Redakcja: Ewa Wieczorek, Paweł Goźliński

Korekta: Mirosława Kostrzyńska

Projekt graficzny okładki: Ula Pągowska

Opracowanie graficzne: Maciej Trzebiecki

Fotoedycja: Agnieszka Żelazko

Przygotowanie zdjęć do druku: Łukasz Irzyk

Redaktor prowadząca: Karolina Mikulicz

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

Copyright © Agora SA, 2021

Copyright © by Sylwia Zientek through arrangement with Renata de La Chapelle Agency

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-268-3714-2

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Obraz to zrealizowany zachwyt, to list miłosny (...)

Natura jest mistrzynią, a artysta jej miłośnikiem,

kocha i stara się utrwalić te wzruszenia.

Wojciech Weiss, Piękno do mnie przyszło

W dziedzinie ducha jestem sportowcem. Żyć to znaczy walczyć. Niczego, absolutnie niczego nie zdobywa się raz na zawsze. Cierpienie jest częścią życia, trzeba to zaakceptować. Szukanie szczęścia i duchowego komfortu to życiowa tandeta. [...]

Rita Gombrowicz, Gombrowicz w Europie

Art doesn’t just capture and convey the excitement, the thrill of life.

Sometimes, it does even more: it is that thrill.

Julian Barnes, Keeping an Eye Open

BOHATERKI KSIĄŻKI

ANNA BILIŃSKA-BOHDANOWICZ (1854–1893), pierwsza polska malarka, która w XIX wieku zdobyła sławę w Paryżu. Dusza kozacza, kobieta wyprzedzająca swoją epokę.

OLGA BOZNAŃSKA (1865–1940), jedna z najbardziej utytułowanych polskich malarek, emblematyczna postać dla kolonii polskiej w Paryżu w pierwszej połowie XX wieku.

MARIA DULĘBIANKA (1861–1919), malarka, działaczka społeczna i polityczna, feministka, wieloletnia partnerka życiowa Marii Konopnickiej.

ALICJA HALICKA, właśc. Rosenblatt (1889–1974), córka znanego pediatry krakowskiego, wszechstronnie utalentowana artystka. Pierwsza kobieta kubistka. Wraz z mężem kubistą Louisem Marcoussis’em byli znaną i wpływową parą w paryskim świecie kulturalnym lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku.

MELA MUTER, właść. Maria Melania Mutermilch (1876–1967), malarka o intelektualnym zacięciu, zwana „piękną Melą z Montparnasse’u”. Pierwsza artystka żydowskiego pochodzenia, która rozwijała karierę w Paryżu. W swoim naznaczonym wieloma tragediami życiu była jedną z najbardziej docenianych malarek we Francji. Mimo licznych sukcesów w latach dwudziestych i trzydziestych zmarła w nędzy i zapomnieniu.

ANIELA PAJĄKÓWNA (1864–1912), malarka; jako córka stangreta mogła zdobyć edukację w Paryżu dzięki szczodrości Pawlikowskich z Medyki. Na jej życie osobiste i karierę decydująco wpłynęła relacja ze Stanisławem Przybyszewskim, z którym miała córkę – słynną pisarkę Stanisławę.

IRENA RENO, właśc. Irena Hassenberg (1884–1953), malarka, wybitna rysowniczka. Bezpruderyjna, kochająca podróże i sensualną stronę życia.

ZOFIA STANKIEWICZÓWNA (1862–1955), jako pierwsza Polka rozpoczęła w XIX wieku naukę malarstwa w Paryżu. Przyjaciółka Anny Bilińskiej. Malarka i wybitna graficzka.

WAŻNIEJSZE POSTACIE WYSTĘPUJĄCE W KSIĄŻCE

STEFANIA ŁAZARSKA, właśc. Krautler (1887–1977), wszechstronna artystka. W jej atelier w czasie pierwszej wojny światowej polscy artyści szyli lalki ubrane w polskie stroje ludowe. Lalki te popularyzowała w Stanach Zjednoczonych Helena Paderewska. Łazarska pod koniec życia przyjęła śluby zakonne.

LEOPOLD GOTTLIEB (1879–1934), malarz z Drohobycza, brat przedwcześnie zmarłego słynnego malarza krakowskiego Maurycego Gottlieba. Uczeń Malczewskiego. Przyjaciel Meli Muter i Diego Rivery. W 1914 roku pojedynkował się na szable z Kislingiem – wydarzenie to odbiło się szerokim echem w prasie francuskiej. W trakcie pierwszej wojny światowej związany był z otoczeniem Józefa Piłsudskiego, wstąpił do Legionów.

IRENA HET-KWIATKOWSKA (1882–1956), malarka, kobieta wyzwolona o homoseksualnej orientacji, wielbicielka francuskiego południa.

MOJŻESZ KISLING (1891–1953), krakowianin żydowskiego pochodzenia, uczeń Pankiewicza. Zyskał przydomek księcia Montparnasse’u. Dusza towarzystwa, przyjaciel Modiglianiego i Picassa. Jako jeden z pierwszych polskich artystów Szkoły paryskiej odniósł komercyjny sukces.

TAMARA ŁEMPICKA (1898–1980), malarka popularna dzięki obrazom w stylu art déco, postać emblematyczna dla lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku.

STANISŁAW PRZYBYSZEWSKI (1868–1917), „Stachu”, „Przybysz”, „Meteor”. Poeta, pisarz, dramaturg, legenda Młodej Polski. Ojciec Stanisławy Przybyszewskiej, córki Anieli Pająkówny.

HELENA RUBINSTEIN (1872–1965), twórczyni imperium kosmetycznego, kolekcjonerka sztuki i promotorka artystów żydowskiego pochodzenia.

JAN KASPROWICZ (1860–1926), młodopolski poeta, dramaturg, tłumacz. Wielbiciel i piewca Tatr, mąż Jadwigi z Gąsowskich, która porzuciła go dla Stanisława Przybyszewskiego.

ROMAN KRAMSZTYK (1885–1942), malarz blisko związany ze Skamandrytami (autor portretu Lechonia), nieustannie podróżował między Paryżem a Warszawą. W 1938 roku zdecydował się na dobre przenieść z żoną do Polski. Zginął zastrzelony na ulicy warszawskiego getta.

LEOPOLD STAFF (1878–1957), poeta, tłumacz, eseista. Przyjaciel i kochanek Meli Muter.

EUGENIUSZ ZAK (1884–1926), wybitny malarz, znany z onirycznych wizerunków arlekinów. Po jego śmierci (zmarł w trakcie malowania na atak serca) żona Jadwiga prowadziła galerię paryską Galerie ZAK. W czasie drugiej wojny światowej pozostała w Paryżu. Zmarła wraz z synem w obozie koncentracyjnym.

LEOPOLD ZBOROWSKI (1889–1932), marszand paryski, odkrywca talentu Modiglianiego i Soutine’a.

PRACOWNIA PRZY RUE DE FLEURUS

Wąska i zacieniona paryska ulica Fleurus znajduje się w pobliżu Ogrodu Luksemburskiego w dzielnicy Montparnasse. Dzisiaj, tak jak sto dwadzieścia lat temu, klasycystyczna piaskowa kamienica pod numerem 27 niemal nie zwraca uwagi przechodniów. Łatwo przegapić tablicę po prawej stronie bramy. Upamiętnia sławną kobietę, która kiedyś tu mieszkała.

Wystarczy przekroczyć bramę, aby znaleźć się w sekretnej oazie w sercu zabieganej i głośnej metropolii. Wewnętrzny dziedziniec, otoczony z czterech stron ścianami budynków, tonie w zieleni i kwiatach. Do ściany domu znajdującego się naprzeciwko bramy przylegają przeszklone pracownie artystów. Obok donic z niebieskawymi hortensjami i różowiącymi się oleandrami, wylegują się koty.

Podobnie wyglądało to ukwiecone patio w czasach, gdy mieszkała tu Anna Bilińska-Bohdanowicz.

Po niemal dziesięciu latach życia w Paryżu Anna wraca do Warszawy. W kamienicy przy rue de Fleurus, gdzie mieściła się jej pracownia, na początku XX wieku mieszkanie wynajmuje amerykański miłośnik sztuki Leo Stein. Wkrótce dołącza do niego siostra Gertruda, awangardowa pisarka. Stworzą tu salon artystyczny, w którym pojawią się Apollinaire, Picasso, Matisse, Hemingway.

Stein przez wiele lat będzie tu żyła ze swoją partnerką Alicją B. Toklas. Mieszkanie stanie się w istocie galerią sztuki nowoczesnej, na jego ścianach zawiśnie chociażby pierwszy kubistyczny obraz Picassa – portret Gertrudy Stein.

Front kamienicy przy rue Fleurus 27 w Paryżu. Fotografia współczesna

To jej nazwisko widnieje dziś na tablicy przy bramie kamienicy na rue de Fleurus 27.

Mieszkająca w tym samym domu Anna Bilińska-Bohdanowicz, wielka polska artystka na kilkadziesiąt lat zostanie niemal zupełnie zapomniana.

Jak napisał doktor Antoni Bohdanowicz we wstępie do dziennika swojej żony, „Niech stanie się światło”.

W PARYSKIEJ DOROŻCE

Wieczorem 11 listopada 1882 roku Anna Bilińska wysiada z tonącego w kłębach pary pociągu na paryskim Gare de l’Est (dworcu wschodnim). Podróż z Warszawy z przesiadkami trwała niemal cztery dni. W woreczku ma jedynie 150 rubli, ale jest gotowa podbić Paryż.

Panna Bilińska za kilka tygodni skończy dwadzieścia osiem lat. Jest wysoką – jak na ówczesne standardy – kobietą, mierzy metr siedemdziesiąt. Krój skromnego płaszcza podkreśla szczupłą sylwetkę. W jej bystrych, ciemnych oczach dostrzec można determinację i upór, a ciemnobrązowe włosy, mocno zarysowany podbródek zdradzają stanowczość i siłę ducha. „Nie jest to wcale twarz przeciętnie ładna, lecz niebanalna bez wątpienia. Nad energicznym podbródkiem śmiała linia ust namiętnych, nad niemi nozdrza ruchome, napięte – nozdrza młodego arabczyka; wysoko w górze dominuje nad wszystkiem szerokie, odkryte, myślące czoło, z pod którego w mroku silnie zarysowanych łuków brwi połyskują dwie duże, głębokie, zdecydowane choć smętne i wpatrzone gdzieś w dal nieuchwytną źrenice” – charakteryzuje Annę doktor Bohdanowicz.

Tkwi w niej „kozacza dusza”, złakniona swobody i wolności, jakiej zasmakowała w dzieciństwie na ukraińskich stepach. Ale teraz Anna ma bardzo konkretny plan. Chce być pełnoprawną artystką, tworzyć – jak jej koledzy malarze – sceny figuralne, pokrywać wielkie płótna kompozycjami historycznymi czy religijnymi. Po to właśnie przyjechała do Paryża.

Co prawda, tutaj, podobnie jak w Warszawie, Krakowie czy Monachium kobiety wciąż nie mogą studiować w szkole sztuk pięknych, ale mają dużo większe możliwości by osiągnąć profesjonalizm.

Nieraz słyszała: „kobiety muszą zdecydować, czy chcą zostać artystą, czy kobietą”. Anna nie chce wybierać. Bycie malarką jest dla niej na razie ważniejsze niż małżeństwo. Przyjdzie na nie czas, kiedy będzie już pewna, że założenie rodziny nie oznacza porzucenia sztuki. Chociaż we Lwowie mieszka pewien zdolny rysownik, który nie jest Annie obojętny. Zanim nazwie go ukochanym, minie jeszcze dużo czasu. W torbie podróżnej trzyma listy od Wojtka, pisany od niedawna dziennik, nuty do ulubionych ukraińskich dumek, zbiór książek (w tym ulubione powieści Elizy Orzeszkowej), a także skromną garderobę.

Skromna suma, jaką z trudem zebrał dla niej ojciec, musi wystarczyć Annie na kilka pierwszych miesięcy życia w Paryżu. Kiedy opłaci naukę w prywatnej szkole, niewiele zostanie na jedzenie i całą resztę. Na szczęście nie musi martwić się o pokój – zamieszka u przyjaciółki. Nazywa się Zofia Stankiewiczówna i jako pierwsza spośród młodych warszawskich malarek rozpoczęła naukę w Académie Julian. To ona namówiła Annę, by do niej dołączyła.

Anna wychodzi przed dworzec i bierze dorożkę. Wyuczone przed laty francuskie słowa brzmią dziwnie, nie wszystko rozumie. Podaje adres przyjaciółki. Konie ruszają powoli szerokim bulwarem. Deszcz bębni o dach. Przez okienko powozu spogląda na wyłaniające się z listopadowego mroku rozświetlone sklepy, lokale, barwne towarzystwo w jarzących się wnętrzach eleganckich kawiarni. Patrzy na tak odmienne od warszawskich czy krakowskich domów haussmannowskie kamienice, podziwia sylwetki rosnących w rzędach platanów. Nie może uwierzyć! Oto Polka z dalekich kresów dotarła aż tutaj!

Anna Bilińska – artystka malarka. Zakład fotograficzny Wojciecha Piechowskiego w Warszawie. Zdjęcie wykonane niedługo przed wyjazdem Anny do Paryża

Tutaj nareszcie zdoła pokonać główną przeszkodę w karierze profesjonalnej malarki: w Paryżu kobiety mogą rysować żywych, nawet nagich modeli i modelki! Ani w prywatnej szkole Gersona w Warszawie, ani tym bardziej w Krakowie nie jest to możliwe. Przecież nauka aktu wywiera na kobiety niekorzystny wpływ. Szkodzi ich zdrowiu! Niektórzy akademicy twierdzą, że za rysowanie nagiego modela kobiety czeka kara – bezpłodność. Jan Matejko, niekwestionowany autorytet w sprawach malarstwa, niedoszły nauczyciel Anny, jest nieprzejednany w kwestii moralności i nawet swoim męskim studentom nie pozwala portretować nagich modelek.

Jak kobieta ma namalować scenę w kawiarni, skoro nie może nawet samodzielnie siedzieć w jej wnętrzu? Jak ma stworzyć kompozycję figuralną czy obraz historyczny (a tylko takie znajdują uznanie krajowej krytyki), skoro nie może poznać anatomii ludzkiego ciała?

Nazajutrz po przyjeździe, w niedzielę, Anna jedzie omnibusem do Luwru. „Wenus Milońska cudowna – inne Afrodyty wyglądają przy niej jak kucharki” – notuje w dzienniku.

Następnego dnia rozpoczyna paryską edukację.

KOZACZA DUSZA

Anna Bilińska przychodzi na świat 8 grudnia 1854 roku na kresach – w Złotopolu, w powiecie czehryńskim (gubernia kijowska). Dzisiaj to dzielnica ukraińskiego Nowomyrhorodu, 230 kilometrów na południe od Kijowa.

Kiedy Anna przybędzie do Paryża uczyć się rysunku i malarstwa, jest jedną z najstarszych uczennic. Odmładza się więc o trzy lata – wiele kobiet wówczas robiło tak samo.

Ta zmiana utrwali się na tyle mocno, że w większości źródeł i publikacji wskazywany jest jedynie rok jej urodzenia – 1857, niekiedy 1858. W nekrologach jeszcze bardziej odmładzano Annę, próbując być może wzmocnić tragizm przedwcześnie przerwanego życia. W katalogach towarzyszącym wystawom malarstwa zwyczajowo przy nazwisku artystki zaznaczano – odpowiednio – madame (kobieta zamężna) lub mademoiselle (panna). Przy nazwiskach męskich takiego rozróżnienia nigdy nie stosowano, językowe określenie kawalera czy zamężnego mężczyzny to po prostu monsieur.

Właściwa data urodzenia została odnotowana na akcie ślubu Anny, zaś w akcie zgonu wpisano tylko wiek zmarłej, który potwierdza wiarygodność tej daty[1]. Doktor Bohdanowicz znał prawdziwy wiek żony, jednak po jej śmierci nie był skory do korekt. Nie poprawił daty urodzin żony, nawet publikując dziennik artystki w poświęconej pamięci Anny książce. Bohdanowicz – młodszy od Anny o cztery lata – prawdopodobnie nie chciał, aby różnica wieku źle wpłynęła na kreowany przez niego wyidealizowany wizerunek malarki.

Anna Bilińska jest najstarsza z czworga dzieci polskiego lekarza Jana Bilińskiego i Walerii z Gorzkowskich. Jej dzieciństwo toczy się w scenerii melancholijnych pejzaży i rozległych przestrzeni Kijowszczyzny. Później, w Warszawie i w Paryżu nieustannie będzie jej towarzyszyć tęsknota za krajobrazem i folklorem Ukrainy. Wielokrotnie powracając w znajome strony, Anna stworzy barwne portrety ubranych w ludowe stroje Ukraińców.

Doktor Bohdanowicz tak będzie pisał o żonie: „Lubuje się w widokach rozległej dali, w melodjach, w dumkach, typach i strojach ludowych ukraińskich, odtwarza się w nich niejednokrotnie na portretach”. A dalej: „Faktem jednak jest niezaprzeczonym, że coś z charakteru tej ziemi zagrzęzło głęboko w duszy Bilińskiej, jakaś zaduma, smętna poezya jakaś, odbijająca się później w wyborze tematów i kolorycie prac artystki, a jednocześnie wyjątkowa wprost w kobiecie doza samodzielności, odwagi cywilnej i, że tak powiem, tężyzny cechują każdy moment jej życia”.

Jedynym źródłem informacji na temat dzieciństwa i wczesnej młodości Anny jest wstęp do fragmentów dziennika artystki, opublikowanego wiele lat po jej śmierci przez męża. Ten z kolei powołuje się na „luźne opowiadania” malarki. Według tych relacji, Anna już jako dziewczynka przejawiała daleko idącą skłonność do robienia wszystkiego po swojemu. „W ósmym roku życia, zaniepokojona nagłym szmerem w jednym z sąsiednich pokoi przybiegła do matki z okrzykiem: złodziej-bierzcie kija!”

Kiedy ma dwanaście lat przepasuje się za dużym na nią fartuchem i zgromadziwszy potrzebne materiały, zabiera się do przebudowy kapryśnego pieca. Kiedy ma osiemnaście lat, na wycieczce w okolice Grójca, widząc spadającego z kozła woźnicę, chwyta lejce, opanowuje spłoszone konie i dowozi całe towarzystwo do domu.

Gdy dogasa powstanie styczniowe, Anna ma dziewięć lat. Rodzina Bilińskich mieszka w Wiatce, gdzie praktykuje doktor Biliński. To niewielkie miasteczko położone niemal tysiąc kilometrów na północny wschód od Moskwy (obecnie nosi nazwę Kirow). Do Warszawy daleko – 2205 kilometrów. Po 1863 roku Wiatka[2] stała się miejscem zesłania dla wielu powstańców i konspiratorów. Jednym z nich był polski grafik i rysownik Elwiro Michał Andriolli. On właśnie dawał pierwsze profesjonalne lekcje rysunku dwunastoletniej Annie.

Pasję rysowania podsyca w córce doktor Biliński, człowiek o rozległych zainteresowaniach w zakresie sztuki, astronomii, historii. Sam rysuje amatorsko. Co prawda, jako dojrzała artystka Anna podkreślać będzie, że zamiłowanie do sztuki odkryła w sobie „ot tak”, przyglądając się rysunkom w pierwszym elementarzu. Taka narracja o „naturalnym”, ujawnionym od maleńkości talencie była typowym elementem kreowania wizerunku XIX-wiecznych artystek. Często musiały one uzasadnić swój talent, odwołując się do naturalnych, otrzymanych od Boga darów, których nie można przecież zmarnować.

Przez kilka lat Bilińscy mieszkają w Kijowie, tam Anna, jak większość panien w rodzinach polskiej inteligencji i ziemiaństwa pobiera lekcje w domu. Uczy się grać na fortepianie – ma talent muzyczny, podobnie jak jej młodsi bracia.

W 1875 roku Bilińscy przeprowadzają się do Warszawy. Chodzi o zapewnienie dzieciom lepszych warunków do nauki. Doktor Biliński utrzymuje warszawski dom, ale rzadko w nim bywa, nadal prowadzi praktykę na wschodzie.

Kiedy tylko zjawia się w Warszawie, wspólnie z Anną odwiedzają galerie, słuchają koncertów, prowadzą długie rozmowy.

Anna dorasta. Przyszłość młodej kobiety z mieszczańskiego środowiska Warszawy determinuje małżeństwo. Bilińscy nie mogą wyposażyć córki w należyty posag, bez którego zdana jest na mało interesujących kandydatów. Zresztą Anna jest panną stojącą twardo na ziemi, wie, że będzie musiała utrzymać się sama.

Dużo czyta. Jedną z jej ulubionych autorek jest Eliza Orzeszkowa, głosząca śmiałe, wręcz wywrotowe jak na owe czasy idee o konieczności zdobywania przez kobiety wykształcenia. Jednak nadal popularne jest przekonanie, że kobiety są mniej zdolne intelektualnie. Jeszcze na początku XX wieku neurolog z Lipska, Paul Julius Möbius utrzymuje, że kobiety mają mniejsze głowy i mózgi niż mężczyźni, przez co nadają się tylko do roli matki.

W jednym z ówczesnych poradników pisano: „Każda kobieta powinna umieć krajać i szyć suknie oraz bieliznę, jest to bowiem wielka oszczędność, a zarazem przyjemne zajęcie. Młode dziewczęta niech się uczą kroju i szycia, bo to jest potrzebniejsze od innych talentów”.

W 1880 roku Henryk Sienkiewicz recenzując Przesądy w wychowaniu Elizy Orzeszkowej pisał: „Chodzi o to, czy umysł kobiecy dorównywa lub może dorównać męskiemu w pracy umysłowej. Autorka ukazując na różnice wychowania chłopców i dziewcząt, tłumaczy tem różnice umysłowe i sądzi, że gdyby wychowanie było jednakiem, gdyby pielęgnowano tak starannie umysł i zdrowie dziewcząt, jak chłopców, to różnice może by znikły. Jest to prawdopodobne, lubo ostateczną odpowiedź dać może przyszłość”.

Anna wie, że bez zdobycia zawodu jej życie może skończyć się tragicznie, tak jak losy bohaterki powieści Marta Orzeszkowej, niezdolnej do utrzymania siebie i dziecka.

Jednak edukacja kobiety w zrusyfikowanej Warszawie na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku jest kwestią skomplikowaną. Anna ma dziewiętnaście lat – już za późno, aby wstąpić do żeńskiego gimnazjum. Kobiety nie są jeszcze przyjmowane na uniwersytet. Aby kształcić się na uczelni wyższej należy wyjechać do Londynu bądź Wiednia, a na to Bilińskich nie stać. Najpowszechniejszą „ścieżką kariery” dla kobiety jest posada nauczycielki tudzież guwernantki. Zdobyta w domowych warunkach wiedza Anny wymagałaby pogłębienia.

Jedynym sensownym wyborem w tej sytuacji jest kontynuowanie nauki gry na fortepianie. Anna zostaje przyjęta do konserwatorium[3]. Wkrótce dołączają jej młodsi bracia Władysław i Zygmunt.

Do 1904 roku, kiedy w Warszawie otwarta zostanie prywatna Akademia Sztuk Pięknych, konserwatorium pozostanie jedyną w Królestwie Polskim szkołą wyższą, gdzie przyjmowane są kobiety. Tajne nauczanie pań w ramach tzw. Uniwersytetu Latającego (zwanego też „babskim”), będącego namiastką szkoły wyższej, powstanie w Warszawie dopiero w 1883 roku.

Przez kilkanaście miesięcy Anna koncentruje swoje wysiłki wokół idei zostania profesjonalną pianistką. Gra dobrze. Cały czas wspiera też domowy budżet – udziela prywatnych lekcji.

Ale kiedy tylko nie ćwiczy gam, biega po wystawach, muzeach. Często z ojcem – młodej dziewczynie nie wypada samej bywać w tych miejscach. I podejmuje jedną z ważniejszych decyzji w swoim życiu. Zapisuje się do Szkoły rysunkowej Wojciecha Gersona.

PANNY Z ULICY SMOLNEJ

W niewielkim pokoju w mieszczańskiej kamienicy położonej przy ulicy Smolnej, między Nowym Światem a zboczem skarpy schodzącej ku rzece i biednemu Powiślu, kilkanaście młodych kobiet siedzi w skupieniu nad arkuszami papieru i szkicuje postawioną przed nimi na podwyższeniu gipsową kopię posągu greckiej bogini. Nad Warszawą zapada powoli zimowy zmierzch.

Panny pracują w ciszy, z powagą, starając się jak najwierniej oddać każdą widoczną linię, detal, wypukłość rzeźby. Między nimi przechadza się brodaty mężczyzna – Wojciech Gerson – założyciel i nauczyciel tej prywatnej szkoły, pierwszej w Warszawie, która przyjmuje kobiety. Przystaje co rusz przy którejś, przygląda się rysunkowi, coś tłumaczy albo podpowiada.

Wszystkie mają nie więcej niż dwadzieścia kilka lat, pochodzą z inteligenckich rodzin. Wyglądają dość podobnie, ubrane schludnie, zgodnie z obowiązującą modą dla niezamężnych panien. Włosy upięte jak najściślej, aby żaden kosmyk nie spadł przypadkiem na czoło. Suknie dzienne dopasowane, w ciemnych barwach, o wąskich rękawach, delikatnie zdobione koronką, sięgające wysoko pod szyję. Opinający kibić gorset sprawia, że po kilkudziesięciu minutach siedzenia bez oparcia zaczyna dokuczać kręgosłup. Długi ogon spódnicy i turniura (doczepiany „kuperek”, który formuje kształt sukni) dodatkowo ograniczają ich ruchy.

Ale strój nie może być przeszkodą dla tych, które z determinacją nakłoniły ojców do opłacania lekcji rysunku, uważanych przez wiele osób za zbędne czy wręcz niewłaściwe dla panien na wydaniu.

Urodzony w 1831 roku Wojciech Gerson, zakładając szkołę był już uznanym malarzem, autorem utrzymanych w akademickim stylu scen historycznych czy realistycznych pejzaży przyrody oraz miast. Edukację zdobywał w Petersburgu, Rzymie i Paryżu. Przez całe swoje życie związany był z Warszawą. Ten człowiek instytucja był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Zachęty Sztuk Pięknych, tłumaczem traktatów z historii sztuki (m.in. Leonarda da Vinci), a przede wszystkim nauczycielem rysunku i teorii malarstwa. Jego prywatna szkoła powstała w 1867 roku z myślą o kształceniu mężczyzn. Jednak z czasem, Gerson – ojciec dwóch dorastających córek – podjął śmiałą decyzję o rozszerzeniu oferty o zajęcia dla pań[4].

Metody nauczania Gersona są konserwatywne: zwraca uwagę na autentyczność kopiowanych detali, prawidłowe odwzorowanie natury, kluczową wagę przykłada zaś do rysunku, który stanowi najistotniejszy element obrazu. W męskim oddziale szkoły (w innej części miasta) uczą się przyszli mistrzowie: Józef Chełmoński, Władysław Podkowiński czy Józef Pankiewicz. Z uczniami i uczennicami Gerson utrzymuje bliskie relacje, zaprasza ich do swojego domu, gdzie co środę wieczorem grupa młodych ludzi śpiewa, tańczy i gra w amatorskich przedstawieniach. Na tych „wieczorkach” młode malarki poznają kolegów z męskiej pracowni.

W kobiecej pracowni przy Smolnej 23 panuje przyjazna, cieplarniana atmosfera. Lekcje odbywają się trzy razy w tygodniu, każda po dwie godziny. Profesor Gerson wykłada pannom teorię sztuki, koryguje ich rysunki. Szkicują przede wszystkim gipsowe modele. Panie dużo rzadziej niż mężczyźni mają możliwość rysowania głów i popiersi żywych ludzi. Nigdy jednak nie pozuje im naga modelka czy – Boże broń! – obnażający choćby górną część ciała model.

W polskich kręgach inteligenckich drugiej połowy XIX wieku idea, że kobieta może zdobywać praktyczną i teoretyczną wiedzę na temat sztuki nadal budziła kontrowersje. Panny z „porządnych domów” zachęcano do rysowania i malowania subtelnych kompozycji kwiatowych albo pejzaży. Był to element ogólnej edukacji panny na wydaniu. Miał zwiększyć jej szanse na konkurencyjnym rynku matrymonialnym.

Wyśmiewał to Bolesław Prus w Emancypantkach. Matka uczących się na prywatnej pensji panien, zwraca się do właścicielki szkoły:

„(...) – Chciałam jeszcze prosić pani – zaczęła – ażeby moje dziewczynki więcej pracowały nad talentami...

– Słucham panią.

– Jedna na przykład mogłaby uczyć się grać na cytrze... Ten instrument bardzo lubi mój mąż; nawet ma cytrę, bo kiedy praktykował w Wiedniu, należał do klubu cytrzystów. Druga mogłaby uczyć się malować, choćby pastelami... To tak ładnie widzieć panienki malujące pastelami!... Kiedym była w zeszłym roku w Karlsbadzie – wszystkie młode Angielki, ile razy nie miały partii do krokieta, rozkładały albumy i malowały. To bardzo uwydatnia wdzięki młodej osoby...

– Któraż z nich chce malować?

– Która? Żadna nie chce – odpowiedziała z westchnieniem dama. – Ale ja myślę, że powinna by uczyć się starsza, bo przecie pierwej musi wyjść za mąż”.

Francuski periodyk dla pań z tak zwanej wyższej półki „La gazette des dames” (chętnie czytany również przez Polki) wskazywał malarstwo jako doskonały dodatek do „prawdziwego życia”. Sztuka czyni świat kobiety idealnym, nie może być jednak głównym elementem jej egzystencji: małżeństwa i macierzyństwa.

Między młodymi kobietami ze szkoły Gersona zawiązują się silne więzi, dla których prawdziwym testem okaże się kilka lat później Paryż. Ale na razie, tu, w Warszawie żyjącej plotką i informacjami o ślubach, zgonach i mezaliansach, młode kobiety uczą się z wielką powagą i sumiennością. Zachęcane przez życzliwego im Gersona, coraz śmielej marzą o przyszłości związanej z malarstwem i karierze artystycznej.

Annie szczególnie bliska jest Zosia Stankiewiczówna. Obie pochodzą z kresów. Łączy je też pasja dla muzyki.

Zofia Stankiewiczówna urodziła się 19 listopada 1862 roku w Ryźni (w guberni kijowskiej). Ojciec, Jan Stankiewicz, był lekarzem i profesorem na Uniwersytecie w Charkowie. Do szesnastego roku życia mieszkała na Kijowszczyźnie. Rodzina przeniosła się do Warszawy, aby zapewnić Zosi i jej siostrze odpowiednią edukację. To doktor Stankiewicz był odkrywcą talentu plastycznego córki i z jego inicjatywy Zosia zaczęła uczyć się w szkole Gersona. „Ojciec wychowywał mnie jak syna – pisała po latach. – Nigdy nie słyszałam nic o tem, że coś panience »nie wypada«, i tak naturalnie wyrosłam na feministkę, bo nigdy nie mogłam się pogodzić z myślą, że ja czy inne kobiety mogłyby być pod jakimkolwiek względem nierównouprawnione”.

Inne bliskie koleżanki Anny to Klementyna Krassowska, Maria Dulębianka, Maria Gażycz i Maria Kazanowska, także wywodzące się z rodzin ziemiańskich czy inteligenckich i wschodnich ziem dawnej Rzeczpospolitej.

Maria Dulębianka, urodzona w Krakowie w 1861 roku w zamożnej rodzinie szlacheckiej, dołącza do grona uczennic Gersona już jako wyedukowana malarka. Naukę rysunku zaczęła na pensji pani Maliszewskiej w Krakowie. Pobierała prywatne lekcje u Jana Matejki, a następnie wyjechała do Wiednia, aby tam doskonalić swoje umiejętności. Do warszawskiej szkoły Gersona trafia nieco później niż Bilińska, już po dwuletniej edukacji w Kunstgewerbeschule.

Wszystkie te młode kobiety łączy ambicja i poważne podejście do sztuki. Wzajemnie motywują się do wytężonej pracy, choć rywalizacja między nimi jest mniej ważna niż przyjaźń.

Anna Bilińska jest najstarsza w tej grupie. Zosia Stankiewiczówna jest od niej młodsza aż o osiem lat, Maria Gażycz o sześć, Maria Dulębianka zaś o cztery. W Annie odzywa się jej wojownicza natura – chce osiągnąć więcej i szybciej niż pozostałe koleżanki.

JAK MALARZ WĘDROWNY

Zima 1877 roku jest mroźna. Miasto pokrywa gruba warstwa przybrudzonego śniegu. Szarość nieba niekiedy rozjaśnia plama bladego słońca. W przerwach między lekcjami teorii muzyki Anna wpatruje się w widok z okna, jaki roztacza się z Pałacu Ostrogskich. Pamiętający czasy Wazów budynek posadowiony jest na skarpie, u podnóża której zaczyna się Powiśle z zakładami przemysłowymi, ponurymi domostwami robotników, nędznymi chatami rybaków. Na dalszym planie Anna widzi skutą lodem Wisłę, pas nagich drzew, a także praski brzeg. Szkicuje ten widok. Postanawia go namalować.

W myślach układa kompozycje, dobiera kolory farb, grubość pędzla, zastanawia się nad wymiarami płótna. A później rozkojarzona siada do fortepianu. Gra sonatę, myli się często, spotyka wzrok nauczyciela, który z wyrzutem prosi ją o koncentrację.

Skończyła dwadzieścia trzy lata i ciągle zastanawia się nad swoją przyszłością. Gra dobrze, ale daleko jej do wirtuozerii. Już teraz może z powodzeniem udzielać lekcji, ale więcej w dziedzinie muzyki prawdopodobnie nie osiągnie.

W ciągu kilku zimowych tygodni powstaje melancholijny pejzaż Widok z okien konserwatorium. Po miesiącach wahań ma wreszcie pewność co do dalszej drogi. Anna już wie: będzie artystką. Podejmuje odważną decyzję: zostanie profesjonalną malarką. Porzuca konserwatorium i koncentruje się na nauce w szkole Gersona.

W drugiej połowie XIX wieku sztuka polska, zwłaszcza malarstwo historyczne i rodzajowe, przeżywała rozkwit, kobiety jednak praktycznie nie brały w nim udziału. W słynnym eseju z 1971 roku Dlaczego nie było wielkich artystek Linda Nochlin napisała: „W rzeczywistości jednak, o czym wszyscy dobrze wiemy, zarówno w sztuce, jak i w stu innych dziedzinach nadal udaremnia się wszystkie wysiłki i tłumi w zarodku szanse rozwoju, destabilizująco i opresywnie wpływa na wszystkich, w tym na kobiety, którzy nie mieli szczęścia urodzić się jako biali mężczyźni z klasy średniej. Nie zawinił tu astrologiczny układ gwiazd towarzyszący naszym narodzinom, ani nasze hormony, cykle miesięczne, czy też wewnętrzna wrażliwość – błąd tkwi w istniejących instytucjach i systemie edukacji, którą rozumieć należy jako wiedzę zdobywaną od chwili narodzin, od chwili przyjścia na świat pełen znaczeń, symboli, znaków i sygnałów. [...]”.

Były jednak w otoczeniu Anny kobiety artystki, których kariery ją inspirowały.

Anna Bilińska Widok z okien konserwatorium (znany też jako Saska Kępa zimą), ok. 1877 r., olej na tekturze

Ówczesna prasa często informowała o sukcesach warszawianki Elżbiety Baumann-Jerichau (1819–1881), która zdobyła międzynarodową sławę. Wyjechała z rodzinnego miasta uczyć się rysunku w Rzymie, następnie z poznanym tam przyszłym mężem, Duńczykiem, osiadła w Kopenhadze. Urodziła ośmioro dzieci, podróżowała, pisała książki podróżnicze i została pierwszą profesorką w akademii sztuk pięknych w Kopenhadze. Malarka ta była w czasach Anny popularną artystką. Uczennice Gersona zapewne śledziły doniesienia na temat kolejnych podróży, wystaw i sukcesów pani Baumann-Jerichau.

Co prawda, w czytanym przez Annę „Tygodniku Ilustrowanym”, w relacjach z wystaw w Krakowie czy w warszawskiej Zachęcie kobiety artystki pojawiają się niezmiernie rzadko, jest jednak pewien wyjątek. Dzisiaj zupełnie zapomniana malarka Maria Andrzejkowicz-Buttowt, zaledwie dwa lata starsza od Bilińskiej, w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku była już uznaną artystką. Zanim w 1881 roku Andrzejkowiczówna na dobre osiadła w Warszawie, pobierała nauki prywatne w Monachium. Jej obrazy historyczne: Kochanowski nad zwłokami Urszulki z 1878 roku (zaginiony) czy Król Łokietek w grocie Ojcowa zdobyły spore uznanie i były reprodukowane w prasie (w formie rysunku, jak powszechnie wówczas praktykowano).

Fakt, iż autorką eksponowanych i omawianych w prasie obrazów była kobieta, budzą w Annie ambicję i pragnienie pójścia w ślady starszej koleżanki i malowania takich obrazów, jakie były domeną mężczyzn: wielkoformatowych kompozycji z wieloma postaciami, podejmujących znaczące tematy (historia, biblia, mitologia). Aby móc zrealizować tak złożony zamysł, potrzeba nie tylko odpowiedniej pracowni, farb i akcesoriów, ale także środków na wynajęcie modeli, rekwizytów, nie mówiąc o sile fizycznej, niezbędnej, aby zmierzyć się z wielkim płótnem!

Od czegoś jednak trzeba zacząć. Liczba godzin spędzanych w szkole Gersona jest zbyt mała. W mieszkaniu dzielonym z matką, dwójką braci i małą siostrą warunki do malowania są trudne. Anna, w tajemnicy przed rodzicami, razem z Zosią Stankiewiczówną i Marią Kazanowską wynajmują pracownię w kamienicy pod numerem 2 na Nowym Świecie, blisko placu Aleksandra (dzisiaj placu Trzech Krzyży). Przypadającą jej część czynszu opłaca ze sprzedaży rysunków i lekcji muzyki. Czuje się jak samodzielna artystka.

Powstają pierwsze prace, które zostają zauważone przez krytykę: Dziewczyna z grzybami czy Matka Boska. Dzisiaj znane są tylko ze wzmianek w dzienniku Anny lub prasie.

Maluje też portret koleżanki z konserwatorium – skrzypaczki Adeliny Róży Dziubińskiej (po mężu Szczepańskiej), przyszłej matki pisarki Marii Kuncewiczowej. W latach osiemdziesiątych XX wieku w „Expressie Wieczornym” ukazał się wywiad z autorką Cudzoziemki, która nawoływała o zwrot skradzionego z jej domu w Kazimierzu Dolnym portretu jej matki autorstwa Anny Bilińskiej. Losy tego obrazu są do dzisiaj nieznane.

Pierwszy sukces Anny związany jest z obrazem Malarz wędrowny. Artystka stworzyła realistyczny i sugestywny wizerunek artysty: człowieka ubogiego, w zniszczonym ubraniu, ale wyraźnie wolnego i zadowolonego z obranej życiowej drogi. Obraz ten prezentowany jest w różnych galeriach, nie tylko w Warszawie, ale też w Galicji, i pojawiają się nawet oferty kupna, co napawa młodą malarkę dumą.

Malarz wędrowny sprawia, że Anna nabiera wiatru w żagle.

MATEJKO RZĄDZI

Na warszawskich wystawach Anna bacznie obserwuje tematykę obrazów – eksponowane są niemal wyłącznie malowane przez mężczyzn podniosłe sceny historyczne, religijne, niekiedy orientalne. Jesienią 1882 roku w Warszawie nie eksponuje się płócien malowanych przez kobiety.

W Polsce rozbiorowej historia budzi powszechne zainteresowanie. Uciekając przed trudną teraźniejszością, Polacy rozpalają wyobraźnię opowieściami z przeszłości. Prasa opisuje ilustrowane rycinami historyczne fakty, ukazują się historyczne powieści w odcinkach. Dominującym nurtem w malarstwie jest akademizm, odwołujący się do ideałów renesansu i antyku, idealizujący podejmowane tematy.

To właśnie akademickie malarstwo historyczne jest najbardziej cenione, a krajowa krytyka uznaje za wyraz prawdziwego talentu oraz renomy. Mistrzem i najbardziej wpływową postacią świata sztuki jest Jan Matejko – dyrektor krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Każde jego kolejne płótno budzi emocje i niemal bezkrytyczny podziw. Matejko wyznacza kierunek w polskiej sztuce. Zdecydowanie bliżej mu do szkoły monachijskiej, niż tego, co ceni się we Francji. Znany jest ze swojego krytycznego, często wręcz niechętnego stosunku do nowości i mód artystycznych Paryża. A przecież to właśnie tam przed dziesięcioma laty, gdy Claude Monet namalował Impresję – wschód słońca, rozpoczęła się rewolucja w sztuce.

Cenionym twórcą współczesnym jest także Henryk Siemiradzki – jego monumentalne kompozycje Pochodnie Nerona, Orfeusz w podziemiach, Chrystus w domu Marii i Magdaleny. Popularne są realistyczne pejzaże polskiej wsi i końskie „czwórki” Józefa Chełmońskiego.

Każdy, kto nie mieści się w konwencji realizmu czy akademizmu, kto eksperymentuje, tworzy obrazy wykraczające poza utarty kanon tematów historycznych czy biblijnych, skazany jest na krytykę i niezrozumienie. Po wystawieniu swoich obrazów w 1876 roku, rozgoryczony złym ich przyjęciem Aleksander Gierymski pisał w liście do Henryka Szaniawskiego: „Szkoda, że o mnie w Warszawie mają pojęcie, żem tylko malarz rodzajowy, prawie karczemny”. Gierymski tworzył w tym czasie kompozycje figuralne mocno osadzone w realiach warszawskich (w 1882 roku powstaje chociażby Pomarańczarka), jednak skrupulatność w oddawaniu detali architektonicznych, atmosfery miasta i charakterystycznych „typów” warszawskich nie znalazła jeszcze uznania. Borykający się z biedą malarz musiał zarabiać na życie, tworząc ilustracje dla pisma „Wędrowiec”.

W 1882 roku publiczność w Krakowie podziwia płótno Matejki Hołd Pruski. Obraz ten rodzima krytyka uznaje za arcydzieło. W tym samym roku Aleksander Gierymski kończy wieloletnią pracę nad obrazem W altanie. Studium światła i ruchu, jakie stanowi to płótno (dzisiaj uważane za prekursorskie), nie znajduje zrozumienia w oczach krytyki. Sfrustrowany anachronizmem polskiej sztuki malarz decyduje się opuścić Warszawę i powrócić do Rzymu.

W tym czasie we Francji impresjoniści przeżywają twórcze apogeum. Wiosną tego roku w Paryżu ma miejsce już siódma ich wystawa. Co prawda, Manet, Monet, Renoir, Pissarro, Degas, Morisot i reszta wciąż są wyszydzani przez francuską krytykę i publiczność, a ich płótna nie znajdują wielu nabywców, jednak nowe malarstwo zaczyna coraz silniej wpływać na kolejnych twórców. Polski rynek sztuki jeszcze przez wiele dziesięcioleci pozostanie anachroniczny, a artyści nawiązujący do nowoczesnych trendów – jak Pankiewicz czy Podkowiński, później Boznańska – nie znajdą tu uznania.

Młode artystki ze szkoły Gersona traktują dobrodusznego profesora z wielką estymą. Zdają sobie jednak doskonale sprawę, że szkoła rysunku daje im tylko namiastkę edukacji, jaką powinny zdobyć, aby móc konkurować z mężczyznami.

Na dostęp do paryskiej Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych paniom przyjdzie poczekać piętnaście lat, na naukę w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych dwadzieścia dwa, zaś dostęp do krakowskiej ASP umożliwiony zostanie dopiero za lat czterdzieści! Jedyną uczelnią wyższą o profilu artystycznym, która w drugiej połowie XIX wieku przyjmuje kobiety jest uczelnia w Petersburgu. Ale wyjazd do Rosji w przypadku Anny czy Zosi, pochodzących z mocno patriotycznych polskich rodzin, nie wchodzi w grę.

Kierunkiem rozważanym przez polskich artystów jest najczęściej Monachium, Rzym albo Paryż. Kobietom najwięcej możliwości oferuje ostatnie z tych miast. To właśnie Paryż Trzeciej Republiki jest teraz najnowocześniejszą metropolią, bezsprzeczną stolicą sztuki, gdzie, co prawda, nadal kobiety nie mogą uczyć się w elitarnej École des Beaux-Arts, ale za to mogą pobierać nauki od najlepszych francuskich profesorów dzięki prywatnym szkołom. Coraz więcej kobiet wystawia swoje obrazy na dorocznym Salonie w Paryżu. Artystki z całego świata przybywają do Paryża, aby uczyć się malarstwa i móc rysować żywych modeli i modelki. Wystawiający na paryskich salonach Wojciech Gerson zachęca swoje uczennice do kontynuowania edukacji właśnie tam.

Prasa polska donosi o sukcesach francuskiej malarki Rosy Bonheur. W latach osiemdziesiątych XIX wieku jest tak sławna we Francji, że można nawet kupić lalkę będącą jej podobizną. Jej naturalistyczne obrazy, przedstawiające głównie sceny rodzajowe z udziałem uwielbianych przez artystkę zwierząt – jak słynny Targ koński – osiągają wysokie ceny i są reprodukowane w prasie. To pierwsza artystka, która uzyskała złoty medal na paryskim Salonie, a także pierwsza, która otrzymała najwyższe odznaczenie państwowe – Legię Honorową. Sukcesy i talent Rosy skłoniły francuską cesarzową Eugenię do walki o zmiany we francuskim systemie prawnym, umożliwiające otrzymywanie przez kobiety dotąd niedostępnych dla nich wyróżnień. Dla młodych artystek Rosa jest mentorką i dowodem na to, że w Paryżu kobieta może osiągnąć wyżyny artystyczne i sukces finansowy.

Do Paryża wybiera się Zosia Stankiewiczówna, a także Maria Gażycz, po mężu Chrzanowska. Anna Bilińska także marzy o wyjeździe. W przeciwieństwie do rodziny Stankiewiczów czy Chrzanowskich, rodzina Bilińskich nie należy do zamożnych.

Na razie marzenie to nie ma szans na realizację.

WOJTEK

Lato 1881 roku Anna spędza, pracując jako korepetytorka najpierw w majątku Łączyńskich w Kobylinie, potem w Słobodzie u Krassowskich, na terytorium dzisiejszej Ukrainy. W domu poznanej u Gersona Klementyny Krassowskiej pełni podwójną funkcję nauczycielki i towarzyszki. Klimcia, jak nazywa ją Anna, jest chorowita i spędza dużo czasu w odosobnieniu. Annę traktuje jak najbliższą osobę i zaufaną przyjaciółkę. Zamożna rodzina Klementyny zrobi wszystko, by ratować córkę i postanawia zabrać ją w podróż po południu Europy, przez Niemcy, Austrię i Włochy, szlakiem najważniejszych miejsc dla europejskiej sztuki.

W lutym 1882 roku Anna rusza w towarzystwie Klementyny i jej mamy w podróż marzeń. Panie odwiedzą Monachium, Wiedeń, Treviso, Roncegno, Padwę, Wenecję, Triest, Allond, Baden i Kraków. W trakcie tej wyprawy Anna zaczyna notować swoje wrażenia w intymnym dzienniku. Na pierwszej stronie skromnego zeszytu zanotuje: „Rok 1882, Rok najszczęśliwszy ze wszystkich przeżytych dotąd”.

Pierwszy cel podróży to Monachium – miasto przeżywające swój artystyczny rozkwit, nazywane „Atenami nad Izarą”. Paryż i Monachium to dwa bieguny artystycznego świata Europy. Polakom, nie tylko geograficznie, bliższe są na razie Niemcy. W drugiej połowie XIX wieku monachijska Królewska Akademia Sztuk Pięknych oraz prywatne pracownie malarskie stały się najważniejszymi ośrodkami artystycznymi dla chcących uczyć się malarstwa Polaków, nie tylko z Galicji, ale także z zaboru rosyjskiego. Kształcili się tutaj Jan Matejko i Henryk Siemiradzki, a także Aleksander Gierymski i Julian Fałat.

Monachium zostało nieprzypadkowo wybrane jako pierwszy punkt inicjacyjnej wyprawy młodych malarek. W 1911 roku Zofia Lubańska (później Stryjeńska), nie mogąc oficjalnie studiować w państwowej akademii, posłuży się papierami brata Tadeusza Lubańskiego i będzie przez cały rok uczęszczać na studia, udając mężczyznę. Dopiero Konstytucja Weimarska z 1919 roku zagwarantuje równouprawnienie kobiet i tym samym otworzy im drzwi do edukacji w szkołach wyższych[5].

Niektórzy polscy malarze uczący się w Monachium znają już Annę i Klementynę ze szkoły Gersona i teraz oferują swoje towarzystwo, oprowadzają koleżanki po galeriach sztuki (w tym słynnej Pinakotece z dziełami Dürera i Caravaggia) oraz monachijskich zabytkach.

Młode artystki budzą duże zainteresowanie u kolegów artystów, którzy nie odstępują ich na krok. Anna i Klimcia uczestniczą w balu malarzy, spędzają czas w kawiarniach, odwiedzają pracownie artystów.

Kolejnym przystankiem jest Wiedeń, tutaj sytuacja się powtarza – uzdolnione panny są adorowane przez młodych malarzy, zwiedzają akademię sztuki, muzeum Albertina i przesiadują w popularnych kawiarniach, niekiedy nawet w towarzystwie mężczyzn.

W majowy dzień Anna i Klementyna spotykają w kawiarni znajomego malarza, któremu towarzyszy kolega, przebywający tymczasowo w Wiedniu artysta Wojciech Grabowski. Smukły, na oko kilka lat starszy od Anny, młody człowiek o bladej cerze kłania się dostojnie. Anna od razu czuje nić porozumienia z nowo poznanym rysownikiem. Jego uroda jest intrygująca: smutne oczy, melancholijna twarz. Emanuje z niego mądrość i dobroć. Wygląda na cierpiącego artystę, któremu Anna chciałaby pomóc. Patrzy na nią z uwagą, gdy opowiada o sobie, o szkole Gersona, wynajętej w Warszawie pracowni i namalowanych do tej pory obrazach. Chciałaby mu je jak najszybciej pokazać. Ze szczerym zainteresowaniem pyta o prace Wojciecha.

Kiedy wraca z Klimcią do hotelu nie może przestać o nim myśleć. W dzienniku odnotowuje – jak zwykle zwięźle, bez emocji – jedynie fakt spotkania, dodając „Grabowski kaszle, jak stary dziad”. On najwyraźniej także o niej myśli, bo od tej pory codziennie towarzyszy Annie, Klimci i jej mamie w spacerach po wiosennym Wiedniu.

Wkrótce Anna dowiaduje się więcej o Wojciechu. Starszy od Anny o cztery lata, jest synem kowala ze Zwierzyńca koło Krakowa, młodszym bratem uznanego malarza Andrzeja Grabowskiego. Uczył się w krakowskiej Szkole Rysunku, a następnie w Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Teraz jest bardziej rysownikiem niż malarzem. Na stałe mieszka we Lwowie, choć właściwie prowadzi cygański tryb życia, wędrując po galicyjskich wsiach i miasteczkach, rysując sceny z życia, jakich był świadkiem. Utrzymanie zapewnia mu praca ilustratora dla czasopism „Kłosy”, „Tygodnika Ilustrowanego” i „Biesiady Literackiej”, a także do legend i bajek.

Zadumany, chmurny, jak odnotowuje Anna – nigdy nieuśmiechnięty – Wojtek traktuje ją jak koleżankę po fachu, artystkę. Ona pokazuje mu swoje prace. On z powagą ogląda i ocenia jej rysunki. Prezentuje jej swoje. „Podobne do moich, smutne” – notuje Bilińska. Dyskutują o sztuce, wymieniają poglądy i nieśmiało rozmawiają o przyszłości. Ona niedługo wróci do Warszawy. Wojciech nie ma środków na kontynuację nauki w Wiedniu, wkrótce wróci do Galicji.

Co dalej? Gdzie się spotkają? Może we Lwowie? Najpewniej w Krakowie. Anna, na razie mało konkretnie, zaczyna myśleć o związaniu swojej zawodowej przyszłości właśnie z Krakowem, gdzie artystycznym środowiskiem rządzi Jan Matejko.

Pragmatyczna Anna nie ulega marzeniu o miłości, na razie nie liczy też – przynajmniej nie przyznaje się do tego przed samą sobą – na oświadczyny. Wojtka nazywa niekiedy na kartach dziennika po koleżeńsku „Grabem”. Jeszcze nie ma odwagi przyznać się, że jest zakochana.

Pobyt w Wiedniu zbliża się ku końcowi. W ciepły, majowy dzień trzy panie w towarzystwie Wojciecha wybierają się na wycieczkę za miasto, do Dornbach (obecnie to dzielnica Wiednia). Podziwiają uginające się pod ciężarem kwitnących kwiatów drzewa, delikatny pejzaż pokrytych soczystą zielenią pól. Znużeni wędrówką przysiadają gdzieś na trawie, aby posilić się słynnymi wiedeńskimi wypiekami, napić się lemoniady. Wszystkich ogarnia rozleniwienie. Klimcia odpoczywa w cieniu drzewa, pani Krassowska spaceruje, osłaniając twarz parasolką.

Nadchodzi wyczekiwana od dawna okazja, aby wreszcie Anna i Wojtek mogli pobyć chwilę sam na sam. Oddalają się od polany. Spacerują w milczeniu. Tym razem rozmowa nie toczy się tak gładko jak do tej pory. Wreszcie Wojtek, a może Anna – prawdopodobnie ona – nawiązuje do rychłego rozstania. On prosi, aby o nim pamiętała. Obiecuje, że jeszcze się spotkają. Na pamiątkę daje jej polny dzwonek, który ona obiecuje zachować między kartkami pamiętnika. Anna wręcza mu konwalię.

Tę zasuszoną konwalię znajdzie wiele lat później schowaną pomiędzy kartkami osobistych dokumentów Wojciecha.

Nazajutrz Wojciech odprowadza panie na stację kolejową, skąd udają się do Włoch. Obiecuje pisać, Anna przyrzeka, że odpowie na każdy list. Smukła postać maleje, po czym znika z zasięgu jej wzroku. Musi koniecznie zobaczyć się z nim ponownie! Postanawia, że nakłoni Klimcię i jej mamę, aby zatrzymały się w Wiedniu, gdy będą wracały do Warszawy. Na razie czekają na nią wspaniałości Włoch, o jakich jeszcze przed rokiem nie śmiała nawet marzyć.

PRZEDSMAK WOLNOŚCI

„Italia, Italia! Więc oddycham już tem powietrzem – jestem w królestwie sztuki!” – notuje Anna.

Z powodu złego samopoczucia Klimci, trzy kobiety zatrzymują się w małym górskim miasteczku Rosegno, położonym w Trydencie na północy Włoch.

Czekając na polepszenie zdrowia przyjaciółki, Anna wyprawia się na samotne spacery i szkicuje to, co ją otacza: bawiące się dzieci, pejzaże, miejscowych ludzi. Stara się rozmawiać po włosku z mieszkańcami. „Wieczorem wymykam się sama, aby się przypatrzeć księżycowi. Włóczę się daleko. Muszę namalować noc księżycową. Wracam, Spotykam p. Longo – poczciwiec zaniepokoił się, że wyszłam sama i szedł na spotkanie. W sali panowie się dziwią, że tak późno chodzę sama – nie malarze” – notuje w dzienniku.

Status turystki i nieznane otoczenie, w którym nie trzeba obawiać się konsekwencji plotek sprawiają, że Anna czuje się wolna jak nigdy dotąd. W XIX-wiecznej Europie wiele kobiet ma podobne, niewygórowane pragnienia. „To, czego pragnę, to swoboda samotnej przechadzki: chodzenia, zawracania, przysiadania na ławkach w Tuileriach, a szczególnie w Ogrodzie Luksemburskim, zatrzymywania się przed witrynami sklepów artystycznych, wstępowania do kościołów, do muzeów, wieczornych spacerów po starych uliczkach. Oto, czego pragnę, oto swoboda, bez której nie można zostać prawdziwym artystą. Czy myślicie, że korzysta się coś z tego, co się widzi, gdy się jest w towarzystwie, i kiedy, by pójść do Luwru, trzeba czekać na powóz, na damę do towarzystwa albo na kogoś z rodziny? Ach, psiakość! Ściekam się wtedy, że jestem kobietą!”[6] – notowała w dzienniku koleżanka Anny Maria Baszkircew.

Właściciel hotelu, w którym przebywają panie z Warszawy proponuje im wycieczkę do Wenecji. Zachęcana przez swoje towarzyszki podróży (tak przynajmniej zaznacza w dzienniku), Bilińska samotnie rusza zwiedzić miasto, które pani Krassowska i córka już widziały.

„(...) o 8-ej wyjazd z Borgo omnibusem. Bałam się trochę: sama i czterech Włochów, ale strach prędko minął – wybrałam miejsce na koźle, aby lepiej widzieć. Śliczna noc. Mój woźnica, poczciwe Włoszysko wyśpiewywał całą drogę”. W Padwie przesiada się na omnibus i dociera do Wenecji, gdzie spotyka właściciela hotelu i w jego towarzystwie (bez przyzwoitki!) kontynuuje podróż. „O 7-ej budzi mię muzyka i melancholijny śpiew – głos gorący południowy. To gondolieri. Czemu Bóg nie chciał, bym była takim gondoliero? Śpiewałabym mu dumki. Ale On mię i tak psuje – ilu to ludzi życie całe nie zobaczy Venecyi! Dzięki mu i za to”.

Anna statkiem płynie na Lido, pije kawę na placu Świętego Marka, szkicuje. Interesują ją różne typy etniczne, rozmaite twarze, ludzie wykonujący najróżniejsze zawody. Gondolą przepływa kanały i podziwia Wenecję nocą. W świetle księżyca dociera do portu i stamtąd płynie do Triestu. Sama!

Jeszcze w roku 1892 pisarka i poetka, szesnastoletnia wówczas Maria Komornicka została zatrzymana przez stróżów prawa na warszawskiej ulicy, którą szła bez żadnego towarzystwa. Zmierzała ponoć w stronę Wisły z zamiarem popełnienia tam samobójstwa. Pochodziła z zamożnej, ziemiańskiej rodziny i wyglądała „odpowiednio”. Być może jej stan emocjonalny, rozwiane włosy, jakieś niedopięte guziki płaszcza zwróciły nań uwagę patrolujących ulicę żandarmów.

Znana z silnego charakteru, prawdopodobnie w momencie zatrzymania i wypytywania na ulicy nie zachowywała się potulnie. Sam fakt spacerowania po centrum miasta bez przyzwoitki, męskiego opiekuna, był wystarczającym powodem do aresztowania dziewczyny, podejrzenia o uprawianie prostytucji (bez obowiązującej wówczas tzw. „książeczki”) i zabrania jej siłą do najbliższego cyrkułu. Tam Maria została poddana inwazyjnemu badaniu pod kątem nierządu. Traumę, jaką wywołało to „badanie” o znamionach gwałtu wyczytać można z utworów poetki z początku XX wieku.

Więcej swobody obyczajowej kobiety zdobędą dopiero po wybuchu pierwszej wojny światowej, gdy wkroczą w życie publiczne; będą mogły bez męskiego towarzystwa chodzić do kawiarni czy samodzielnie podróżować. Status prawny zbliżony do tego, który mężczyźni zagwarantowany mieli od wieków, zostanie osiągnięty wraz z uzyskaniem praw wyborczych (w przypadku Polek w 1918 roku, Francuzki uzyskają je dopiero w 1944 roku) i dostępem do uczelni wyższych.

Za dnia Anna tryska humorem i energią, biega co rusz na pocztę, czekając na wiadomość od Graba. Wieczorami ogarnia ją melancholia i śpiewa tęskne dumki. Odczytuje wielokrotnie listy od Wojciecha i zaczyna ją dręczyć dylemat, który nie da jej spokoju przez najbliższe lata: wybrać miłość do mężczyzny czy miłość do sztuki? Małżeństwo czy twórczość? Wątpi, aby te dwie kwestie można pogodzić.

Klimcia czuje się nie najlepiej, plany podróży muszą ulec modyfikacji – po odwiedzeniu Padwy, Bossano i Udine (wszędzie Anna szkicuje miejscowe zabytki, portrety miejscowych, maluje pejzaże akwarelą), panie zatrzymują się w górskim miasteczku, po czym kierują się w drogę powrotną, w stronę Wiednia. Anna spodziewa się, że za kilka dni zobaczy Wojciecha, a na razie razem z Klimcią snują plany otwarcia kiedyś szkoły rysunku dla kobiet.

W dzienniku zapisuje czytane wieczorami lektury: ulubiona Orzeszkowa, tym razem książka z 1876 roku Eli Makower, opowieść o żydowskim przedsiębiorcy, który dorabia się, wykorzystując naiwnych Polaków, aż w końcu zaczyna rozumieć, że jedyną drogą jest asymilacja. Druga lektura to książka szkockiego pisarza Samuela Smilesa Self help. Ten wiktoriański podręcznik wydany w 1859 roku stał się bestsellerem i podstawową pozycją dla tych, którzy pragnęli pracować nad swoim rozwojem. Książka podkreśla wagę kształtowania własnego charakteru, zwraca uwagę na niezależność i indywidualizm.

KRAKÓW CZY PARYŻ?

17 czerwca trzy podróżniczki docierają do Wiednia. Anna dowiaduje się, że Wojtek wyjechał przed dwoma tygodniami. Wieczorem w hotelu męczy ją gwałtowne bicie serca.

Kolejne gorące, letnie dni wypełniają jej spacery z Klimcią po Stadtparku. Rysuje drzemiących Niemców. Daremnie oczekuje listu od Wojtka. „Klimcia ciągnie kabałę – niewesołe wróżby”, notuje. Znowu źle się czuje, dokucza jej serce i nakłoniona przez przyjaciółkę wybiera się do lekarza.

W końcu nadchodzi kurtuazyjna wiadomość od Grabowskiego, który przebywa teraz w Przemyślu. Nazajutrz Anna pisze w dzienniku: „Dziwnie smutne myśli dręczą mię od pewnego czasu. Dlaczego mam te bolesne przeczucia? Że pisuje rzadziej. To rzecz zrozumiała: jest w kraju, pracuje, ma przeszkody w znajomych... Lecz czy tylko te przeszkody? Chwilami bardzo jestem niespokojna. A wszak przed dwoma miesiącami byłam tak bez troski, tak prawie szczęśliwa! Lecz czyż mam prawo narzekać? Jak we wszystkim pojęcia nasze się zgadzały – poglądy na sztukę, na życie. Słuchając go, zyskałam nie mało. Gdyby nie materialne warunki – moglibyśmy być szczęśliwi. Wiem ja, jak troski powszednie zabijają człowieka, a szczególnie artystę. Nie mogłabym znieść, ażeby on dźwigał na sobie wyłączny obowiązek materialnego zarobkowania i to z mego powodu. Gdyby moja praca mogła dopomódz mu choć w części! Ha! Trzeba pracować, wyrobić sobie stanowisko. Dotąd sztuka była jedynym moim celem – stanie się nadal i środkiem, niestety. Co ten stary profesor plecie, że mam jakieś chroniczne podrażnienie nerwów serca! To nie dla mnie takie rzeczy”.

Po kilkunastu dniach lekarz zapewnia Annę, że nic złego nie dzieje się z jej sercem. Za to Klimcia znów jest chora. W Wiedniu jest zbyt gorąco, lekarz zaleca wyjazd do uzdrowiska. Wojtek także źle się czuje, jak donosi jej w liście. Kaszle mocno.

Panie znajdują mieszkanie w Allond, gdzie pozostają do końca lata. Anna dręczy się tym, że nie może pracować. Marzy o powrocie do Warszawy, do swojej pracowni. Ale nie chce opuszczać chorej przyjaciółki. Jedyną rozrywką w Allond jest las, w którym Anna codziennie spaceruje, często myśli o Wojtku. „Jak to wszystko przyszło nieznacznie – teraz nie jestem już nigdy sama – anim się spostrzegła, jak już nie byłam sobą – panią mej woli. A jednak nie gniewam się za tę niewolę mimo kozaczej natury mojej” – notuje w dzienniku.

Wojciech śni jej się od kilku dni. Żeby tylko był zdrów, martwi się Anna. Wreszcie pod koniec sierpnia przychodzi list. Jest mu nieco lepiej. Nagle „jakoś wszystko staje się piękniejsze, lepsze” – pisze Anna i przez dwie godziny z zapałem rysuje Balladynę w chwili zabicia Aliny. Czas wypełnia jej gotowanie. „Wczoraj kupiłam liści do zakwaszenia ogórków – gospodaruję tu zawzięcie – od dzieciństwa lubiłam gospodarstwo – życie czynne miało dla mnie zawsze wiele uroku. [...] Rada jestem, że potrawy zgotowane przeze mnie najlepiej smakują Klimci i p. Krassowskiej” – zapisuje.

Stan Klementyny nie poprawia się. W połowie września panie wracają więc do Wiednia. Tam na Annę czeka list od Wojtka. Od razu, na ulicy rozrywa kopertę, odczytuje wiadomość, wpada na rusztowanie i rozbija sobie głowę. Na szczęście Grabowski jest zdrowy. Dotarł do niego przekazany mu przez Annę jej obraz Malarz wędrowny. „Pisze mi Wojciech, że z twarzy, sposobu malowania i wyrazu jest zadowolony, nie podoba mu się tylko zbyt realistyczne traktowanie brudnego surduta. Jest to jednak studium tylko, gdzie chciałam dokładnie oddać naturę”.

20 września, po przeszło ośmiu miesiącach wyprawy podróżniczki stają w Krakowie, skąd Anna ma niedługo wrócić do Warszawy, a Klimcia z mamą do domu na Podole. Anna odwiedza rodzinę. Jej wuj podsuwa jej pewien pomysł: mogłaby zostać na jakiś czas w Krakowie i skorzystać z rad samego Jana Matejki! Mistrz udziela prywatnych lekcji, poza tym chętnie konsultuje prace przedstawiane mu przez młodych artystów. Anna musiałaby tylko wynająć sobie pracownię. Mogłaby widywać się z Wojciechem!

Jest już prawie zdecydowana na pozostanie w Krakowie, gdy przychodzi list z domu. Matka przekazuje znakomitą wiadomość: od Zosi Stankiewiczówny nadeszło zaproszenie, aby Anna dołączyła do niej w Paryżu i zapisała się do prywatnej szkoły rysunku i malarstwa Académie Julian, do której uczęszcza Zosia. Anna musiałaby opłacić jedynie czesne, mieszkałaby z Zosią i jej matką w wynajmowanym przez nie mieszkaniu. Matka Anny nakłania ją do przyjęcia propozycji, zaś poczciwy tatko, jak nazywa go Anna, postara się zgromadzić dla córki pieniądze na naukę.

Anna spaceruje po Plantach, bijąc się z myślami. Karmi gołębie na placu Mariackim. Słucha hejnału i odkrywa na nowo, jakie to wszystko piękne. Ogląda zachód słońca nad kopcem Kościuszki. Podziwia Wawel. „Z taką dumą chodzę dokoła – wiem, że stąpam po własnej ziemi. Doznawać tego może tylko ten, kto wraca z dłuższego pobytu na obczyźnie” – notuje w dzienniku. Czy nie lepiej zostać w Krakowie?

Wuj Anny sugeruje, aby poradziła się samego Matejki. Okazuje się, że Matejko wyjechał do Lwowa.

Nazajutrz, 12 października notuje: „Po bezsennej nocy z rankiem wróciła mi energia: tu nie ma co robić – trzeba starać się koniecznie wyjechać do Paryża. O modele do aktów dla mężczyzn trudno, cóż dopiero dla nas!”.

A więc Paryż!

ROZTERKI

W październikowe popołudnie Anna zmierza przez Nowy Świat do swojej pracowni. Idzie żwawym krokiem, ubrana w dopasowany, skromny płaszczyk. Na głowie ma mały toczek. Wszystko to w burym kolorze, bez typowych dla epoki dekoracyjnych zdobień. Dźwiga pod pachą tekę rysunków i nie zwracając uwagi na błoto pod stopami, przeciska się przez tłum. Mija liczne składy i magazyny opatrzone pisanymi cyrylicą szyldami. Niektórzy jej energię i skuteczność działania uważają za mało kobiece, wręcz męskie. Jej przyszły mąż będzie wiele lat później tłumaczył ambicję i samodzielność żony tym męskim pierwiastkiem, któremu Anna zawdzięczała niezwykłą odwagę.

Baczne spojrzenie ciemnych oczu bez cienia skrępowania koncentruje się na malowniczych „typach ludzkich” warszawskiej ulicy – kataryniarzu, szmaciarzu, roznosicielu gazet.

Najchętniej wyjęłaby kartkę papieru i zaczęła szkicować tu, na ulicy te zaskakujące oblicza: gałganiarza o czerstwej twarzy, z kopą szmat na plecach, żebrzącego dziada, wyniosłych mężczyzn w cylindrach, ubogą pomarańczarkę...

Spieszy się, aby zaraz w pracowni naszkicować dopiero co napotkane twarze. Z trudem łapie oddech, serce znowu zaczyna galopować. Niekiedy to bijące tak mocno i nierównomiernie serce wywołuje lęk o zdrowie, o przyszłość. Lekarze zawsze mówią to samo: nie przemęczać się, nie ekscytować, nie tańczyć... A przecież kiedy słyszy skoczną muzykę, jej nogi same rwą się do tańca, dusza wyrywa się ku wolności.

Jej obraz Matka Boska właśnie został sprzedany za 60 rubli, a w „Tygodniku Ilustrowanym” pojawiła się reprodukcja jej rysunku Siostra Miłosierdzia.

Porządkuje i czyści pędzle. Dzisiaj malowanie zupełnie jej nie idzie. Głowa pęka od myśli. Ostatnio źle sypia, denerwuje się wyjazdem, martwi się o zdrowie Klimci. Znowu od kilkunastu dni wyczekuje wieści od Wojciecha. Dlaczego nie pisze? Czy znowu źle się czuje?

Kilka dni temu wydawało się, że nie będzie miała gotówki na pociąg do Paryża ani opłacenie szkoły. Bank Skopiński, w którym tatko ulokował oszczędności jest w trudnej sytuacji i zawiesił wypłaty. Ale w końcu doktorowi Bilińskiemu udało się uzyskać 150 rubli na wyjazd córki. Nie jest to duża suma, ale na początek wystarczy.

Nad Warszawą zapada zmrok, październikowe dni stają się coraz krótsze. Zaraz trzeba wracać do domu, a tam pewnie czeka na nią znowu pan Lucjan. Jego zamiary są oczywiste. Dawny przyjaciel, elegancki, interesujący, do tego bogaty – niedawno otrzymał duży spadek. Od kiedy wróciła do Warszawy, odwiedza ją niemal codziennie.

Kiedy wieczorem jest rozstrojona i smutna, tatko martwi się, że będzie w Paryżu za kimś tęskniła. „Poczciwe ojczysko prosi, abym mu otwarcie napisała – na drodze mi nie stanie. Oh, ja o tem wiem od dawna, ale nie mam śmiałości powiedzieć mu wszystko!” – zanotowała w dzienniku.

Na ulicy spotyka koleżankę, popularną aktorkę Teatru Narodowego Marię Deryng, która zastąpiła w rolach szekspirowskich Helenę Modrzejewską. Ostatnio podbiła Warszawę kreacją Ofelii. Rozmawiają o tym, co nowego dzieje się w ich życiu, Maria oświadcza, że nazajutrz ostatni raz gra w teatrze. Wychodzi za mąż i oficjalnie rezygnuje z aktorstwa. Mówi to z uśmiechem, choć Anna wyczuwa żal. Czy nie będzie jej brakowało ekscytacji, satysfakcji z występów, oklasków publiczności, kwiatów od wielbicieli? Zapewne tak, ale skoro chce mieć męża, założyć rodzinę, musi dokonać wyboru. Po ślubie opuści Warszawę i zamieszka w majątku ziemskim, z dala od wydarzeń kulturalnych, które stanowiły jej codzienność.

„Już nie zobaczę jej na scenie” – Anna notuje wieczorem w dzienniku. Dobrze zapamięta przypadek zdolnej Marii. Rezygnacja z kariery stanowi cenę, jaką większość kobiet musi zapłacić za miłość, ujętą w oficjalne ramy związku małżeńskiego. Tak stało się chociażby w przypadku zdolnej malarki Zofii Szeptyckiej – córki komediopisarza Aleksandra Fredry, która wybrała małżeństwo i przerwała dobrze zapowiadającą się karierę (wystawiała swoje obrazy nawet na paryskim Salonie). Nie każda pani zdobędzie się na taką odwagę jak pisarki – Maria Konopnicka i Eliza Orzeszkowa.

Jeszcze przed wyjazdem w liście do Klementyny Anna pisze: „Mam trochę dobrego, lecz więcej złego usposobienia. Muszę być niezależną, gdyż łamałabym obowiązki narzucone. Wierzę w zdolności moje i mam do tej pracy zamiłowanie. Gdybym napotkała przeszkody – znienawidziłabym je. I co wtedy? Teraz, mając swobodę, szczęśliwą jestem, jak nikt i Tobie, którą bardzo kocham, życzę być tak szczęśliwą, gdyż położenie moje jest do pozazdroszczenia”.

Wreszcie 8 listopada 1882 roku Anna wyjeżdża z Warszawy. W pociągu notuje: „Sama sobie nie wierzę, że jadę do Paryża. Rok temu było to tylko marzenie. Jadę pełna wiary. A jaki będzie powrót? Pasażerowie zmieniają się. Często urywam zaczętą przez nich rozmowę – nie mam do niej ochoty. Wreszcie zasypiam, jak w domu. Śni mi się natarczywie pan Lucjan. Co się przebudzę i usnę znowu – ciągle tylko on. A na jawie rzadko o nim myślę”.

[...]

PRZYPISY

[1] Dokumenty wskazujące wiek Bilińskiej to sporządzony w języku francuskim akt ślubu (Actes d’État Civil, Paris) oraz akt zgonu w języku rosyjskim (wpis w księgach parafialnych kościoła Św. Aleksandra w Warszawie).

[2] W Wiatce w latach trzydziestych XX wieku powstał wielki łagier Wiatłag. Miejscowość Wiatka wspomniana została w Epilogu powieści Mistrz i Małgorzata Michaiła Bułhakowa.

[3] Właściwa nazwa to Instytut Muzyczny w Warszawie – uczelnia założona w 1821 roku przez Józefa Elsnera jako Konserwatorium Muzyczne. Po powstaniu listopadowym konserwatorium musiało zawiesić działalność, dopiero trzydzieści lat później reaktywowano szkołę pod zmienioną nazwą. Na nazwę „Konserwatorium” nie chciały się zgodzić władze carskie, gdyż tego typu wyższej szkoły muzycznej nie było jeszcze w Rosji. W okresie, w którym do szkoły uczęszczała Anna Bilińska jej dyrektorem był Aleksander Zarzycki (1834–1895), pianista, dyrygent, kompozytor, pedagog. W 1888 roku zrezygnował z tej funkcji w związku z natężoną rusyfikacją, jaką władze stosowały wobec uczelni. Od 1916 uczelnia przyjęła nazwę Konserwatorium, w 1918 roku, po uzyskaniu niepodległości, szkoła funkcjonowała jako państwowa szkoła muzyczna. Obecnie Uniwersytet Muzyczny im. Fryderyka Chopina.

[4] Kiedy w Warszawie Gerson zakłada swoją „szkołę rysunkową”, rok później, w 1868 roku, w Krakowie z inicjatywy lekarza i społecznika Adriana Baranieckiego powstają Wyższe Kursy dla Kobiet, często złośliwie nazywane „Baraneum”. Panny mogły tam nabyć wąski zakres wiedzy na poziomie akademickim. Kształciły się w zakresie historyczno-literackim, przyrodniczym, sztuk pięknych, nauk handlowych i gospodarczych. Dyplom ukończenia kursów nie wszędzie był uznawany, jednak szkoła cieszyła się dużą estymą, uczyło się w niej wiele panien, które w późniejszych latach pracowały zawodowo i stanowiły pierwsze pokolenie pracujących intelektualnie kobiet. Adeptkami kursów było wiele sławnych w dorosłym życiu panien, między innymi malarka Alicja Halicka czy pisarka Magdalena Samozwaniec.

[5] Popularność Monachium jako ośrodka artystycznego utrzyma się jeszcze długo, zanim ostatecznie po pierwszej wojnie światowej Paryż stanie się jedynym liczącym się kierunkiem. Właśnie w Monachium w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku rozpocznie swoją błyskotliwą karierę artystyczną Olga Boznańska. W tamtejszych szkołach prywatnych na początku XX wieku szlify zdobywać będą Alicja Halicka, Irena Reno (Hassenberg) i wiele innych malarek.

[6] Ten i inne fragmenty z Dziennika Marii Baszkircew w tłumaczeniu Heleny Duninówny, pochodzą z książki wydanej przez wyd. Czytelnik, Warszawa 1967.