeciwpadaczkowym wstawionym w Hongkongu będzie mógł przylecieć do Europy?

Każdy brand, każda firma i osoba publiczna (która także jest brandem) musi się zero-jedynkowo określić: albo jest Yin, albo Yang. Wpuszczenie obcego kodu do naszego organizmu Cyfry to jak transfuzja krwi o niewłaściwej grupie.

Czekają nas więc podróże z „kwarantanną elektroniczną”: wymaganą do oczyszczenia z nośników obcej Cyfry. Co jednak np. z samymi samolotami? Czy Airbus będzie mógł wylądować w Pekinie?

Co z prawem patentowym? Jak sądy Yin mają respektować prawo własności Yang? Przecież Yin MUSI stworzyć i wyprodukować własnym sumptem odpowiednik każdego chipa, leku, algorytmu Yang. I vice versa.

A skoro sfera własności intelektualnej rozchodzi się na dwa nierespektujące się nawzajem dominia, to na jakiej zasadzie można się dzielić wiedzą, również w naukach podstawowych? Mamy więc oto astronomię Yin i astronomię Yang, chemię organiczną Yin i chemię Yang, medycynę Yin i Yang.

Social distancing podniesiony do zasady ontologicznej: ani nam witać się, ani żegnać, żyjemy na archipelagach.

(3)

O relację między technosferą a światem kultury i wartości.

Ta kwestia wydaje mi się najważniejsza. I to do pracy nad nią najboleśniej brak nam narzędzi mentalnych.

Słyszę: to oczywiste, że każdą technologię można użyć do złego lub dobrego. Technologia jest neutralna. Liczy się użytek, jaki z niej robi człowiek.

Tak argumentowano wobec energii jądrowej i tak się teraz argumentuje wobec Big Data, AI i technik inwigilacyjnych.

Rzecz w tym, iż używanie danych technologii – życie w nich, z nimi, dzięki nim – zmienia nasze najgłębsze poczucie, czym jest to „dobre” (piękne, słuszne, postępowe) i czym jest to „złe” (brzydkie, niesłuszne, zacofane).

Trudno to pojąć i zaakceptować, gdyż niezwykle rzadko mamy szansę „na żywo” obserwować, jak przemiany środowiska technologicznego przekręcają nam w głowach wartości. Podobne zmiany zwykły zachodzić stopniowo: obyczaje nakładają się na obyczaje, pokolenia na pokolenia, trendy współistnieją, postępują i cofają się, i postępują.

Trzeba dopiero takich wyjątkowych momentów w historii: gdy w miesiące wydarzają się lata, gdy w lata wydarzają się dziesięciolecia. Te czasy przyśpieszenia pozwalają na niemalże kliniczną obserwację URABIANIA WARTOŚCI.

\ \ \

Spróbuj wyhodować sobie w głowie agenta, który przyglądałby się twoim własnym myślom i uczuciom. Jak teraz reagujesz, jak lubisz, nudzisz się, pożądasz, zazdrościsz, marzysz, wybierasz? Pracując zdalnie. Traktując jako normę kontakt zapośredniczony. Odruchowo odgradzając się, odsuwając od drugiego człowieka. Poddając się ślepo komendom Władzy. Praktykując rytuały zadane przez kapłanów Nauki. I codziennie – żyjąc w Cyfrze, przez Cyfrę.

Tak wymienia się rdzeń duszy.

\ \ \

Dlaczego dotąd podróże były dobre, a izolacja zła? Dlaczego różnorodność była jakością pozytywną, a homogeniczność – negatywną? Dlaczego „otwartość” to jasność i ciepło, a „zamknięcie” to ciemność i chłód?

Jonathan Haidt wydestylował sześć podrozumowych fundamentów sądów moralnych. Jednym z nich jest „czystość”, nakładająca się na poczucie „świętości”. Pierwotne jej uzasadnienie stanowiła łatwość przenoszenia chorób w prymitywnych warunkach życiowych. W higienicznych i nieprzeludnionych krajach Zachodu i Północy instynkt „czystości” nie gra już takiej roli, tu więc inne fundamenty etyki wzięły górę – lecz nie np. w Indiach.

Wizytujący Kraków obywatele kraju przyszłości, Japonii, od lat zdumiewali tubylców, paradując w maseczkach i rękawiczkach. Czy powodował nimi wyłącznie lęk przed zanieczyszczeniem powietrza, bakteriami, grzybami? Kiedy szukałem wyróżników psychologicznych pokolenia, które najliczniej wylogowało się z cielesności (jedna trzecia Japończyków po rewolucji internetowej nigdy nie uprawiała seksu w realu), natrafiałem na odpowiedzi wskazujące bynajmniej nie na wstydliwość, purytańską cnotliwość czy kompleksy seksualne, lecz na metafizykę „czystości”. Wszelki kontakt fizyczny jest brudny. To zwierzęta parzą się ciałami. Ludziom zaś przystoi seks umysłów. Każdy akt seksualny stanowi wszak ćwiczenie w abstrahowaniu z fizyczności; teraz wspomaga nas w nim technologia.

Dzięki niej wchodzimy w „nową normalność” obsesji fizycznego odseparowania człowieka od człowieka. W ulgę i komfort kontaktów zapośredniczonych.

Rozpada się wtem wiele porządków, relacji handlowych, sieci umów i wzajemnych korzyści. Ruszyła z kopyta deglobalizacja. Przypisywana głupocie populistów i nacjonalistów, wyśmiewana jako niemożliwość gospodarcza, ilustrowana obrazami dzieci w obozach uchodźców – nagle pokazuje się nieuchronnością.

\ \ \

Czyż nie czujemy, jak się nam w głowach obracają te wektory wartości? Kiedy w Kalifornii wprowadzono nakazy dystansu społecznego, liberałowie słonecznego wybrzeża zrazu tym serdeczniej witali się uściskami i pocałunkami, dla publicznej demonstracji politycznej: nas Trump nie zmieni w ksenofobów!

Większość regulacji i zaleceń ogłaszanych w reakcji na wirusa jeszcze trzy miesiące temu zdemaskowałaby wysuwających je jako prawicowych nacjonalistów-esencjonalistów. Dzisiaj słyszymy je w co drugiej rozmowie analityków giełdowych. A i lewicowe media prześcigają się w udowadnianiu humanizmu dystansu międzyludzkiego.

Obserwujmy bajkową łatwość tej inżynierii dusz.

Z pewnością z uwagą obserwują ją rządy i wielkie korporacje Cyfry. Obserwują i się uczą.

\ \ \

I coraz głośniej wykładają nam tę doktrynę determinizmu kulturowo-technologicznego:

Technologia warunkuje kulturę, a kultura sprzyja lub przeszkadza w rozwoju technologii.

Rozwój technologii decyduje o sile gospodarki, która decyduje o sile politycznej i militarnej.

Wartości, sposób życia, treść produkowanych masowo przeżyć – wszystko to jest zasobem strategicznym w rywalizacji państw i bloków państw w przeglobalizowanym świecie.

Albo więc pozostawiamy kulturę na pastwę losu, motywowanych zyskiem manipulacji globalnych korporacji oraz wypadkowej wpływów zewnętrznych – i w konsekwencji przegrywamy w wyścigu technologicznym.

Albo zarządzamy kulturą tak jak budową infrastruktury 5G czy rozwojem systemu operacyjnego – w celu wytworzenia wartości, obyczajów, idei maksymalnie sprzyjających rozwojowi technologicznemu.

„To mamy się wszyscy zmienić w poddanych totalitarnej kontroli Chińczyków?”.

Skoro Chiny faktycznie wyprzedzają nas dzięki odpowiedniemu zarządzaniu kulturą, to jeśli się nie zmienimy dobrowolnie, zmienimy się potem i tak, tylko że już pod dominacją zwycięskiego modelu, który przyjdzie z zewnątrz.

\ \ \

A na czym polega to zarządzanie kulturą? Na generowaniu i sterowaniu rzekami przeżyć przepływających przez miliony przeżywaczy zamkniętych w swoich bańkach tożsamościowych, a teraz także – w bańkach fizycznych.

Skandal ze zmanipulowaniem wyboru Trumpa przez rosyjskich trolli stanowił ledwie próbną potyczkę na oceanach przeglobalizowanego świata. Czyż nie jest już oczywiste, iż niefiltrowany transfer przeżyć do elektoratu demokratycznego państwa oddaje władzę nad tym państwem producentom i dystrybutorom przeżyć?

Więc nakładamy filtry. I władza przechodzi wówczas w ręce tych, co filtrują, co sterują, zarządzają przepływami przeżyć. Albo dla korzyści swojej firmy, albo dla wzmocnienia Yang, a osłabienia Yin (lub na odwrót).

Wirus przyśpieszył i ten proces: w imię walki z pandemią pozwalamy Google’owi i innym władcom Cyfry uprzedzająco filtrować wiedzę. Perswazje polityczne filtrują oni od lat – także w imię bezpieczeństwa.

A gospodarka oparta na handlu uwagą i modelami użytkowników zdążyła rozwinąć narzędzia pozwalające skwantyfikować „styl życia” i ująć go w reguły ustaw i kodeksów. Można już obłożyć akcyzą przeżycia. Można embargować atrakcyjność celebrytów i idiomatyczność dowcipów. Tylko polityka i prawo nie nadążają tu za przyśpieszonym światem. Ale dajcie nam chwilę i pochwycimy w paragrafy inwazje obcych etyk przez seriale i świętą niepodległość lokalnego poczucia humoru.

\ \ \

Na to jeszcze się buntujemy: Cenzura! Manipulacja! Indoktrynacja!

Nic dziwnego. Rdzeniem indywidualistycznej tożsamości człowieka Zachodu jest wolność wyboru treści przeżyć.

Ale to iluzja. Intelektualnie jesteśmy już świadomi, że treści przeżyć wybierają dla nas algorytmy Google’a, Netflixa, Facebooka. Tylko emocjonalnie pozostajemy przywiązani do mitu suwerennego „ja”. Nikt nam nie będzie sterował kulturą! Kultura to żywioł – to nasza wolność – to rzeki przeżyć, które są mną.

Jak najłatwiej złamać ten mit? Przystawiając pistolet do głowy. „Prywatność albo życie”.

Wszak życie jest najważniejsze. Życie, czyli gładkie obroty maszyny do przeżywania.

Oddamy prywatność, podmiotowość i jeszcze dołożymy za friko wolność słowa.

Wiedzieliśmy, że to nadejdzie, ale myśleliśmy: nasze wnuki będą się z tym mierzyć. Myśleliśmy: to wybór kulturowy, Wschód nie ceni praw jednostki, my się tak nie poddamy. Myśleliśmy: i tak to nie zadziała.

Działa, i robimy wszystko, żeby działało. Przecież im więcej system wie o człowieku, tym bezpieczniejsze jest całe społeczeństwo. Im więcej wie o człowieku, tym lepiej może go obsłużyć, tym lepiej chronić jego zdrowie.

\ \ \

Wirus pozwala przyśpieszyć ten proces weaponizacji kultury. Chiny kształcą inżynierów, matematyków, lekarzy. Zachód – prawników, pijarowców, producentów telewizyjnych. Czy ta różnica wynika z tego, że Chiny ZMUSZAJĄ swoich obywateli do określonych karier? Czy z tego, że Chińczycy szczerze je wybierają – ponieważ zostali wychowani w kulturze do takich celów ustawionej przez państwo?

W tej drugiej połówce Yin-Yang kontrola nad „systemem operacyjnym kultury” stanowi jedno z podstawowych przystosowań do konkurencji w przeglobalizowanym świecie. Chiny mają tu konkretną politykę; Zachód – ma wolność jednostki.

Technologia warunkuje kulturę, a kultura sprzyja lub przeszkadza w rozwoju technologii.

\ \ \

I determinista nie ma wątpliwości: człowiek Zachodu musi przestać być człowiekiem Zachodu, żeby móc obronić człowieka Zachodu przed człowiekiem Wschodu.

Człowiek Zachodu staje zatem wobec niemożliwej do przyjęcia prawdy: „Jestem pomyłką rzeczywistości”.

I w odruchu wyparcia obraca wartości. Tak aby ta sama sytuacja mogła zostać opowiedziana ku jego chwale, nie zaś ku pognębieniu.

Słabość to siła. Niedziałanie to mądrość. Dążenie do bogactwa to przejaw złego gustu. Dążenie do zwycięstwa – zniewolenie przez zwierzęcą naturę.

Stanęliśmy tu w Europie na szczycie poznania i rozumu, toteż wiemy, że nic nie ma sensu, nic nie ma wartości. A kto tego nie wie i jeszcze ciuła jakieś fortunki, buduje jakieś biznesiki, toczy jakieś wojenki, ten sam się wystawia na pośmiewisko i żenadę. Nie jest godzien czytać Houellebecqa przy naszym stoliku w kawiarni.

Potem oczywiście ci prostaccy ciułacze wykupują nas razem z kawiarniami i Houellebecqami.

\ \ \

Gdy następuje takie przyśpieszenie procesów dziejowych, upraszczają się one i klarują niczym dziesięcioletni wykres giełdowy ściśnięty na jednym ekranie: oto hossa, oto bessa, trend taki, formacja taka. Nieodmiennie prowokuje to współczesnych do interpretacji deterministycznych. „Ujrzeliśmy nagie mechanizmy historii i teraz możemy tylko im ulec albo przegrać”.

Nie inaczej było w latach 30.: faszyzm i komunizm jawiły się Koniecznością Historyczną, owocem Rozumu i Postępu. Dziś to wrażenie wzmacnia bezprecedensowe poddanie biegu dziejów rozwojowi technologii: samej esencji Rozumu.

\ \ \

Czy rzeczywiście temu, kto nie akceptuje owego determinizmu, pozostaje wiara w cuda albo w Opatrzność Bożą?

Można być deterministą miękkim: tak, każde zdarzenie ma swoją przyczynę, ale to nie znaczy, że przyczyna może mieć tylko jeden skutek i że jest on z góry zadany. Foton może odbić w lewo, foton może odbić w prawo – szanse są pół na pół, i w każdym przypadku odbicie ma swoją przyczynę.

Takie rozumienie przyczynowości bardziej odpowiada procesom o wysokiej złożoności i chaotyczności – a takim procesem jest historia.

\ \ \

Dlaczego sądzę, że ten twardy determinizm kulturowo-technologiczny prowadzi na manowce?

Jest wysoce nieprawdopodobne, by realizacje każdej kolejnej technologii usprawniały kulturę ku rozwojowi technologii dalszych. Znacznie bardziej prawdopodobne są liczne ślepe uliczki po drodze: technologie, w które nie powinniśmy iść, jeśli chcemy wygrać w dłuższym wyścigu.

Potentaci Cyfry – miliarderzy San Francisco i Silicon Valley – kształcą swoje dzieci, wymuszając POMINIĘCIE technologii cyfrowych: w szkołach staroświeckich, w klasach kredy, tablicy i papieru.

Jeśli chcesz rozwijać technologię, nie możesz być niewolnikiem technologii.

Po drugie, o ile nie poddamy jej władzy także samej natury człowieka – jego podstawy genetycznej i neurologicznej – to wciskając go w nowe technologie tylko dlatego, że są one możliwe, nieuchronnie wyrządzimy mu krzywdę. Nie jednostkom, lecz człowiekowi w skali antropologicznej. Jaki tryb życia jest dla niego NATURALNY?

A jeszcze długo nie uplastyczni się tak natury Homo sapiens. Choć właśnie przechodzimy przez przyśpieszony proces ugniatania „naturalności”, to wciąż nie sięga on podstawy genetycznej człowieka (poza kilkoma eksperymentami w Chinach).

Argument trzeci, graniczny, sprowadza się do problemu AI. Koszt nie ma tu znaczenia, przekonują determiniści. Musimy pierwsi zdobyć Świętego Graala sztucznej inteligencji, gdyż zwycięzca w tym wyścigu zwycięży we wszystkich kolejnych.

Lecz czy tylko jedna AI jest możliwa? Czy dialektyczne napięcie między Yin i Yang nie dotyczy raczej tego, JAKĄ z wielu możliwych AI ziścimy, czyniąc z niej szablon całego dalszego postępu?

A wybór natury sztucznej inteligencji zależy od wartości, na których stała kultura, co AI wydała.

\ \ \

Czy ten wybór nadal do nas należy? Czy też ów proces kulturowo-technologicznych „konieczności” przyśpieszył na tyle, że możemy już tylko gapić się tępo na migające za oknami krajobrazy?

Może ugniataczom naszej normalności chodzi przede wszystkim o to, żebyśmy tak właśnie myśleli. W Europie, Ameryce, Chinach, na całym świecie. Yin i Yang, upodabniamy się, ponieważ pragniemy zachować odrębność.

Bo czy dana zmiana stanowi ruch do przodu, czy do tyłu, stwierdzamy na podstawie wartości zbudowanych także po tej zmianie. Zbudowanych DZIĘKI tej zmianie.

Mitologia Oświecenia narzuca skojarzenia przyśpieszenia z postępem: szybciej do przodu – prędzej do Raju. Ale eugenika ongi też stanowiła postęp.

Do czego nie zdołają nas przyzwyczaić rządy i korporacje Cyfry, jeśli do tylu rzeczy jeszcze niedawno nie do pomyślenia przyzwyczailiśmy się w parę tygodni?

\ \ \

Obserwujmy, co się dzieje w naszych głowach. Myślmy o naszych myślach. Osądzajmy nasze osądy.

2.

Ludzką naturę nie tak łatwo pokonać

Z prof. Bogusławem Pawłowskim rozmawia Tomasz Ulanowski

Bogusław Pawłowski – profesor biologii, kierownik Katedry Biologii Człowieka na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmował się m.in. badaniami nad doborem płciowym i biologią atrakcyjności człowieka. Jest jednym z najaktywniejszych popularyzatorów nauki w Polsce. Od lat jest członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, Komitetu Antropologii PAN, Komisji Antropologicznej PAU, Komitetu Biologii Ewolucyjnej i Teoretycznej PAN oraz European Human Behaviour and Evolution Association (EHBEA).

Nie wierzę w te wszystkie opowieści, że pandemia bardzo nas zmieni. Kiedy tylko znika presja środowiska (w tym wypadku zagrożenie epidemiczne), nasza osobowość bierze górę.

Tomasz Ulanowski: Mieliśmy kilka lat temu proroczą rozmowę o tym, jak powiązany milionami nici, zglobalizowany świat, przeludnienie i wielkie aglomeracje są przepisem na pandemię. Niesamowite, jak szybko świat popękał.

Prof. Bogusław Pawłowski: Czasami niepotrzebnie aż tak mocno. Bezsensownie skomplikowano życie ludziom mieszkającym przy granicy i pracującym w sąsiednim kraju. Na początku pandemii mieszkańcy Kudowy-Zdroju mogli pojechać do Warszawy, a nie mogli przejechać paru kilometrów do pracy w Czechach, gdzie poziom zagrożenia epidemicznego chorobą COVID-19 był podobny do tego u nas. To tak jakby mieszkańcowi warszawskiego Targówka zabroniono jechać na Mokotów. Na pocieszenie: może Polacy i Czesi mieszkający przy granicy zrozumieli dzięki temu, jak trudno im żyć bez siebie, i po epidemii dojdzie do większej integracji przygranicznych społeczności?

Cofnęliśmy się do wspólnot narodowych. Ale możemy też z powrotem docenić urok wspólnot lokalnych. Z przyjemnością patrzę na to, jak moi sąsiedzi stadnie wychowują dzieci. Maluchy z kilku domów są pod opieką prawie całej ulicy.

– Jakby żyły w jednej rozszerzonej rodzinie? Człowiek to zwierzę przede wszystkim społeczne, uwielbia się roić.

Małe wspólnoty są esencją człowieczeństwa i dają nam poczucie bezpieczeństwa. W przeciwieństwie do dość ewolucyjnie nowych, wielkich zgromadzeń – m.in. koncertów czy wydarzeń sportowych ściągających nieraz dziesiątki tysięcy ludzi.

W społecznościach zbieracko-łowieckich podstawową komórką społeczną jest kilkunastoosobowa, zwykle wielopokoleniowa rodzina. Takie stada łączą się w kilkudziesięcioosobowe wioski. I dopiero wiele wiosek tworzy plemię.

Dlatego życie stadne mamy we krwi. Nic dziwnego, że jego widok sprawia panu radość. Budzi się w panu element...

Animalny?

– Ludzki. A więc i animalny, bo oczywiście jesteśmy zwierzętami. Podlegamy doborowi naturalnemu i presji selekcyjnej środowiska.

Trzeba jednak pamiętać, że w przypadku Homo sapiens jednostką podlegającą selekcji jest nie mrowisko, ale osobniki i ich geny. Także w społeczeństwach nowoczesnych toczy się więc gra interesów pomiędzy jednostką a grupą. To chyba najważniejszy ludzki konflikt, którego konsekwencją jest ciągłe kalibrowanie kompromisu między indywidualną wolnością a społecznym bezpieczeństwem.

W historii ewolucyjnej naszego gatunku samotniczy tryb życia nie wchodził w grę. Samotnicy nie byli w stanie przetrwać, więc jeśli się pojawiali, to – nawet abstrahując od dostępu do partnera seksualnego – nie przekazywali swoich genów kolejnym pokoleniom z takim samym sukcesem, jak ich prospołeczni rówieśnicy.

Zaczęliśmy korzystać z możliwości bycia samemu dopiero wtedy, kiedy dzięki wymianie specjalistycznych usług przeliczalnych na pieniądze mogliśmy sami zapewnić sobie wikt i opierunek. Ale przecież nie wszyscy z tej możliwości korzystają. Ciągle są ludzie, którzy wolą żyć w ludzkich stadach albo przynajmniej z partnerem.

Sam nie wiem, co trudniejsze.

– To już kwestia osobowości. Jeśli ktoś nie potrafi pójść na kompromis, to w stadzie będzie się męczył. Bo przecież życie grupowe to nie tylko zyski, ale też koszty. Wymaga tolerancji, empatii i zrozumienia, a także wielu trudnych kompromisów zależnych od wielkości grupy.

Każda osoba ma trochę odmienne interesy, choćby zależne od płci, wieku, statusu czy kompetencji. To widać nawet przy stole rodzinnym. Chociaż większość z nas lubi się spotkać z rodziną – choćby w święta – to raczej tylko na chwilę. Zresztą nawet w społecznościach pierwotnych gościem można być góra przez trzy dni. Potem trzeba już się dokładać do wspólnego życia.

Dlatego system stadny najlepiej funkcjonuje wtedy, kiedy jest jedynym możliwym (np. kiedy przedszkola i szkoły są zamknięte).

W państwach wysokorozwiniętych dobrowolnie zakładane komuny społeczne się rozpadają. Jeśli nie w pierwszym, to w kolejnych pokoleniach.

Powtórzmy: samotniczy tryb życia jest bardzo świeży. Umożliwiła go dopiero gospodarka przemysłowa, kiedy ludzie zaczęli emigrować ze wsi do miast i oddalać się od swoich krewnych.

Jeśli spojrzymy na całą ludzkość, to rodzina nuklearna, złożona tylko z rodziców i dzieci, nie mówiąc już o singlach, nie jest wcale taka powszechna. Dominuje w społeczeństwach nowoczesnych, w których państwo dba o osoby niepotrafiące się utrzymać samodzielnie, m.in. starsze.

W Polsce ta zmiana zaczęła się po II wojnie światowej, a w zasadzie dopiero w ostatnim trzydziestoleciu?

– Na większą skalę tak. I była związana z kontrolą płodności. Bez niej przy większej dzietności kobiety często opierały się na bliskich: zwykle na matce, siostrach, ciotkach, babciach.

W Szwecji bezdzietni single stanowią aż 40 proc. gospodarstw domowych. Pana to szokuje?

– Tak, biorąc pod uwagę wybitnie społeczną naturę człowieka, jest to zadziwiające. Szwedzki eksperyment społeczny pokazuje, że przy braku zależności od innych ludzi, czyli braku zysków z koniecznych wspólnotowych kompromisów, wiele osób wybiera „samobycie”.

Socjalistyczny system społeczny, który Szwedzi budują od lat 70. ubiegłego wieku, gwarantuje wszystkim opiekę finansowo-zdrowotną. Czy jednak daje też poczucie szczęścia? Obawiam się, że nie zawsze, bo nie gwarantuje bliskości. A wiadomo, że możliwość podzielenia się troskami i radościami, a także dotyk są dla ludzi niezwykle ważne.

Model szwedzki jest też chyba dobrym przykładem tego, jak genotypy wchodzą w interakcję ze środowiskiem. Gdyby Włosi wpadli na ideę, że można zupełnie uniezależnić się od innych ludzi, to pewnie rozwinęliby ją trochę inaczej. Pula genowa mieszkańców basenu Morza Śródziemnego może różnić się nieco od tej mieszkańców Europy Północnej również pod względem skłonności samotniczych.

Szwedzi żyją od wielu pokoleń w państwie rzadko zaludnionym – poza aglomeracjami takimi jak Sztokholm – i część z nich mogła się zaadaptować do lepszego znoszenia „samobycia” i do większego dystansu.

I m.in. z tego powodu nie wprowadzili tak ostrej kwarantanny społecznej jak inne kraje Europy?

– Prawdopodobnie.

COVID-19 nie jest zresztą chorobą demokratyczną. Nie uderza we wszystkich tak samo. Nie tylko pod względem wieku czy płci.

W USA bardziej dotyka Afroamerykanów, a w Szwecji – imigrantów. A więc ludzi biedniejszych, którzy – żeby przeżyć – muszą żyć bardziej stadnie. Epidemie z reguły są dla nich groźniejsze.

Mnie się wydaje, że to bycie singlem jest teraz szczególnie trudne.

– Jeśli osoba żyjąca samotnie miała przed epidemią bogate życie towarzyskie, to pewnie jest jej teraz trudno. Ale dla singli, którzy uciekali od wspólnoty, prawdopodobnie niewiele się zmieniło. Może nawet jeszcze lepiej się nauczą, jak żyć samotnie, i jeszcze trudniej będzie im później integrować się z innymi? Oczywiście wiele zależy od tego, jak długi będzie okres izolacji.

Czyli po epidemii nie czeka nas fala ślubów i baby boom?

– Nie sądzę. Ile razy był pan tak skacowany, że powtarzał sobie: „Nigdy więcej”? Ile razy w historii mieliśmy wojny? Takie doświadczenia niewiele nas uczą.

Dlatego nie wierzę w te wszystkie opowieści, że pandemia bardzo nas zmieni. Jaki to świat będzie potem wspaniały albo straszny. Ludzką naturę nie tak łatwo pokonać. Można ją na chwilę odrobinę zmienić. Kiedy tylko znika presja środowiska (w tym wypadku zagrożenie epidemiczne), nasza osobowość bierze górę.

Człowiek nie jest istotą łatwo programowalną. Można nas oczywiście zindoktrynować, co pokazują i historia, i wiele badań psychospołecznych, jak choćby słynny eksperyment Stanleya Milgrama – wielokrotnie powtarzany i za każdym razem dający ten sam efekt (około dwóch trzecich badanych na rozkaz raziło prądem niewinnych ludzi) – ale kilkumiesięczny czy nawet kilkuletni okres podwyższonego ryzyka nie zdemoluje ludzkiej natury ani w aspekcie osobniczym, ani gatunkowym.

Dlatego nawet jeśli po zakończeniu epidemii będziemy mieli boom ślubów, to niedługo po nim przyjdzie fala rozwodów.

Przy skutecznej antykoncepcji i niepewności jutra stawiałbym raczej na boom seksualny.

Po uwolnieniu się od epidemii może nastąpić wzrost liczby stosunków pozamałżeńskich i zmniejszenie rytualizacji zawierania związków, tych wszystkich hucznych imprez weselnych.

Jest już na ten temat książka COVID-69.

– (śmiech) Do przepowiedni należy podchodzić niezwykle ostrożnie. Zmiennych jest tyle, a interakcja genotyp – środowisko to system tak złożony, że konsekwencje epidemii mogą być bardzo różne. Jeden człowiek zareaguje tak, a drugi siak.

Czytał pan, że na początku pandemii, w okresie lockdownu przemoc domowa wzrosła w Polsce o połowę? Wzrosła zresztą nie tylko u nas, choć niekoniecznie w takim samym stopniu. Można zakładać, że wraz z upływem kwarantanny społecznej przemocy domowej jeszcze przybędzie.

Dlaczego?

– Bo część ludzi musi przebywać ze sobą 24 godzinę na dobę i jest to dla nich udręka. Wcześniej wychodzili z domu często na cały dzień.

Także w normalnej sytuacji przemoc domowa rośnie w dni wolne od pracy.

Nawet w społeczeństwach pierwotnych kobiety i mężczyźni będący w związkach nie są ciągle razem. Kobiety przebywają częściej z kobietami, a mężczyźni z mężczyznami. Mieszają się przy posiłkach i w nocy.

Również z tego powodu koniec epidemii może oznaczać większą liczbę rozstań niż ślubów.

Nawiasem mówiąc, są badania wskazujące, że przemoc domowa dotyczy w podobnym stopniu kobiet i mężczyzn. Tyle że mężczyźni wstydzą się skarżyć, że zostali pobici czy są gnębieni psychicznie.

Podsumowując, ewolucja nie przystosowała nas do uporczywej monogamii.

Do ciągłego bezruchu też nas nie przystosowała. W końcu dłużej byliśmy nomadami, niż jesteśmy ludźmi osiadłymi. Stąd choćby turyści lecący na drugi koniec świata tylko po to, żeby poleżeć w hotelu i napić się piwa.

– To wynika też z tego, że jesteśmy bardzo ciekawskim taksonem. Homo sapiens lubi eksplorować, poznawać nowe. Oderwanie się od rutyny dobrze robi ludzkiej psychice.

A jeśli ktoś na co dzień ciężko pracuje fizycznie, to wiadomo, że w czasie wolnym będzie wolał poleżeć, niż zwiedzać muzea i ruiny upadłych cywilizacji.

Musimy też pamiętać, że po koronawirusie SARS-CoV-2 i pandemii COVID-19 nieuchronnie pojawi się jakaś kolejna choroba zakaźna. A to, co się dzieje teraz, to ledwie prolog załamania cywilizacyjnego, jakie czeka nas z powodu katastrofy klimatyczno-ekologicznej.

Wiadomo choćby, że wraz z dalszym wzrostem temperatury na naszej szerokości geograficznej pojawią się komary przenoszące zarodźca malarii i inne choroby ciepłego klimatu.

To niebywałe, że wiedząc o tym, wydajemy w skali świata biliony dolarów rocznie na zbrojenia przeciwko innym ludziom. Co najmniej część tych pieniędzy należałoby przeznaczyć na przygotowania do nadchodzących katastrof naturalnych.

W całej historii ludzkości więcej ludzi umarło z powodu patogenów niż na wojnach!

Kiedyś można było tego nie rozumieć, bo nie wiedziano, czym są patogeny. Ale od czasów I wojny, w której zginęło mniej ludzi niż podczas pandemii grypy hiszpanki w latach 1918-1919, nie powinniśmy być tak głupi. Oby kolejna pandemia znów nie zaskoczyła decydentów, jak kiedyś zima zaskakiwała drogowców.

Sam pan powiedział, że nie uczymy się na własnych błędach, a ludzką naturę trudno zmienić.

– Ma pan rację, jaki tam z nas Homo sapiens! Raczej Homo sapiensik, który może nie udźwignąć swojego ewolucyjnego sukcesu.

Nasz dotychczasowy sukces wziął się m.in. stąd, że jesteśmy gatunkiem niezwykle plastycznym. Pod silną presją się dostosowujemy. Z jednej strony pomagają nam w tym struktury społeczne, a z drugiej – elastyczny mechanizm odporności behawioralnej. Dzięki niemu będziemy być może utrzymywać przez jakiś czas nieco większy dystans do innych ludzi, częściej nosić maseczkę na twarzy jak w Azji, może nabędziemy wstręt do obiektów sprzyjających transmisji patogenów.

Badania wskazują też, że w sytuacji spadku poziomu bezpieczeństwa (a więc podczas epidemii) ludzie mają skłonność do wybierania systemów autorytarnych, w których wolność jednostki nie jest najważniejsza, ale które, jak niekoniecznie obiektywnie uważa część z nas, mogą skuteczniej bronić przed niepewnością i nowymi zagrożeniami.

Z drugiej strony są wśród nas ludzie z tak sprawnym układem odpornościowym, że nie muszą się przejmować ryzykiem zachorowania. To zróżnicowanie kondycji biologicznej powoduje, że różne osoby ponoszą różne koszty poświęcenia społecznego. Np. pracownik służby zdrowia, który ma mało odporny organizm, ryzykuje bardziej niż ten, który ma świetną kondycję biologiczną.

Obrazowo: 1 tys. zł odjęty od 10 tys. zł pensji to relatywnie dużo mniej niż ten sam 1 tys. poświęcony przez kogoś, kto zarabia 2 tys. zł.

Miejmy więc tolerancję dla odmiennych zachowań.

Obecny czas próby niesie różne koszty dla różnych ludzi. Nie wszyscy mogą być bohaterami.

À propos kosztów. Zygmunt Bauman powiedział kiedyś w wywiadzie dla „Polityki”, że „to, co nam się przedstawia jako gospodarczy i cywilizacyjny sukces [czyli indywidualizację, monetyzację i fetyszyzację wzrostu PKB], stanowi wyraz erozji społeczeństwa i rozkładu rodziny”.

– To bardzo radykalna opinia. Moim zdaniem fetyszyzacja wzrostu PKB to raczej odzwierciedlenie chciwości człowieka i chęć poprawy własnego komfortu, która bez wzrostu dochodów jest rzekomo niemożliwa.

Rzekomo, bo jest wiele badań wskazujących, że biologiczny i psychiczny dobrostan wcale nie musi być związany z dobrobytem finansowym. Powiedziałbym więc inaczej: ludzie nie powinni mieć za dużo. Tylko kto ustali, ile to ma być?

To zależy?

– To, po pierwsze, zależy od różnych warunków środowiska i umiejętności dostosowawczych danej populacji. Po drugie, dynamika zmian na świecie jest tak duża, że punkt równowagi może się przemieszczać w zależności od czasu i okoliczności.

Dużo łatwiej prognozować rozwój technologii – widać, że pandemia dolała paliwa firmom rozwijającym narzędzia internetowe – niż ewolucję ludzkich zachowań w obliczu zmian środowiskowych, w tym tych epidemicznych.

Jedyne, co na pewno możemy powiedzieć o człowieku: jest mistrzem przystosowania się do okoliczności.

Nawet jednak ten niezwykle plastyczny gatunek ma mózg, który nie jest z plasteliny i nie odkształca się na stałe jak drewno w rękach rzeźbiarza.

Świat po pandemii będzie co najmniej równie ciekawy, ale też zatrważający jak ten przed nią. Więc nie sądzę, żebyśmy myli wtedy ręce tak często jak teraz. A jak zabraknie wody – co, niestety, zaczyna nam grozić – to będziemy wręcz myli się rzadziej niż przed pandemią.

Tu przypomina mi się myśl Stanisława Jerzego Leca: „Wszystko jest w rękach człowieka, dlatego należy je często myć”.

[...]

Książka „Jutro jest teraz" to najciekawsze teksty programu Jutronauci, o którym dowiesz się więcej na www.wyborcza.pl/jutronauci

© copyright for Tak wymienia się rdzeń duszy by Jacek Dukaj /// © copyright for Ludzką naturę nie tak łatwo pokonać /// by Bogusław Pawłowski, Tomasz Ulanowski /// © copyright for Nadchodzi nowe średniowiecze. Era erozji państwa, technologicznego zjednoczenia świata i irracjonalizmu by Grzegorz Lewicki /// © copyright for Pandemia: nasza bardzo wielka wina by Piotr Skubała /// © copyright for To nie pandemia zmieni nasz świat. Era wielkich przyspieszeń dopiero się zaczyna by Aleksander Poniewierski /// © copyright for Stan ciężki, niestabilny by Krzysztof Obłój, Vadim Marakenko /// © copyright for Czy filmy i seriale uratuje technologia z odległej galaktyki? by Radosław Czyż /// © copyright for Jak COVID zabija open space by Kasper Kalinowski /// © copyright for Sztuczna sztuka. Czy maszyny zastąpią artystów? by Kasper Kalinowski /// © copyright for Nadchodzi złota epoka social mediów. Czy jest się czego bać? by Kasper Kalinowski /// © copyright for Prawdziwi wygrani pandemii mieszkają w Dolinie Krzemowej by Piotr Szostak /// © copyright for Nowe interesy mafii by Krzysztof Krakowski, Vadim Makarenko /// © copyright for Pandemia: test zaufania publicznego by Alek Tarkowski /// © copyright for Robot pandemii się nie boi by Dominika Maciejasz /// © copyright for Pandemia przyspiesza rozkład imperium by Maciej Jarkowiec /// © copyright for Jak Chiny chcą przejąć Europę Środkową? Tak jak Afrykę by Sylwia Czubkowska /// © copyright for Pandemia: zbiorowy test Rorschacha by Agnieszka Kurant, Emilia Dłużewska /// © copyright for Czas – mniej znana ofiara koronawirusa by Joanna Sosnowska /// © copyright for Nadchodzi obsesja na punkcie odporności by Katarzyna Staszak /// © copyright for Pandemia na zawsze zmieni nasze miasta. Uciekną z nich bogaci, centra zaczną się wyludniać by Stanisław Mazur, Magdalena Kursa /// © copyright for Zmienny i niepewny świat będzie potrzebował nowych zawodów by Zuzanna Skalska, Rafał Kołodziej /// © copyright for Każdy będzie mieć „prawo do balkonu” i „ogród na dachu”. Jak zmieniają się nasze mieszkania po pandemii? by Wojciech Szot /// © copyright for Musimy wyjść z „chomiczego kołowrotka nadmiernej produkcji książek”. Kto będzie czytać książki o pandemii? by Wojciech Szot

Redakcja: Paweł Goźliński, Vadim Makarenko

Korekta: Renata Burlikowska

Projekt graficzny: Justyna Kosińska / temperowka.pl

Redaktor prowadząca: Karolina Mikulicz

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

© copyright by Agora SA 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-268-3407-3

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej