Redakcja: Piotr Stasiński, Paweł Goźliński

Korekta: Teresa Kruszona

Projekt okładki: Ula Pągowska

Zdjęcie na okładce: Dwie sycylijskie skały, Tusa – archiwum autora

Opracowanie graficzne, skład: Elżbieta Wastkowska, ProDesGraf

Redaktor prowadząca: Katarzyna Kubicka

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

Copyright © Agora SA, 2023

Copyright © by Wojciech Czuchnowski, 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2023

ISBN: 978-83-268-4146-0

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

1. Dwie skały

2. Świetlik

3. Zdjęcia, Etretat, 29 grudnia 2017

4. Bezbronność

5. Dzisiaj

6. Zdjęcia, 1 lutego 2018

7. Zdjęcia, marzec 2018

8. Zdjęcia, 28 marca 2018

9. Cięcie

10. Dzisiaj

11. Zdjęcia, 11 czerwca 2018

12. Dzisiaj

13. Zdjęcia, sierpień 2018

14. Zdjęcia, 15 września 2018

15. Zdjęcia, 29 grudnia 2018

16. Dzisiaj

17. Dzisiaj

18. Dzisiaj

19. Zdjęcia, styczeń 2019

20. Zdjęcia, 22-24 lutego 2019

21. Dzisiaj

22. Dzisiaj

23. Zdjęcia, 2 kwietnia 2019

24. Zdjęcia, kwiecień-czerwiec 2019

25. Zdjęcia, 10 kwietnia 2019

26. Dzisiaj

27. Dzisiaj

28. Dzisiaj

29. Zdjęcia, 12 kwietnia 2019

30. Dzisiaj

31. Dzisiaj

32. Zdjęcia, 13 kwietnia 2019

33. Dzisiaj

34. Zdjęcia, 25 maja 2019

35. Zdjęcia, 26 czerwca 2019

36. Zdjęcia, 28 czerwca 2019

37. Dzisiaj

38. Zdjęcia, 11 sierpnia 2019

39. Dzisiaj

40. Zdjęcia, 18 października 2019

41. Dzisiaj, 30 lipca 2022

42. Dzisiaj i nie dzisiaj, 30 lipca 2022 — 10 kwietnia 2022

43. Dzisiaj

44. Dzisiaj

45. Dzisiaj

46. Dzisiaj

47. Zdjęcia, 14 listopada 2019

48. Zdjęcia, 5 grudnia 2019

49. Zdjęcia, 6 stycznia 2020

50. Zdjęcia, 22 lutego 2020

51. Zdjęcia, 11 kwietnia 2020

52. Dzisiaj

53. Dzisiaj

54. Zdjęcia, 11 czerwca 2020

55. Zdjęcia, 10 lipca 2020

56. Dzisiaj

57. Dzisiaj

58. Zdjęcia, 1-2 sierpnia 2020

59. Dzisiaj

60. Zdjęcia, 12 września 2020

61. Dzisiaj

62. Zdjęcia, 23 września 2020

63. Zdjęcia, kotek na środku drogi. 29 września — 18 października 2020

64. Zdjęcia, 19 października 2020

65. Dzisiaj

66. Zdjęcia, 8 listopada 2020

67. Zdjęcia, 1-17 listopada 2020

68. Zdjęcia, 25 listopada 2020

69. Zdjęcia, 24 grudnia 2020

70. Zły rok 2021

71. Zdjęcia, 9 lutego 2021

72. Dzisiaj

73. Dzisiaj

74. Dzisiaj

75. Zdjęcia, 25 marca 2021

76. Dzisiaj

77. Zdjęcia, 10-11 kwietnia 2021

78. Zdjęcia, 11 maja 2021

79. Dzisiaj

80. Zdjęcia, 30 lipca 2021

81. Dzisiaj

82. Zdjęcia, 30 lipca — 5 sierpnia 2021

83. Zdjęcia, 9 sierpnia 2021

84. Zdjęcia, 30 sierpnia 2021, godzina 14.51

85. Zdjęcia, 23 września 2021

86. Dzisiaj. Zdjęcia, wrzesień 2021 — 16 sierpnia 2022

87. Dzisiaj

88. Zdjęcia, 30 września 2021

89. Zdjęcia, 30 października 2021

90. Zdjęcia, 11 listopada 2021

91. Zdjęcia, 21 listopada 2021

92. Zdjęcia, 17 grudnia 2021

93. Zdjęcia, 24 grudnia 2021

94. Zdjęcia, styczeń 2022

95. Zdjęcia, 20 lutego 2022

96. Zdjęcia, 24 lutego — 24 marca 2022

97. Zdjęcia, 25 marca 2022

98. Zdjęcia, 7 kwietnia 2022

99. Zdjęcia, 8 kwietnia 2022

100. Zdjęcia, 13 kwietnia 2022

101. Dzisiaj

102. Wojtek do Adriana, 5 kwietnia

103. Wojtek do Adriana, 6 kwietnia 2022

104. Adrian do Wojtka, 6 kwietnia 2022

105. Wojtek do Adriana, 8 kwietnia 2022

106. Adrian do Wojtka, 9 kwietnia 2022

107. Wojtek do Adriana, 9 kwietnia 2022

108. Wojtek do Adriana, 10 kwietnia 2022

109. Adrian do Wojtka, 10 kwietnia 2022

110. Wojtek do Adriana, 11 kwietnia 2022

111. Wojtek do Adriana, 15 kwietnia 2022

112. Wojtek do Adriana, 25 kwietnia 2022

113. Adrian do Wojtka, 25 kwietnia 2022

114. Wojtek do Adriana, 26 kwietnia 2022

115. Wojtek do Adriana, 29 kwietnia 2022

116. Zdjęcia, 30 kwietnia 2022

117. Wojtek do Adriana, 30 kwietnia 2022

118. Wojtek do Adriana, 2 maja 2022

119. Adrian do Wojtka, 2 maja 2022

120. Wojtek do Adriana, 3 maja 2022

121. Wojtek do Adriana, 4 maja 2022

122. Adrian do Wojtka, 4 maja 2022

123. Wojtek do Adriana, 5 maja 2022

124. Zdjęcia, 6 maja 2022

125. Zdjęcia, 7 maja 2022

126. Adrian do Wojtka, 8 maja 2022

127. Wojtek do Adriana, 8 maja 2022

128. Zdjęcia, 9 maja 2022

129. Wojtek do Adriana, 10 maja 2022

130. Adrian do Wojtka, 11 maja 2022

131. Wojtek do Adriana, 12 maja 2022

132. Adrian do Wojtka, 12 maja 2022

133. Zdjęcia, 13 maja 2022

134. Zdjęcia, 15 maja 2022

135. Zdjęcia, 17 maja 2022

136. Zdjęcia, 18 maja 2022

137. Wojtek do Adriana, 19 maja 2022

138. Adrian do Wojtka, 19 maja 2022

139. Wojtek do Adriana, 19 maja 2022

140. Zdjęcia, 19 maja 2022

141. Zdjęcia, 21 maja 2022

142. Zdjęcia, 25-26 maja 2022

143. Zdjęcia, 26-31 maja 2022

144. Dzisiaj

145. Dzisiaj

Zamienię się w kamień, drzewo i chmurę/

i będę czyimś widokiem z kuchennego okna

(MICHAŁ CICHY, DO SYTA)

Dniami rozstania, a nocą powroty,

ja właśnie za to kocham koty

(BUZU SQUAT)

Marcie, Magdzie, Maszy, Marysi, Iwonie, Kasi, Teresie, Jerzemu, Piotrowi, Simone, Jarkowi, Tomkowi – za to, że pomogli mi przetrwać

1. DWIE SKAŁY

– Tam są takie dwie skały, one zawsze dają cień – Agnieszka powiedziała to bardzo słabym głosem. Chciała powiedzieć coś więcej, ale lekarka z hospicjum domowego, którą poinformowaliśmy o naszym pomyśle, pogłaskała ją tylko po ręce. Był początek maja 2022 roku. Zaczynał się piąty rok choroby nowotworowej mojej żony. Wiedzieliśmy, że walkę przegrała. 28 kwietnia Agnieszka miała ostatnią wizytę w klinice. Nikt już niczego nie ukrywał. Jej stan – niemal całkowita bezwładność kończyn, potworne wychudzenie i osłabienie – to nie był wynik zastosowanej „terapii ostatniej szansy”. Rak zaatakował cały organizm. Koniec mógł nastąpić w każdej chwili.

Wtedy wpadłem na pomysł: wynajmiemy kampera i pojedziemy do nas na Sycylię. „Do nas”, bo w miasteczku Tusa na północy wyspy mieliśmy mały domek, kupiony z myślą o tym, że spędzimy tam starość. Kamper, bo lot samolotem był wykluczony ze względu na ciężki stan Agnieszki. Mogła jechać tylko w miarę wygodnie, leżąc na łóżku, ze swobodnym dostępem, tak by nie było problemu z podawaniem lekarstw, głównie morfiny w coraz większych dawkach.

Ale wtedy, gdy mówiła o „dwóch skałach”, czyli plaży w Castel di Tusa, cztery kilometry poniżej naszego domu, jeszcze nie brała morfiny. Pierwsze dawki zaczęły się dwa dni później.

Pomysł wyjazdu był mój, ale to Agnieszka dopilnowała, żebyśmy pojechali. Na początku nie sądziłem, że będzie chciała. Wyjazd stał się jednak jedyną rzeczą, która ją interesowała. Chciała wyjechać zaraz, nawet wiedząc, że może nie dojechać i że na pewno jedzie tam, by umrzeć.

Pojechaliśmy.

Podróż trwała od 13 do 17 maja. 25 maja po godzinie 18 Agnieszka zmarła. Zdążyła zobaczyć „swoją” plażę i dwie skały; umierała, patrząc na góry i morze widoczne z balkonu. Przed śmiercią powiedziała, że jest szczęśliwa.

Nie czuła, że umiera. Jestem tego pewien. Umarła, gdy ją karmiłem. Po prostu nie przełknęła ostatniej porcji zupy.

Kilka dni później oglądałem Tatarak, jeden z ostatnich filmów Andrzeja Wajdy. Główna linia fabuły – ekranizacja noweli Iwaszkiewicza – przeplata się z opowieścią Krystyny Jandy, odtwórczyni głównej roli, o tym, jak w trakcie kręcenia tego filmu umierał na raka jej mąż, Edward Kłosiński. Też zmarł podczas posiłku, między jedną a drugą łyżką wody.

Więc może to tak właśnie bywa.

Kiedy na przełomie 2017 i 2018 roku moja żona zaczęła chorować, postanowiłem pisać dziennik. Nie pierwszy raz. Poprzednich kilka prób kończyło się na zapiskach z jednego, góra dwóch tygodni. Potem dziennik szedł w kąt razem ze wszystkimi postanowieniami. Tak było i tym razem. Skończyło się na kupieniu ładnego brulionu i zapiskach z paru dni. Swoją drogą dziwne, że człowiek, który żyje z systematycznego pisania, nie jest w stanie znaleźć w sobie tyle dyscypliny, by odnotowywać każdy dzień w jednym choćby zdaniu. Nie do publikacji, ale dla wspomnień albo dla dzieci czy wnuków. Marzyłem, by mieć coś takiego po swoich dziadkach lub rodzicach. Sam nie zdołałem nigdy wytrwać nawet miesiąca.

Teraz, gdy Agnieszka nie żyje, tym bardziej było mi żal. Ale przecież można uratować te wspomnienia. W telefonie mam ponad trzy tysiące zdjęć, swoisty fotodziennik sięgający 2015 roku. Pomyślałem: pójdę śladem tych fotografii, znajdę te, które przypominają nasze chwile, nasze godziny, zmagania i wszystko to, co obok nich się działo. Znajdę i każde z tych zdjęć opiszę. Już w trakcie przeglądania myślałem, że jakoś ocalę pamięć o Agnieszce. Kim była, kim była dla mnie.

Nie wiedziałem jeszcze, że to pisanie pomoże mi przeżyć.

2. ŚWIETLIK

„Światło wytwarzane przez świetlika świętojańskiego powstaje w wyniku chemiluminescencji dzięki enzymowi lucyferazie. Świetliki mogą dowolnie światło »włączać i wyłączać«. Światłu, które wytwarzają, nie towarzyszy ciepło, a więc ciało chrząszcza nie ulega nagrzaniu”.

Tyle Wikipedia.

Dwa dni po śmierci Agnieszki, w środku nocy, zjechałem na plażę w Castel di Tusa, w to samo miejsce, w którym 17 maja staliśmy kamperem. Patrzyłem w górę, w gwiazdy, prosząc o znak.

Na niebie nic się nie działo. Gwiazdy nieruchome, żadnej spadającej, nawet żadnych świateł samolotu. Długo tak patrzyłem, w końcu spuściłem głowę i odwróciłem się plecami do brzegu.

Wtedy w trawie, kilka metrów przed sobą, zobaczyłem białe, bardzo intensywne światło. Podszedłem bardzo blisko. To był świetlik. Świecił tak mocno, że wokół niego powstała aureolka. Ostrożnie wyjąłem go z trawy, włożyłem do pudełka z odrobiną wody i zerwanymi roślinami. Świecił jeszcze jakiś czas. Rano zniknął. Wierzyłem, że to znak, o który prosiłem.

Potem znalazłem go nieżywego w samochodzie, tam, gdzie zostawiłem pudełko.

3. ZDJĘCIA, ETRETAT, 29 GRUDNIA 2017

Po raz pierwszy byliśmy tutaj w 1988 roku, też zimą, jeszcze na studiach. Jedno z najbardziej znanych turystycznych miasteczek Normandii. Bywa poza sezonem – czyli zimą – niemal wyludnione. Wtedy dotarliśmy tam pociągiem z Paryża, teraz samochodem z Polski, już po raz kolejny, bo ta pora roku potrafi być nad oceanem fascynująca. Do Francji Agnieszka wyjechała jako studentka romanistyki, zapisała się na Sorbonę, tak jak wiele jej koleżanek pracowała jako fille au pair. Ja do niej dojechałem, mieszkaliśmy w chambre de bonne na bulwarze Malesherbes, myśleliśmy o emigracji.

W 2017 Étretat było jedną z pierwszych naszych wycieczek. Mimo że to Francja, czujesz się trochę jak na szkockich wrzosowiskach. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że Agnieszka już...

Guz pod lewą piersią był mocno wyczuwalny. Nic nie mówiła, chciała, żeby ten wyjazd przebiegał bez takich problemów.

Na zdjęciu przykucnęła przy kolczastych krzakach z czerwonymi owocami. Zrobiłem jej tam fotografię 29 lat wcześniej. Porównywaliśmy potem oba zdjęcia, śmiejąc się, że nic a nic się nie zmieniła.

Z tego wyjazdu zapamiętałem długie spacery i pensjonat w domu miejscowego strażaka. Powrót przez Niemcy. Nocleg u dawnych przyjaciół z liceum. Nic więcej.

To były ostatnie dni spokoju.

W styczniu Agnieszka poszła na mammografię. Z pracowni zadzwonili do niej jeszcze przed terminem. Lekarka – jak się potem okazało, była ordynatorka onkologii – prosiła, żeby natychmiast do niej przyszła. Diagnoza: czterocentymetrowy guz w piersi z przerzutami do węzłów chłonnych. Zalecenie: natychmiastowa operacja i rozpoczęcie leczenia, na które jest i tak zdecydowanie za późno.

Zapisujemy się na wizytę w krakowskim Centrum Onkologii przy ul. Garncarskiej. Poznam tu potem każdy zakamarek. Na razie jest to przerażające miejsce, w którym setki chorych ludzi tłoczy się na korytarzach przed gabinetami, a złe wrażenie pogłębia trwający wszędzie remont, a więc chorzy mają jeszcze mniej przestrzeni. Z tego czasu pamiętam otwierające się na zewnątrz drzwi jedynej czynnej toalety dla pacjentów, które nieustannie potrącają stojących pod ścianami ludzi.

Jedziemy na szybkie konsultacje do Warszawy. Tam małżeństwo onkologów W. z rezerwą przyjmuje diagnozę lekarki, która robiła mammografię. Podobnie zresztą jest przy pierwszej wizycie na Garncarskiej. Tam też początkowo mówią, że do operacji jeszcze daleko, że najpierw może chemia, może radioterapia.

Po paru tygodniach okazuje się, że pierwsza diagnoza była najbardziej trafna. Zaczynamy od operacji: lewa pierś i kilkanaście węzłów chłonnych. Jeszcze nie wiem, co to dokładnie znaczy.

4. BEZBRONNOŚĆ

Agnieszka nie umierała lekko. Musiała cierpieć, choć o tym nie mówiła. Przy podnoszeniu jej czy przewracaniu na bok szeptała, że boli, ale że jest „do wytrzymania”.

Przez ostatnie dni prześladują mnie na jawie powracające obrazy jej coraz bardziej bezwładnego i wymęczonego ciała, najpierw nogi, aż do stanu kompletnego paraliżu, potem ręce – coraz słabsze, wreszcie zanik mowy, coraz mniej wyraźnie wypowiadane słowa. I ta przerażająca chudość. 42 kilogramy, gdy ostatni raz ją ważyłem. Weszliśmy na wagę razem, kiedy niosłem ją z łazienki. To było gdzieś w połowie kwietnia.

Gdybym miał jednym słowem określić jej stan w tych ostatnich tygodniach, powiedziałbym: „bezbronność”. Była całkiem bezbronna wobec tego, co ją niszczy, i wobec świata.

32 dni po śmierci Agnieszki udało mi się wreszcie zmienić pościel, zacząłem jakoś przytomniej rozglądać się po mieszkaniu. To nie był jeszcze początek wyjścia z abnegacji, ale jakaś decyzja, by coś ze sobą zrobić.

Znów mi się nie śniła. Miałem za to głupi sen – jakaś kobieta zwracała mi uwagę, że muszę wreszcie obciąć włosy. Zwłaszcza z tyłu, bo wiszą mi jak u niemieckiego piłkarza z lat 80.

Po co są takie sny?

5. DZISIAJ

Nie mogę przejść do drugiego zdjęcia. Minęły ponad dwa tygodnie od ostatniego wpisu, a ja wciąż odwlekam. Na ścianie wiszą trzy kartki z rozpiską leków Agnieszki i zaleceniami włoskiego doktora. Wiszą tak od półtora miesiąca.

Kartka pierwsza:

Morfina co 12 godzin (doustna/podskórna) 8.00, 20.00, 8.00;

Plaster przeciwbólowy z morfiną co 3 dni na nowe miejsce;

Wenflon, zmiana co 5 dni;

Diflucan – przemywanie ust po posiłkach. INFEKCJA JAMY USTNEJ;

Luminal – w razie drgawek [miała dwa razy, tuż przed śmiercią];

Decadron – rano (porcja) NA OBRZĘK MÓZGU;

Soldesan – południe NA OBRZĘK MÓZGU;

Italsept (wieczór) WYMIOTY, USPOKAJAJĄCY;

Lumican (południe) WYMIOTY; XEROTIN – sprej, odkażanie ust.

Kartka druga:

23 maja (pon.) Kupa, 3 posiłki;

Wizyta lekarska + pielęgniarz;

Morf. 20.00 + pozostałe; 24 V (wt.);

Wenflon, Kroplówka, Morf. 8.00;

Plastry, Luminal ok. 12.00, 19.00;

Morfina, podskórnie, 1 amp.;

25 V (śr.) 9.00 – Morf. 2 porcje;

26 maja i 27 maja [już puste rubryki].

Takie rozpiski prowadziłem jeszcze w Krakowie. Szkoda, że wyrzuciłem poprzednie.

Kartka trzecia na firmowym papierze:

„Di Leonardo Dott. Francesco Giuseppe MEDICO CHIRURGO. Czuchnowska Agnesa Caterina. Data: 20.05.22. Dawkowanie leków po włosku z polskim tłumaczeniem”.

Doktor Di Leonardo dawno już nie jest „medico chirurgo”. Dobrze po siedemdziesiątce, ale dalej praktykujący, chyba samotny. Wygląda, jakby miał jakąś tajemnicę. Zauważyłem na przykład, że recepty, które wypisuje ręcznie, trzeba nosić do ośrodka zdrowia, gdzie młodsza lekarka przepisuje je na oficjalne druki. Jego obecna specjalizacja to „medicina e cure palliative”. W miasteczku mówią na niego „doktor śmierć”. Wiedzą, że jak do kogoś zaczyna przychodzić, to ten ktoś umiera. U nas doktor był dwa razy. Agnieszka rozmawiała z nim po włosku. Przy ostatniej wizycie powiedział, że idzie na urlop i wróci do nas za dwa tygodnie. Już nie wrócił.

Na tej ścianie, gdzie kartki, wisi też torba Agnieszki. Miała słabość do toreb, butów i białych koszul. Lubiłem jej kupować torby, przeważnie trafiałem w jej gust. Tę ostatnią przywiozłem z wyjazdu służbowego do Francji. Czarna, z cienkiej skóry. Bardzo ją lubiła. Nosiła całą jesień i zimę.

Zawsze wieszała swoje torby w tym miejscu. Tak na razie zostawiam. Jakby tutaj była. Kartki zdejmuję.

Na ścianie jeszcze letnia sukienka z Zary. Ciemny granat, cienki materiał w kwiaty. Dziewczyny (Teresa i Małgosia) obiecały Agnieszce w prezencie i kupiły na ten wyjazd.

Bardzo się ucieszyła. Nie założyła jej już ani razu.

6. ZDJĘCIA, 1 LUTEGO 2018

Od początku fotografuję wyniki jej badań. Agnieszka zbiera wszystkie w papierowych kopiach, wkłada do teczek. Staram się kupować ładne teczki, żeby nie było to takie przygnębiające. Jedna jest szara w kolorowe koty, najbardziej trwała, inne się rozpadają. Kupuję je prawie zawsze w sklepie papierniczym niedaleko kliniki przy ul. Garncarskiej.

Badanie histopatologiczne nr 92250 z 1 lutego 2018 roku. Odczyt: „W piersi lewej w rzucie kwadrantów górnych oraz zabrodawkowo widoczny jest policykliczny guz hipoechogeniczny o wymiarach 46x24x30 mm”.

To bardzo duża zmiana. W największym miejscu guz ma 4,6 cm, w najmniejszym 2,4 cm. Współcześnie przy regularnie robionej mammografii wyłapuje się guzy kilkumilimetrowe. Taki guz można „wyłuskać” z piersi, nie trzeba jej odcinać, zostaje mała blizna. Tu już wiadomo, że będzie konieczna pełna mastektomia razem w wycięciem węzłów chłonnych.

Agnieszka się denerwuje, gdy niektórzy lekarze i znajomi mówią jej, że nie ma się co martwić, że piersi można „odbudować”, że „nie straci kobiecości” i tym podobne. „W dupie mam te cycki, niech je oba od razu obetną. To nie jest ważne” – powtarza. A jednak dla ludzi to jest ważne. Spotykamy się z taką postawą od początku. „Wyjdą jej włosy, nie będzie miała piersi, przestanie być kobietą”. Wielu ludzi na tym się skupia. W internecie setki porad: „jak zachować kobiecość po mastektomii”. Radzą głównie mężczyźni.

Po paru latach, gdy już będzie miała nadzieję na życie, jednak pomyśli o „odbudowie”.

Ale na razie jesteśmy na początku drogi. Czekamy na operację. Jej konieczność potwierdzają kolejne badania. Na ogół cykl leczenia zaczyna się od chemii, potem radioterapia, a operowane jest to, co zostaje z guza. Tu nie ma na to czasu. Dr Piotr, lekarz prowadzący Agnieszki, z którym szybko łapiemy kontakt i przechodzimy na ty, mówi w swoim stylu: „Jest chujowo, ale będzie dobrze”. Badanie z 17 marca potwierdza: „Rak piersi lewej” (po raz pierwszy pada słowo „rak”). „Leczenie systemowe obarczone zbyt dużym ryzykiem. Technicznie możliwa amputacja piersi lewej sposobem Maddena. Ze względu na dyskwalifikację do leczenia chemicznego wyznaczono termin przyjęcia do Kliniki Chirurgii na 17 kwietnia 2018 r.”.

7. ZDJĘCIA, MARZEC 2018

Ukrywamy chorobę Agnieszki przed jej rodzicami. Siostra jej mamy zmarła kilka lat temu na raka piersi i mama potwornie boi się tej choroby. Zresztą, na co im ta wiedza? Oboje są po osiemdziesiątce, w dobrej kondycji, choć schorowani. W niczym nie pomogą, za to będą się martwić.

Jeszcze nie wiemy, że uda nam się ciągnąć tę konspirację aż do wiosny 2022 roku.

Dzieciom mówimy więcej, właściwie wszystko. Tyle że boją się słuchać. Jakby to wypierały.

W połowie marca Berlin. Miała być Jerozolima, nawet kupiliśmy bilety, ale doszły dodatkowe badania i wizyty lekarskie. Trzeba było zrezygnować. Szkoda, Agnieszka zawsze marzyła o Jerozolimie.

A więc Berlin, na pożegnanie przed operacją Agnieszka chce zobaczyć Gemäldegalerie i Muzeum Pergamońskie. I powspominać stare czasy, gdy w Berlinie Zachodnim spotykało się przyjaciół, którzy wyemigrowali. Spacery wzdłuż muru, piwo na Kreuzbergu...

Byliśmy tu jesienią ’89, dwa dni po upadku muru, wracaliśmy z Francji, z krótkiej emigracji. Pamiętam ludzi siedzących na murze, przechodzących tam i z powrotem, puste przejścia graniczne. Nawet polscy cwaniacy, którzy „wynajmowali” za jedną markę młotek i przecinak do odłupania kawałka muru na pamiątkę, wydawali się fajni. Mieliśmy woreczek z takimi kawałkami. Te betonowe okruchy (wielkości 2-3 cm) po dziesięciu latach rozsypały się na piasek i trzeba było je wyrzucić.

Zdjęcia z Berlina mają daty 17, 18, 19 i 20 marca. Było bardzo zimno i bardzo słonecznie. Hotel w lofcie koło Wyspy Muzeów. Gemäldegalerie wspaniała i wyczerpująca. Ale z całej wizyty zostało tylko jedno zdjęcie. Detal z obrazu Bruegla, chyba z Przysłów niderlandzkich. Od jakiegoś czasu – jeśli tylko ochrona sali pozwala – fotografujemy detale z obrazów. Mam tego masę w telefonie.

Muzeum Historii Medycyny Charitè z potwornymi preparatami w słojach. Muzeum Pergamońskie w remoncie. Przed wejściem ogromna kolejka. Rezygnujemy.

Na zdjęciach Agnieszka w futrzanej czapce-uszance i w kremowym płaszczu z wielbłądziej wełny kupionym u handlarza starzyzną koło naszego hotelu. Bardzo była z tego płaszcza dumna.

Prawie nie rozmawiamy o chorobie i operacji.

8. ZDJĘCIA, 28 MARCA 2018

Przebieralnia na parterze Instytutu Onkologii. Tutaj przed przyjęciem na oddział zdejmuje się „cywilne” ubranie i wkłada piżamę. Przez następne lata będziemy tu i w innych takich przebieralniach jeszcze kilka razy. Agnieszka ma na sobie granatową piżamę w białe kropki. Jedną z wielu kupowanych specjalnie na pobyty w szpitalu.

Ubranie można zostawić w szatni albo oddać osobie towarzyszącej. To nasz przypadek. Potem windą na oddział chirurgii. Jest jeszcze przed COVID-em, więc wszędzie mogę wchodzić. Już na górze robię Agnieszce zdjęcie, siedzi w szlafroku za stołem. Twarz poważna, piękne, gęste włosy. Jedno z ostatnich zdjęć z włosami. Wiadomo, że się boi, ale skupia się na tym, by ukryć przed rodzicami, że jest w szpitalu, tym bardziej że właśnie zbliża się Wielkanoc. Przyjmujemy wersję, że ma ostre przeziębienie i może zarazić swoją mamę. Rodzice to kupują.

Operacja jest następnego dnia: „Amputacja piersi lewej sposobem Maddena. ICD9 85432 – zmodyfikowana radykalna mastektomia”. Epikryza: „Chora przyjęta do Kliniki Chirurgii Onkologicznej z rozpoznaniem raka piersi lewej. Zakwalifikowana do leczenia operacyjnego. Dnia 29.03.2018 r. wykonano amputację piersi lewej sposobem Maddena. Zabieg i znieczulenie chora zniosła dobrze. Przebieg pooperacyjny niepowikłany. Chora wypisana do domu w stanie ogólnym dobrym z raną gojącą się prawidłowo, bez odleżyn. Z zaleceniem kontroli w Poradni Kliniki Chirurgii i Onkologii. Pouczona o dalszym postępowaniu”.

„Dalsze postępowanie” to chemioterapia, a potem radioterapia, czyli odwrócony cykl leczenia. W międzyczasie dieta i zdrowa żywność. Tak jak chyba wszyscy w takiej sytuacji zaraz po postawieniu diagnozy zaczynamy konsultacje i lektury. Niektórych wpisów na forach internetowych lepiej nie czytać. Pełne są spiskowych teorii i najgorszych przepowiedni popartych przykładami „z życia” i „z zasłyszenia”. Ale jest też Zwrotnik Raka, profesjonalna moderowana strona, która naprawdę pomaga, daje dobre rady.

Skupiamy się na żywności. Warzywa, owoce, mięso, jajka, wszystko z ekosklepów. Przechodzimy przez etap kurkumy, której „cudowne działanie” bardzo jest reklamowane. Z Warszawy przywożę specjalne soki. Są kiszone buraki, kapusta. Zero słodyczy. Bo „rak lubi słodkie”.

„Zabieg i znieczulenie chora zniosła dobrze”. Rzeczywiście, obudziła się bardzo szybko, szczęśliwa, że już po wszystkim. Mogę wejść na salę pooperacyjną, gdzie Agnieszka zachwyca się łóżkiem, które „wszystko robi” i monitoruje pacjenta. Fajnie, że ta część kliniki jest świeżo po remoncie.

9. CIĘCIE

Agnieszka wychodzi do domu. Nie chce pokazywać rany, a ja nie mam odwagi o to prosić. Nie może spać na lewym boku, musi też oszczędzać lewą rękę. W końcu zbieram się na odwagę, by obejrzeć ranę. Wycięto z Agnieszki duży kawał ciała. Pierś i kilkanaście węzłów chłonnych. Naruszona jest część mięśni i ścięgien. Pole operacyjne było bardzo duże. Nie wiem, czy każda mastektomia tak wygląda – ta jest rozległa. Cięcie zaczyna się poniżej żeber i sięga pod ramię. Ma dawać gwarancję usunięcia potencjalnych ognisk przerzutów. Agnieszka jest zmasakrowana, ale dzielna i pełna nadziei. Mówi o powrocie do pracy. Do rodziców chodzimy, jakby nic się nie stało. Operację ukrywa, wypychając stanik i przerzucając przez ramię chustki. Niczego nie zauważają.

10. DZISIAJ

Uświadamiam sobie, że Agnieszka do końca nie mówiła o śmierci, nie mówiła, że umiera. Chociaż musiała to wiedzieć. Żartowaliśmy tylko o trumnach, urnach, karawanach. To raczej ja mówiłem, żebyśmy razem umarli. Powtarzałem to wiele razy mniej lub bardziej poważnie. Ona się wtedy strasznie denerwowała. Kazała mi przysięgać, że wybiję sobie ten pomysł z głowy, więc już o tym nie przypominałem. Na głos.

O śmierci nie rozmawiała ani ze mną, ani z żadną ze swoich przyjaciółek. Sprawdzam to dokładnie, pytam kogo tylko się da, szukam zapisków, które czasem robiła w notesach, gdzie prowadziła kalendarium zabiegów. Naszemu synowi Tymkowi na ostatnim nagraniu, które zrobił, obiecywała, że wróci. Teraz mówi, że nie lubi tego nagrania.

Parę dni przed wyjazdem miała bardzo długą rozmowę ze swoim ojcem. Może jemu coś powiedziała? Pytam, ale nie, ojciec mówi, że wspominali jej wyjazd do Francji w 1988, jak odwoził ją na lotnisko i jak przyjechał po nią, gdy wracała.

Nikomu nie mówiła o śmierci.

11. ZDJĘCIA, 11 CZERWCA 2018

Pięćdziesiąte piąte urodziny. Agnieszka już po pierwszym cyklu chemii. Włosy wyszły błyskawicznie; to, co zostało, zgoliła. Pierwsza peruka, taka by rodzice niczego nie zauważyli. Na zdjęciu dwa bukiety kwiatów i jakieś paczuszki. Prezenty. Nie mogę sobie przypomnieć, co to było.

Chemię znosi nieźle. Wygląda to tak: sześć dawek, każda co trzy tygodnie. Odprowadzam ją do kliniki, tym razem na pierwsze piętro skrzydła, gdzie mieści się chemioterapia i radioterapia. Wcześniej badania krwi, czy się kwalifikuje. Niepokoi bardzo niski poziom białych krwinek (neutropenia). Raz nawet trzeba z tego powodu przerwać cykl.

Chemię przyjmuje się w sali z kilkoma łóżkami. Pacjenci dostają kroplówkę, półleżąc. Rozmawiają, żartują, niektórzy są tu weteranami – po czwartym, piątym cyklu. Bezpośrednio po wyjściu Agnieszka czuje się nieźle. Kryzys przychodzi po paru dniach, do tygodnia. Nie ma siły wstawać, bóle głowy, wymioty, biegunka. Z włosami wyszły też brwi i rzęsy. To akurat jej mama zauważa, ale mamy odpowiedź: neutropenia.

Agnieszka nie lubi peruk. Nosi do pracy (wróciła, dobrze jej idzie) i kiedy idzie do rodziców. Poza tym chodzi w chusteczce, po domu bez. Przyzwyczajam się do widoku jej głowy bez włosów. Jej czaszka ma bardzo ładny kształt.

Lubię zdjęcie z 28 lipca. Lanckorona. Wyjazd ze znajomymi. Agnieszka w długiej niebieskiej sukience z lnu, niebieskiej chustce, białych butach i z białą (właściwie kremową) torbą na ramieniu. Powiększam. Chyba już wtedy nie mogła nosić obrączki ani pierścionków. Bolał ją każdy ucisk. Siedzi na ławce z Jolą, żoną Marka.

Kilkanaście lat temu ta para przeżyła tragedię. Podczas wyjazdu na narty zginął ich syn. Wypadek zdarzył się w trakcie freestylowego przejazdu przez las. Ledwo się z tego podnieśli, gdy u Joli zdiagnozowano raka. Marek stawał na głowie, żeby Jola miała najlepszą zagraniczną opiekę, dostęp do najnowszych leków i nowoczesnych procedur. Gdy na nich patrzę, zawsze myślę, czy ja też na pewno robię wszystko, co mogę.

Jola walkę z rakiem ma już za sobą. Minęło ponad pięć lat od jego wykrycia i zabiegów. Włosy pięknie odrosły, cieszy się nowym życiem.

Zasada jest taka: jeśli minie pięć lat i nie masz wznowy, żyjesz. Wierzę, że z Agnieszką też tak będzie. Wierzymy oboje. W rozmowach zbieramy przypadki takie jak Joli. A więc: Jola z pracy Agnieszki, Hania z Warszawy, Magda i Wanda z Krakowa, Wincenty ze Szwecji...

„Ludzie słyszą tylko o tych, którym się nie udało, których rak pokonał. Tylko to ich interesuje, bo tylko śmierć i tragedia są ciekawe. Tymczasem większość żyje i wychodzi z choroby. Tylko ta większość nikogo nie interesuje. Śmierć jest ciekawa, życie nie” – taki jest nasz wewnętrzny i zewnętrzny przekaz.

Podkreślamy, że „większość” przeżywa i że „to nie są już takie czasy, kiedy rak był wyrokiem śmierci”.

Naprawdę mocno w to wierzymy.

[...]