REDAKCJA

Dariusz Żukowski

KOREKTA

Emilia Niedzielak

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI

Wojtek Kwiecień-Janikowski

ZDJĘCIE NA OKŁADCE

Wojtek Kwiecień-Janikowski

OPRACOWANIE GRAFICZNE

Elżbieta Wastkowska

REDAKTOR NACZELNY

Paweł Goźliński

PRODUCENCI WYDAWNICZY

Małgorzata Skowrońska, Robert Kijak

KOORDYNACJA PROJEKTU

Katarzyna Kubicka

WYDAWCA

Agora SA

ul. Czerska 8/10

00-732 Warszawa

www.wydawnictwoagora.pl

© Copyright by Agora SA 2014

© Copyright by Piotr Adamczyk 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone

Wydanie elektroniczne Warszawa 2014

ISBN: 978-83-268-1669-7 (epub), 978-83-268-1670-3 (mobi)

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Człowiek nie może być wszechwiedzący, ale musi mieć coś, co naprawdę rozumie.

Gustav Freytag, pisarz niemiecki (1816-1895)

1.

Mała inkwizycja domowym sposobem

Powinienem przeczuć, że ogień strzeli wysoko – księgi były suche z upału i starości. Powietrze falowało. Fale szły z ziemi do nieba. Gorąca rzeka, przezroczysta, pełna spopielałych statków. Rozpadały się płonące karty ksiąg, a podmuchy żaru wyrzucały je ku górze. Płynęły, tliły się w powietrzu, zwęglone opadały jak czarny śnieg. Zaglądały w okna przerażonych mieszkańców kamienicy, cumowały na drewnianych parapetach. Kobiety rzuciły się z krzykiem, by ratować suszące się na balkonach pranie, ale było już za późno – białe prześcieradła, obrusy i poszwy kryły się pod warstwą popiołu. Nasze podwórkowe Pompeje. Mężczyźni, wsparci na łokciach, wychylali się z okien, pomstując.

Śmierć przychodzi wówczas, gdy czas staje w martwym punkcie. Dla mnie to mogła być ta chwila. Od dawna obawiałem się nieuchronnego – czegoś, co zrobię, czegoś złego, co się stanie, i nie będzie odwrotu. Nigdy jednak nie sądziłem, nie przypuszczałem nawet, że taka chwila, która wszystko zmienia, zdarzy się za moją pełną zgodą, co więcej, to ja ją wywołam za pomocą pudełka zapałek, butelki z naftą i niemieckich książek, z których każda ma blisko sto lat i na trzeciej stronie przylepiony ekslibris Richarda Freytaga z wizerunkiem jeźdźca wznoszącego kielich z wygrawerowaną różą.

To miało być moje prywatne auto da fé niczym stary ceremoniał inkwizycji kończący się spaleniem heretyków na stosie. Ja byłem głównym inkwizytorem ubranym w czarny płaszcz sędziego i kata w jednej osobie, chwilowym władcą płomieni, który dla swojej wiary zapragnął oczyszczenia.

Trudno to było wytłumaczyć policjantom, którzy przesłuchiwali mnie w szpitalnej separatce o ścianach wielokrotnie malowanych farbą olejną we wszystkich odcieniach zieleni. Zielony to kolor nadziei, o czym wiedzieli także ci, którzy byli tutaj przede mną i zostawili po sobie świadectwo wulgarnych napisów oraz ryty przedstawiające głównie męski narząd płciowy. Patrząc na nie, pomyślałem o wielkim wybuchu, który mógłby całe miasto pogrzebać pod gruzami, a po latach przyszliby archeologowie nowej ery i szukając śladów przeszłości, odkryliby te napisy, po czym udostępniliby je publiczności niczym freski z jaskini Lascaux odkryte w Akwitanii.

Trudno było mój inkwizytorski wybuch wytłumaczyć także sędziemu, który wprawdzie słuchał cierpliwie, ale bez cienia współczucia. Bardziej niż oratorski talent ratowała mnie jednak moja dotychczasowa opinia, może trochę też i zawód – w końcu nie codziennie stateczny publicysta oskarżony jest o spowodowanie zagrożenia życia wielu osób. Wyrok zapadł w zawieszeniu, co znaczyło, że uniknę kary, o ile w ciągu dwóch najbliższych lat nie popełnię niczego równie głupiego jak palenie księgozbiorów i strzelanie do pamiątek rodzinnych pewnego znanego pisarza, o których słuch być może powinien zaginąć. Oprócz wyroku sędzia orzekł grzywnę, mój adwokat zaś sam zaproponował cykl dobrowolnych wizyt u psychoterapeuty.

Lista polecona przez sędziego zawierała kilka adresów. Wybrałem ten na samym końcu miasta, tam, gdzie niemal kończy się Wrocław, a zaczynają Bielany. Piętrowy, poniemiecki budynek, na domofonie trzy przyciski. Parter – „Klub go-go”. Piętro, jedynka – „Yeal Minge, dypl. dr psychologii, psychoterapie, leczenie natręctw”. Piętro, dwójka – „Wróżbiarstwo i medycyna naturalna”.

Pomyślałem, że to dziwne sąsiedztwo, i ogarnęły mnie wątpliwości. Czy ja jestem Woody Allen, żeby siedzieć na kozetce? Ale gdy nacisnąłem dzwonek i przed klubem ze striptizem zobaczyłem piętnastolatka błagającego ochroniarza o łaskę dopuszczenia do cudu widoków kobiecego ciała, gdy pomyślałem, że mogę tam pójść i w cudzie tym uczestniczyć z gorliwością pierwszych apostołów – i mam tę możliwość jako alternatywę zielonej celi z rytami genitaliów – to doszedłem do wniosku, że życie jest jednak piękne i nie zepsuje mi tego żaden psycholog, choćby nie wiem jak analityczny.

Dyplomowany doktor (nie wiedziałem, że są niedyplomowani) nieoczekiwanie okazał się kobietą. Brunetka koło trzydziestki, bardziej koścista niż szczupła, o lekko kręconych włosach do ramion, ubrana w odcienie brązu. Jasne buciki, beżowa spódniczka do kolan, bardzo wąska, przez co opięta na biodrach tak, że z przodu widać zarys kości miednicy. Morelowa bluzka i orzechowa apaszka na szyi – bakaliowy zestaw, pomyślałem, zwłaszcza że oczy jak migdały. Do tego rogowe okulary na wysoko zadartym nosie. Usta wąskie, surowo ściśnięte, jakby dla zasady nie pozwolono im się uśmiechać.

Przyszło mi na myśl, że takie usta chyba nigdy nie całują, a przynajmniej nie rozchylają się przy tym lekko wilgotne. Być może zdolne są do zdawkowego cmoku na dzień dobry lub na do widzenia – tak, na do widzenia, najchętniej bym już stąd poszedł.

– Witam pana, proszę do środka – zaprosiła zaskakująco miłym głosem. – Pan z polecenia pana mecenasa?

– Tak. Dzień dobry. Z polecenia.

Spojrzała na mnie z uwagą. Przyglądam się sobie jej oczami. Brunet, prawie czterdziestoletni, średniego wzrostu, szczupły, ostrzyżony na milimetr, lekko siwiejący. Ubrany w ochronne odcienie granatu. Błękitny T-shirt, ciemnoniebieska marynarka ze sztruksu, dżinsy, dopiero co wyprane, więc nieco zbyt obcisłe w kroku (jutro się rozejdą), niepotrzebna w tej sytuacji manifestacja drugorzędowych cech płciowych. Klatka piersiowa płaska i chociaż jeszcze niezapadnięta, to widać, że sport sprowadzony do minimum, stąd pewnie deficyt endorfin. Usta wąskie, spierzchnięte z nerwów, oczy i dłonie w ciągłym ruchu, niespokojne, prawa noga lekko odstawiona do tyłu, w pozycji: „najchętniej to bym stąd natychmiast zwiał”.

Wskazuje mi ręką kierunek. Przechodzę przez krótki, słabo oświetlony korytarzyk i jestem w jej gabinecie. Podłoga z zabejcowanych na brązowo desek, pod oknem ciężkie biurko z ciemnego drewna, puste, nie licząc białego laptopa. Zawalony książkami regał, przedwojenna szafa trzydrzwiowa, w kącie duży zegar stojący. Na środku pokoju mały stolik o rzeźbionych nogach i dwa fotele obite ciemnoczerwonym aksamitem. Na stoliku opakowanie chusteczek higienicznych. Ostentacyjnie duże, jakby w założeniu wizyty był konieczny płacz lub przynajmniej wycieranie nosa.

Siadamy w miękkich fotelach, na ścianach dookoła portrety psychologów – na pewno znanych, ale ja rozpoznaję jednego, może dwóch. O pozostałych wiem tylko tyle, że z pewnością nie żyją, o czym świadczą zamieszczone pod każdą podobizną daty urodzin i śmierci. W momencie robienia zdjęć wszyscy patrzyli na fotografa, a w takich ujęciach wzrok portretowanego zawsze przenosi się potem na obserwatora lub widza i choćbym się teraz uchylał, przestawiał krzesło i robił uniki, i tak mnie obserwują. Kilkanaście par oczu z dalekich zaświatów. Z tego świata uważnie przygląda mi się psychoterapeutka, poprawiając na zadartym nosie okulary z napisem „Dolce & Gabbana”.

Kerstin, moja ciotka z Niemiec, miała takie okulary. Początkowo myślałem, że napis oznacza moc nabywczą środków płatniczych państwa o egzotycznej nazwie, a okulary stanowią ekwiwalent jednego dolara z Gabany. Teraz prześladuje mnie myśl, że okulary tej pani są ekwiwalentem kilku wizyt poprzednich pacjentów. Czy im pomogła? Czy są szczęśliwsi? Myśl ta staje się natrętna, chciałbym się skupić, ale chyba po prostu boję się tej wizyty. W mojej rodzinie nie było zwyczaju chodzenia do psychoterapeutów – dziadek nawet nie był u dentysty, za jego czasów na wsi dentysty jeszcze nie wynaleziono. Ojciec był co najwyżej u laryngologa, a ja do psychoterapeuty się wybrałem – tak wielki awans społeczny dokonał się w naszej rodzinie.

Matka z pewnością by powiedziała, że przewróciło mi się w głowie. Tak zawsze mówiła na znak niezadowolenia z czyjegoś postępowania, a ja nigdy nie wiedziałem, co konkretnie mogło się w głowie przewrócić – może jakieś rusztowanie, słupek rozsądku albo stabilizator rozumu, który upadł i leży pozbawiony sensu.

Tak właśnie jak teraz, przez co znalazłem się w tym gabinecie i odpowiadam na pytania tak dziwne, że proszę o powtórzenie.

– Czy w dzieciństwie matka karmiła pana piersią?

Zerkam na nią zdumiony, myśląc, że może zażartowała, żeby wprowadzić swobodny nastrój, ale nie – jej twarz jest skupiona, poważna i surowa jak twarz Zygmunta Freuda, który przygląda mi się ze ściany.

Jezu, nie pamiętam.

Moja matka? Niestosowne mówić o jej piersiach. Zresztą ja mam prawie czterdzieści lat, to było tak dawno, że skąd mogę wiedzieć? Nawet jeśli miała wtedy trzydzieści lat, to i tak jakoś głupio mi myśleć o piersiach, które mnie wykarmiły. Pewnie leżałem z nosem przy jej cycach, jeszcze młodych wówczas i jak wodospady wezbranych – widziałem ten dekolt na fotografiach.

Dla dzieci rodzice są pod jednym względem jak anioły – o ich płci z zasady się nie rozmyśla. Członek ojca nie istnieje, jest tematem tabu, podobnie jak piersi matki, nie mówiąc już o jej podbrzuszu okrytym najgłębszą zmową milczenia.

– Nic panu mama nie mówiła na ten temat?

Nie mówiła. Nigdy nic nie wspominała o karmieniu piersią. Raz tylko powiedziała, że jak panna Julianna przyszła coś ugotować, to w zupie jarzynowej ojciec znalazł sznurek, którym była związana włoszczyzna. To wszystko, co wiem o karmieniu mnie w okresie dzieciństwa. Pamiętam jeszcze tylko takie, półlitrowe chyba, szklane butelki do przechowywania krwi lub glukozy.

Matka pracowała w szpitalu i przynosiła stamtąd różne przydatne rzeczy. Przez cały rok gromadziła na przykład te butelki – długie, wąskie, zatykane gumowym korkiem i zakręcane metalową tuleją. Jesienią wlewała w nie przecier pomidorowy, który robiła całymi dniami – ojciec uwielbiał pomidorową, więc nasza piwnica zastawiona była dziesiątkami pojemników po krwi lub glukozie. Co roku kuchnia wyglądała jak domowe laboratorium Frankensteina – czerwona pulpa bulgotała w aluminiowych garach, po czym przecedzana trafiała do wyparzonych butelek po transfuzjach.

To tyle o karmieniu, naprawę więcej nie pamiętam. Chociaż nie. Pamiętam jeszcze swój pierwszy szpinak. Nienawidziłem szpinaku a priori, jak każde normalne dziecko. Nigdy nawet nie spróbowałem. Zielona obrzydliwa pulpa. Kupa noworodka. Ale raz, kiedy matka podawała właśnie do stołu, ja pertraktowałem z ojcem. Chciałem, żeby pozwolił mi zapisać się do harcerstwa. Nie zgadzał się – w naszym domu dość było mundurów lub pamięci po nich, w dodatku nikt nigdy nie nosił polskiego. Ja się uparłem i on się uparł, w końcu, zmęczony, zobaczył misę ze szpinakiem i powiedział:

– Jak zjesz ten cholerny szpinak, to pozwolę ci zapisać się do harcerstwa.

To był najgorszy obiad w moim życiu. Ziemniaki, jajo sadzone, szpinak. Nie wiem, czy w latach sześćdziesiątych żył gdzieś w Polsce inny chłopiec, który dla swojej ojczyzny zdobył się na takie poświęcenie.

No dobra, już mi się przypomniało: moim ulubionym daniem była mortadela smażona, taki dwucentymetrowy plaster zdjęty z wrzącego oleju, czasami w panierce, i wtedy był do ziemniaków i marchewki z groszkiem, a czasami bez panierki, ale wówczas dostawałem go z makaronem polanym pomidorowo-śmietanowym sosem. Na kolację lubiłem chleb smażony na patelni, na słodko, posypany cukrem. Trzeszczał i chrzęścił pod zębami, aż nie było nic innego słychać. Lubiłem też parówki ze słoika. Dostawaliśmy je od wuja Kurta z Niemiec, zazwyczaj w przedświątecznych paczkach i w okolicy naszych imienin – w sumie całkiem często, sześć lub siedem razy w roku. Zawsze była tam też musztarda w tubkach, jasnożółta i tak łagodna, że niemal słodka. Taki zestaw złożony z parówki, musztardy i sałatki jarzynowej otwierał wszystkie uroczyste posiłki, ze śniadaniem pierwszego dnia świąt Bożego Narodzenia na czele.

Uwielbiałem szynkę z trzykilowej konserwy, którą ojciec przynosił raz w roku, też przed świętami. Otwierało się ją specjalnym kluczykiem przylutowanym do dna. Trzeba było ten kluczyk odłamać, jego dziurkę nasadzić na specjalnie nacięty fragment blachy i kręcić z całej siły w prawo, żeby puszka się otworzyła. Zazwyczaj się to nie udawało, bo ojciec kręcił w lewo, i w ruch szły kombinerki, na które blacha nawijała się centymetr po centymetrze, aż w końcu po całym domu rozchodził się przepyszny zapach konserwantów, na talerz wyślizgiwał się trzydziestocentymetrowy blok szynki oblany żelatyną, a z kombinerek ojciec dumnie odwijał wstęgę blachy twardej i tak sprężystej, jakby stworzono ją do mechanizmu nakręcanego zegara.

Szynka konserwowa była rzadko, żywiłem się głównie mortadelą i pewnie dlatego nie urosłem: mam sto siedemdziesiąt centymetrów, a i tak się cieszę, bo długo miałem sto sześćdziesiąt dziewięć i to był wstyd, bo to tak, jakbym miał tylko sto sześćdziesiąt – tych dziewięciu jakoś się nie dostrzega, podobnie jak w sklepie, gdy trzeba zapłacić cztery dziewięćdziesiąt dziewięć i nie myśląc, że to prawie pięć, kupuje się jak za cztery. Więc miałem metr sześćdziesiąt dziewięć i modliłem się o ten nieszczęsny centymetr. Chłopaki mówili, że trzeba wisieć na trzepaku głową w dół, więc wisiałem tak godzinami. Oni grali w piłkę, a ja wisiałem, włazili na dach garażu i palili papierosy, a ja wisiałem, zazdrośnie wciągając woń tytoniu i rozgrzanej słońcem papy, grali w kolarzy, pstrykając metalowymi kapslami od butelek, a ja wisiałem, podglądali sąsiadkę z parteru, która się przebierała, a ja wisiałem, organizowali konkurs w pluciu na odległość, a ja nadal wisiałem, aż któregoś dnia, nie wiadomo, dlaczego akurat tego, bo przecież mierzyłem swój wzrost codziennie (miałem w pokoju zdezelowaną wagę ze szpitala, ale ze sprawną miarą do mierzenia na metalowej rurze), któregoś dnia patrzę, a tu wyraźnie jak z żelaznego stempla: jest metr siedemdziesiąt! Od następnego dnia przestałem wisieć, plułem do celu razem z kolegami, podglądałem sąsiadkę i paliłem papierosy na dachu garażu, a nagrzana od słońca smoła spod papy lepiła się do trampek.

Nieoczekiwanie, mimo niewiszenia, po jakimś czasie urosłem jeszcze o centymetr, co było niezwykle ważnym argumentem w rozmowach z matką, która twierdziła, że jak będę palił, to przestanę rosnąć. Ewidentnie nie miała racji, co z wyższością udowadniałem jej na wadze w swoim pokoju, dumnie wyciągając miarkę ze szpitalnej wagi; miałem sto siedemdziesiąt jeden centymetrów!

W końcu matka się rozeźliła i ostrzegła, że powie mi całą prawdę. Cała prawda była zdumiewająca. Otóż ojciec wstydził się przed sąsiadami poczynań syna, który wisiał całymi dniami głową w dół jak jakaś małpa w zoo albo na ten przykład dywan. Postanowił to zakończyć, korzystając z fortelu. Wziął moją wagę i tak zniekształcił wysuwaną metalową rurę, że wzrost mierzonej osoby wydłużała o centymetr. Taka to zdrada w domu rodzinnym mnie spotkała. Znów miałem metr siedemdziesiąt, rzuciłem więc palenie i może rósłbym dalej, ale zacząłem się onanizować i nie urosłem.

Kiedyś ojciec zobaczył mnie w łazience, zwymyślał i powiedział, że jak chłopak zaczyna się masturbować, to przestaje rosnąć – zwłaszcza jak robi to za często, dodał litościwie, zostawiając jakiś margines nadziei. Ale chłopaki mówili z kolei, że od onanizmu w sposób naturalny wydłuża się członek, a tylko mężczyzna z długim członkiem może mieć dzieci. Kobieta zbudowana jest bowiem pokrętnie, co przecież widać nawet na obrazkach w Encyklopedii zdrowia PWN, Wolański, 1958, rozdział: Choroby kobiece i położnictwo.

Nie jestem pewien, czy bardzo się bałem, że nie będę miał dzieci, ale intensywnie starałem się tej ułomności na wszelki wypadek zaradzić, wydłużając nieszczęsny organ po kilka razy dziennie. Teraz mam za swoje, bo jak gdzieś pytają mnie o wzrost, a ja odpowiadam: metr siedemdziesiąt, to mam wrażenie, że za każdym razem głośno wyznaję tamtą winę – równie dobrze mógłbym od razu przyznać się do masturbacji.

I to chyba wszystko, co mi się kojarzy z karmieniem piersią – dość odlegle, jak widać.

Psychoterapeutka coś notuje w zeszycie, który ma rozłożony na kolanach, noga na nodze, kształtna łydka zapleciona na kształtnej łydce, drobne stopy w beżowych bucikach.

– A jakie jest pana najsilniejsze wspomnienie z dzieciństwa? – Przekłada stronę w zeszycie. – Pana najodleglejsze wspomnienie, które pan pamięta – precyzuje pytanie, rezygnując z informacji o karmieniu piersią.

Zamykam oczy. Widzę ruch uliczny, schody do jej gabinetu, surową twarz Freuda, łydki tej kobiety, stopy, bardzo ładne, malutkie jak u Japonki. Wprawdzie nigdy nie widziałem żadnej Japonki z bliska, tylko na filmie, ale skądś wiem, że Japonki mają małe stopy, tak jak wiem, że płaczą podczas seksu, a ich piersi są jak alabaster, cokolwiek miałoby to znaczyć. Nie mam pojęcia, skąd to wiem – są pewne rzeczy, które tkwią w naszym umyśle. Pewnie jest tam też odpowiedź na pytanie, czy matka karmiła mnie piersią, ale przyznam, że nie rozumiem, dlaczego wiem akurat tyle o Japonkach, a tak mało o swojej matce.

Mam! Pierwsze wspomnienie z dzieciństwa. Piersi, rzeczywiście piersi. Dziewczyna miała na imię Liza i była chyba trochę nienormalna, tak mi się wydaje. Nie żeby mówiła jakieś głupoty, raczej nie, tylko zawsze się uśmiechała nie wiadomo dlaczego i do kogo, tak jakby w głąb siebie, do swoich myśli – zawsze była bardziej z nimi niż z nami. Nie chodziła do naszej szkoły, tylko do specjalnej, to znaczy jeździła do niej tramwajem na drugi koniec miasta, a nasza stała o trzy skrzyżowania dalej, tuż przy parku Południowym, gdzie był staw z kaczkami i zatopione poniemieckie działo. Jak przychodziła susza i woda w stawie obniżała się do połowy, to lufa wystawała nad powierzchnię, skierowana słusznie w kierunku szkoły. Siadaliśmy po lekcjach na brzegu w nadziei, że działo tak samo z siebie wypali.

Raz zabraliśmy ze sobą Lizę, gdy akurat wysiadała z tramwaju. Śmialiśmy się z niej przez całą drogę, bo była od nas o kilka lat starsza – myśmy wtedy chodzili do piątej, szóstej klasy podstawówki, a ona miała pomalowane usta, piersi zaś takie, jakby jej ktoś upchnął pod koszulką dwa jaśki. Siedliśmy potem jak zwykle na brzegu, Liza między nami. Trochę się z niej pośmialiśmy, w końcu nam się odechciało i opadło nas lenistwo, słońce grzało, kaczki kończyły jeść nasze drugie śniadania i już miało się robić nudno, gdy nagle Liza położyła się na trawie i rozpięła bluzkę.

To nie były dwa jaśki. Spod bluzki wyjrzały okazałe piersi ściśnięte ciasno stanikiem. Zrobiła się taka cisza, że słychać było tylko mlaskanie kaczek. Milczeliśmy jak zatopione obok działo, jak cała bateria zatopionych dział.

Nie pamiętam, który z nas pierwszy odważył się dotknąć. Robiliśmy to w powadze, skupieniu, świadomi faktu, że dzieje się coś niezwykłego. Że prawdopodobnie po raz pierwszy jesteśmy już trochę w świecie dorosłych, a przynajmniej w jakiś przemiły sposób się o ten świat ocieramy. Przy pierwszym dotyku Liza ledwo uchyliła powieki, przy drugim przymknęła je z powrotem, uśmiechając się jak zwykle w głąb siebie.

Wracaliśmy do domu odmienieni, ściskając w dłoniach to niezwykłe przeżycie, zamknięty w piąstkach dotyk kobiety, jaką Liza bez wątpienia już była.

Kiedy znaleźliśmy się na klatce schodowej, w półmroku zobaczyliśmy, że ktoś nie zamknął drzwi do piwnicy. Wiedzeni jakąś wspólną myślą, a może dopiero domysłem, instynktem nieuświadomionym i jeszcze ukrytym, zeszliśmy cicho po schodach, prowadząc ze sobą Lizę, ufną i uśmiechniętą.

Na samym końcu wilgotnego korytarzyka była niewielka wnęka z małym lufcikiem. Tam stanęliśmy świadomi doniosłości chwili i tego, że coś ważnego zaraz się stanie, chociaż żaden z nas nie wiedział, co go tutaj czeka. Staliśmy tak czas jakiś bez słowa, bo w piwnicy nie było tematu.

Liza podeszła do okna i odwróciła się do nas. Po raz pierwszy okazała się przy tym mądrzejsza, bo myśmy jeszcze nie wiedzieli, a ona już wiedziała. Rozpięła bluzkę i zsunęła stanik.

Nie miałem pojęcia, że tyle ciała może się zmieścić w staniku. Wcześniej widziałem tylko piersi Niemek w pozostawionych przez poprzednich lokatorów pismach, ale wszystkie były dobrane regulaminowo według jednego rozmiaru. Miałem też lusterko, które z jednej strony ozdobione było wizerunkiem panny z obnażonym biustem, ale zarówno panna z lusterka, jak i wszystkie inne z tygodników miały piersi w granicach wyobrażenia, takie, jakie można objąć jeśli jeszcze nie dłonią, to przynajmniej rozumem.

Piersi Lizy nie dałoby się natomiast objąć żadnym rozumem, nawet gdyby to był rozum największy z możliwych, rozum Freuda, Wittgensteina lub Einsteina. Były jak dwie wielkie opowieści na podobne tematy, opowieści w języku, którego jeszcze nie znaliśmy, jakby pochodziły z innego świata lub przynajmniej z zagranicy.

Liza stała z tymi powieściami pod piwnicznym oknem i wyciągała ku nam ramiona, tak jakby zapraszała każdego z nas, by spróbował je przeczytać lub by przynajmniej zaczął – może chociaż pierwsze litery.

Światło padało na jej rozwichrzone włosy, tworząc jasną aureolę – wyglądała jak Matka Boska od pomyleńców. My, podwórkowi pomyleńcy, podchodziliśmy po kolei i kładliśmy obie dłonie na znak jedności z jej ciałem, a ciemna piwnica stawała się naszym podziemnym kościołem. Staliśmy się fanatycznymi wyznawcami kultu piersi Money Lizy.

Nie wiem jak inne chłopaki, ale ja do wieczora nie myłem rąk, bojąc się utraty wrażenia, z którym chciałem zostać na noc. Nocami, tamtą i następnymi, marzyłem o tym, że znów dotykam Lizy, a ona się już nie do siebie, lecz także do mnie uśmiecha. Brakowało mi jej magicznego dotyku, tego obezwładniająco rozkosznego ciepła, przytulnej miękkości i podświadomie wyczuwanej wielkiej tajemnicy stworzenia, która – wiedziałem to z całą pewnością – gdzieś w tym wszystkim kryła się głęboko przede mną. Tęskniłem za tym dotykiem i za poczuciem dziwnego uniesienia, którego po raz pierwszy doznałem, tęskniłem za tą chwilą, w której wszystko przestawało istnieć, nie było piwnicy, nie było kamienicy, nie było nic z wyjątkiem nieokreślonego spełnienia, a może określonego niespełnienia, sam już nie wiem.

Być może to, co u mnie rodziło się tęsknotą, u innych było ciekawością, a może nawet stawało się pożądaniem. Nie wiem, co kierowało każdym z nas z osobna, ale co jakiś czas, co tydzień lub co parę dni, ni stąd, ni zowąd któryś z nas wstawał z otaczających piaskownicę ławek i pytał, czy idziemy do Lizy. Zazwyczaj zgadzaliśmy się ochoczo, szliśmy pod jej drzwi i dzwoniliśmy, by przyszła pogadać do piwnicy.

Schodziła po paru minutach ze swym nieodłącznym uśmiechem, szła przodem, wiedząc już, po co idzie, ale nigdy już więcej nie pozwalała nam dotknąć swych piersi za darmo – zdejmowała stanik, jedną ręką zasłaniała biust, a drugą wyciągała przed siebie. Zaczęliśmy więc na nią mówić Money Liza. Jak ktoś podszedł i dał monetę, to zasłaniająca ręka podnosiła się jak semafor, droga była wolna.

Bywało, że nie każdy z nas miał pieniążek, wtedy delikwent taki stał na uboczu i tylko patrzył. Money Liza była być może nierozgarnięta, ale nie na tyle, by nie rozumieć, że z jakiegoś powodu stanęła przed szansą nieoczekiwanego bogactwa. Z czasem żądała coraz więcej i bywało tak, że tylko jeden dotykał, a reszta patrzyła. Inwestowaliśmy w nią większą część naszych tygodniówek i babcinych datków wręczanych z okazji świąt, imienin oraz Dnia Dziecka.

Byliśmy grupą dwunastolatków szaleńczo zakochanych w biuście pomylonej dziewczyny. Pomylona. Tak mówili o niej wszyscy sąsiedzi. Jakby nie była sobą, jakby tę prawdziwą, normalną Lizę podmienili matce w szpitalu, jakby została z kimś innym pomylona i pod postacią obcej osoby mieszkała w naszej kamienicy.

Nigdy więcej nie śmialiśmy się już z Money Lizy, ale też nie rozmawialiśmy o niej. Była naszą tajemnicą, o której rozmyślało się w ciszy, bez wychodzących na powierzchnię słów.

Jej rodzice się rozwiedli, mieszkała z ojcem i jego drugą żoną. Nazywaliśmy go Smokiem, bo pił jak smok i ział jak smok. Myślę, że wiedział o wszystkim. I to on podpowiadał wysokość stawek. Dotykanie zawsze drożało przed końcem miesiąca, gdy we wszystkich domach zaczynało brakować pieniędzy z bieżących wypłat.

Takie jest moje najsilniejsze wspomnienie z dzieciństwa. Może to głupio, że właśnie takie, może powinno to być coś bardziej pasującego do wyobrażeń dorosłych na temat ich dzieci, na przykład pierwszy wyjazd z rodzicami nad morze, pierwszy kolorowy telewizor, prezent na Gwiazdkę, ewentualnie mecz podwórkowy, w najgorszym razie kopnięta w okno piłka, wszystko, tylko nie ciemna piwnica z Matką Boską od pomylonych.

Moja biedna matka na pewno byłaby załamana, gdyby wiedziała, że jej mały chłopczyk w wieku dwunastu lat dotykał za pieniądze biustu sąsiadki. Pani psycholog nie jest na szczęście tym faktem jakoś szczególnie przybita, wygląda nawet na rozbawioną, a może mi się tak tylko wydaje, może niesłusznie biorę za uśmiech drobny niepokój w kącikach jej ust.

– A obraz? – pyta, przewracając kolejną kartkę w zeszycie. – Pierwszy obraz. Albo plama, z której coś się wyłania. Może wrażenie? Znak, kolor, który z czymś się kojarzy. Jeszcze sprzed tego okresu, gdy miał pan dziesięć czy dwanaście lat. Wcześniej. Wcześniej, co pan pamięta?

Co pamiętam... Co pamiętam między piersiami matki, których nie pamiętam, a piersiami Money Lizy, które zapamiętałem pewnie do końca życia. Kolor, plama, obraz.

Mam! Obraz, oczywiście obraz! Panienka Freytag. Jej zdjęcie oprawione w złotą ramę wisiało w mojej sypialni. To była taka mała Niemka, córka Richarda Freytaga, który przed wojną był właścicielem naszej kamienicy. Zajęliśmy ich mieszkanie, to znaczy moi rodzice je zajęli. Wszędzie wisiały fotografie poprzednich właścicieli, a matka nie pozwalała ich ruszać.

Panienka Freytag wisiała w mojej sypialni na wprost łóżka, dlatego ją najbardziej pamiętam. Gdy zasypiałem, miałem wrażenie, że mnie czasami podgląda. Byliśmy w tym samym wieku, miałem wtedy pięć, może sześć lat. To nie była prawdziwa sypialnia, tylko nyża, takie pomieszczenie bez okna, gdzie przedtem biegł korytarz, ale kiedyś wprowadził się do naszego mieszkania przodownik pracy Pafawagu i nas zamurował. Postawił ścianę w poprzek przedpokoju. Przedtem stała tam komoda, na niej dwa wazony na kwiaty, a między nimi wisiał portret panienki, ale jak nas zamurowano, rodzice zabrali komodę do salonu, a pod ścianą wstawili dla mnie łóżko. Część przedpokoju, która nam pozostała, była bardzo niewielka. Mieściło się tam tylko moje łóżko, portret panienki, no i ja.

– Bardzo ciekawie pan opowiada – chwali psychoterapeutka. – Ale przede wszystkim otwiera się pan przed sobą, to dobrze. Dzięki temu stanie się przejrzyste to, co w pana zachowaniu wydaje się dziś niezrozumiałe. To pozwoli panu na analizę własnego zachowania w przeszłości i uniknięcie błędnych zachowań w przyszłości.

Rozumiem, że spalenie stuletnich książek w piaskownicy uważa za mój błąd, ale widzę, że mimo braku podstawowych danych na temat karmienia piersią jest zadowolona. Nawet się do mnie uśmiecha. Po raz pierwszy się uśmiecha.

– Co pan pamięta? – pyta mnie na następnej sesji. I na następnej. I na kolejnej także. – Co pan jeszcze pamięta? – drąży ze spotkania na spotkanie, tak jakby w mojej pamięci były schowane odpowiedzi na wszystkie pytania i teraz trzeba tylko zajrzeć do odpowiednich skrytek.

Zaglądam do nich tydzień po tygodniu, potem miesiąc po miesiącu i z uwagą im się przyglądam. Przypominam sobie wszystkie rodzinne opowieści – czasami jestem zdumiony, czasami poruszony, niekiedy rozbawiony lub przerażony albo pełen niedowierzania.

Potem nocami śnią mi się historie. Niektóre przypominają sceny z dzieciństwa. Otumaniony snem myślę, że są wspaniałe i każda zasługuje na osobną powieść. Historie te są pełne fantastycznych bohaterów. Ale nie zapisuję ich rozmów. Do rana przetrwają tylko ci, których zapamiętam.

2.

Moja matka poniemiecka

Nasza kamienica była poniemiecka – we Wrocławiu prawie wszystko było poniemieckie: mosty, parki, kostka brukowa, najpiękniejsze wille, nawet moja matka była poniemiecka. Jeszcze pół wieku po wojnie, płacąc w sklepie, odliczała szeptem po niemiecku: sechs Mark zwanzig, zwei Mark sechzig, zawsze w markach, nigdy nie przeszła na złotówki, nie mówiąc już o euro, w którego istnienie nie wierzyła, podobnie jak w obłęd Hitlera, cholesterol i Internet.

Często zdarzały jej się problemy z gramatyką. Pamiętam, jak stoi w oknie, podnosi firankę i mówi zdziwiona:

– O, widzę, że spadły dwa krople deszczu.

– Dlaczego mama tak beznadziejnie odmienia, jak Kali mówić, Kali jeść? – złości się moja siostra, słusznie zwana Tyranią.

– Bo dawno nie padało.

Matka była książką, którą mógłbym czytać. Opowieścią w twardych okładkach wojennych przeżyć – historią jej braci wcielonych do Wehrmachtu, ojca latami wracającego spod Stalingradu i narzeczonego, ukochanego Fritza, lotnika Luftwaffe zestrzelonego tuż po ich zaręczynach nad rozmiękłym jesiennie Londynem. Do dziś oglądam niekiedy ich zdjęcia: oboje w mundurach, on już w dorosłym, ona dopiero w Bund Deutscher Mädel, żeńskiej sekcji Hitlerjugend.

Podczas Bożego Narodzenia słuchałem, jak ze swoim starszym bratem wspominała pierwszą po wojnie wyprawę do polskiego sklepu. Mieszkali wtedy u rodziców, na wsi pod Opolem. Poszli kupić mu spodnie. On po polsku ni w ząb, matka trochę po śląsku. Pokazują na półkę, potem na swoje uda.

– Spodnie? – zgaduje ekspedientka.

– Nie – odpowiada matka i myśląc, że spodnie, jak wskazuje nazwa, nosi się pod spodem, tłumaczy, że chodzi jej o to, co się zakłada na kalesony.

– Spodnie! – wyjaśnia ekspedientka.

– Nein, keine spodnie – złości się matka. – Wierzchnie, my chcemy wierzchnie – dodaje w przebłysku lingwistycznej iluminacji.

Później do tego samego sklepu trafiła dostawa z przejętego pod Berlinem domu mody. Półki były pełne jedwabnych halek. Żadna z tamtejszych kobiet nigdy wcześniej czegoś takiego nie widziała, myślały, że to sukienki. Gdy więc kilka dni później lokalna władza ogłosiła uroczysty pochód z okazji rocznicy zwycięstwa, wszystkie kobiety wyszły tak samo elegancko ubrane – cała wieś w halkach powiewających w letnim wietrze.

W naszym rodzinnym albumie matka w halce to pierwsze zdjęcie w cywilu. Poprzednie są w mundurze. Wszystkie z wyjątkiem fotografii dzieci w wózkach – widocznie aż tak małych uniformów w Rzeszy nie było.

Na ostatniej stronie tego albumu są zdjęcia naszego mieszkania we Wrocławiu w secesyjnej kamienicy na pierwszym piętrze, którego właścicielem był przed wojną tajemniczy, jak się niebawem miało okazać, Richard Freytag, a po wojnie my. To znaczy najpierw moi rodzice – ja się pojawiłem dużo później jako żywy przykład istnienia stosunków polsko-niemieckich.

Babcia ze strony mojej mamy urodziła się pod Berlinem, ale przed wojną przyjechała w grupie osadników i zamieszkała wśród opolskich Ślązaków. Tu poznała dziadka, który był Ślązakiem od kilku pokoleń. Znała wszystkie ówczesne wynalazki, takie jak prąd elektryczny oraz bieżąca woda, w przeciwieństwie do matki mojego ojca, która mieszkała pod Kielcami, wodę czerpała ze strumienia, a światło dawały jej lampy naftowe.

Ojciec wojnę spędził w partyzantce. Strzelanie było jego podstawową kwalifikacją, gdy więc z grupą osadników przyjechał do Wrocławia, zatrudnili go od razu w straży przemysłowej zakładu energetycznego. Po roku miał już jakieś marne pojęcie o prądzie i chciał w przyszłości zostać elektrykiem, bo obiła mu się o uszy nieuchronność komunizmu jako władzy rad plus elektryfikacji, jak powiadał Lenin.

Wrocław, mimo zniszczeń, wydawał się ojcu cywilizacją pozaziemską. Nigdy wcześniej nie widział dworców kolejowych z rozkładami jazdy do Brukseli, Amsterdamu i Paryża, ulic tak równo wylanych asfaltem, sklepów z witrynami do drugiego piętra i kamienic o marmurowych schodach – takich jak ta, w której wkrótce miał zamieszkać.

Matka jeszcze przed wojną większość czasu spędzała we Wrocławiu. Mieszkała u ciotki tuż pod miastem, uczyła się i chodziła do Szpitala im. Cesarzowej Augusty, gdzie Patriotyczny Związek Kobiet, Vaterländischer Frauenverein, organizował szkolenia średniego personelu medycznego. Potem, jako siedemnastoletnia dziewczyna, skończyła w okopach praktyczny kurs chirurga polowego. Sporo umiała, dlatego po wojnie pozwolili jej zostać w Szpitalu Świętego Jerzego przy Pomorskiej – tam język niemiecki był o tyle naturalny, że szpital należał do autochtonek, sióstr boromeuszek. Z siostrami matkę łączył nie tylko język, lecz także pewność, że polskie panowanie we Wrocławiu, choć przykre, jest na pewno przejściowe. Początkowo mogły w to wierzyć, bo jeszcze kilka miesięcy po zakończeniu wojny mieszkało we Wrocławiu blisko dwieście tysięcy Niemców, a tylko niecałe dwadzieścia tysięcy Polaków, ale niebawem ruszyła akcja wysiedleńcza i te proporcje natychmiast się odwróciły.

Początkowo niemieccy mieszkańcy Wrocławia nie byli świadomi, co koniec wojny im niesie. Sądzili, że kapitulacja wszystko załatwiła i teraz życie w mieście zacznie wracać do normy, wystarczy tylko jakoś się ułożyć z Polakami. Niemieccy restauratorzy ściągali stare szyldy i wieszali nowe w języku polskim, podobnie jak sklepikarze i właściciele warsztatów – byli przekonani, że główna zmiana w ich życiu sprowadzi się teraz do zmiany waluty. Ale codziennie napływali polscy osadnicy wyrzuceni przez Rosjan z zajętych przez nich terenów na wschodzie i stukali do drzwi mieszkań w ocalałych kamienicach.

Zdumienie niemieckich właścicieli było tak wielkie, że początkowo pisali do władz miasta skargi i protesty przeciw dokwaterowywaniu im polskich sublokatorów, aż w końcu zrozumieli, że to nie są sublokatorzy, lecz nowi właściciele ich mieszkań – niekiedy dość ekscentryczni, zwłaszcza gdy wprowadzali się z kozą. Codziennie, tygodniami, odchodziły pociągi pełne systematycznie wysiedlanych Niemców. Mogli zostać tylko ci, którzy potrafili udokumentować polskie pochodzenie lub byli niezbędni do pracy. Matka po babci była wprawdzie Niemką, ale po dziadku Ślązaczką. To pewnie by nie wystarczyło, ale ordynator szpitala, w którym pracowała, wciąż miał za mało fachowej kadry.

Matka z ojcem poznali się na sali operacyjnej. Przywieźli go na jej dyżurze – był poturbowany i pocięty nożami przez szabrowników, ale poza jakimiś detalami niczego sobie: dwie ręce, dwie nogi, z zewnątrz wyglądał na całego. Miał tylko jedną wadę – skazę genetyczną polegającą na tym, że był Polakiem. Dziadek z babcią nie chcieli słyszeć o takim zięciu. Żeby to chociaż Ślązak był, ale Polak? Poczekaj, radzili, to przecież stan przejściowy, Niemiec zaraz do Wrocławia wróci. Ale mijały dni, potem tygodnie, a Niemiec nie wracał. Ludzie zaczęli się ze sobą mieszać, a stan przejściowy przechodził w stan stały. Wobec przeważającej siły nieprzyjaciela dziadek z babcią ogłosili kapitulację.

Ojciec chciał zająć parter opuszczonej willi na Krzykach, ale matka mówiła, że do takiego domu Niemiec prędzej czy później na pewno wróci – lepiej zamieszkać w kamienicy. Skromniej to, a i wśród ludzi bezpieczniej, zwłaszcza że nocami wciąż było słychać kobiece krzyki: „Hilfe! Hilfe!”.

Matka sama wybrała kamienicę – secesyjny czteropiętrowy budynek z całymi oknami. Ze śmiechem wspominała zdumienie ojca, który nie znając niemieckiego, myślał początkowo, że kamienica była wielkim domem jednorodzinnym zamieszkanym przez liczną rodzinę Briefeundzeitungen, bo na każdych drzwiach nad skrzynką na listy widniała secesyjna tabliczka z napisem „Briefe und Zeitungen” wykonanym literami tak pokrętnie ozdobnymi, że wyglądały jak jeden wyraz.

Na drzwiach naszego mieszkania wisiała też tabliczka „Ing. Richard Freytag” odnosząca się do człowieka, który przed wojną był właścicielem całej kamienicy. Nie wiem, czy wcześniej matka gościła w tym mieszkaniu – wiele faktów trzymała przed nami w tajemnicy – ale, jak miałem się później dowiedzieć, dawnego lokatora spotkała przynajmniej raz, podczas uroczystości przekazania jej szkole rękopisu Gustava Freytaga, którego Richard był krewnym.

Gustav Freytag to jeden z najpopularniejszych pisarzy niemieckich dziewiętnastego wieku, autor wysokonakładowych powieści, w których udowadniał wyższość Niemców nad innymi narodami. Żydów przedstawiał jako pazernych oszustów, a Polaków jako pijany, niewykształcony, ale za to rozmodlony motłoch.

Jego książki przyniosły mu sławę, majątek i nadany przez cesarza Wilhelma II von Hohenzollerna tytuł szlachecki. Przetłumaczono je na wiele języków, a w Niemczech wznawiano niemal co roku, tak że liczba sprzedanych książek szła w miliony, przy czym najgłośniejsza z nich – Soll und Haben, którą uznawano tam za arcydzieło – miała grubo ponad sto wydań. Nigdy nie ukazała się po polsku.

Matka z rozrzewnieniem wspominała, że po tym, jak kilkanaście lat po wojnie urodziłem się na porodówce przy ulicy Dyrekcyjnej, podczas okołoszpitalnych spacerów znalazła jeszcze tabliczkę z napisem „Gustav-Freytag-Strasse”, bo tak się ta ulica wcześniej nazywała. Zresztą w przedwojennym Wrocławiu pisarz był tak popularny, że na Wzgórzu Partyzantów była fontanna jego imienia, przy Joanitów – szkoła, a dom kupiecki słynnej rodziny Molinari przy Wita Stwosza nosił nazwę Gustav Freytag Haus dla upamiętnienia faktu, że to właśnie tam toczyła się akcja jego słynnej powieści.

Nasze mieszkanie po Richardzie Freytagu miało aż sześć pokoi i było wysokie jak katedra. Rodzice mieli w nim zamieszkać z dziadkami, bratem mamy Kurtem i jego ciężarną żoną – ciotką Kerstin. Ojciec nosił służbowy pistolet i biało-czerwoną opaskę, a zatem wyglądał na człowieka bardzo ważnego, matka zaś była oddziałową w szpitalu przy Rydygiera cenioną za fachowość przez ordynatora, który wszędzie miał koneksje, więc bez problemu zostali zameldowani w upatrzonym mieszkaniu. Nikt nie zdążył go splądrować. Być może coś zginęło, bo zamek wcześniej został przestrzelony, książki zrzucone z półek, a kilka wyrwanych z podłogi desek odsłaniało pustą skrytkę. Poza tym mieszkanie było jednak takie, jak je zostawili uciekający Niemcy. I przez następnych pięćdziesiąt lat takie miało pozostać. Mieszkaliśmy w obcych dekoracjach. Początkowo dlatego, że matka nie pozwalała niczego ruszać, a potem – z przyzwyczajenia.

W przedpokoju wisiał wielki drewniany wieszak, z którego wychodziło czternaście mosiężnych węży wijących się w oczekiwaniu – dawniej na oficerski płaszcz Freytaga, futro pani Freytag, kurteczki dwóch małych panienek i kurtkę panicza, potem na przenicowaną jesionkę mojej matki i waciak ojca, a jeszcze później na płaszczyk Tyranii i, jak już podrosłem, moje palto. W salonie pyszniło się rzeźbione pianino, obok przeszklona serwantka i stojący zegar, w którym poniemiecki czas chodził w kółko jak więzień po spacerniaku.

Pokoje pełne były mebli, dostojnych, ciężkich, biedermeierowskich i eklektycznych, z dębu, jesionu i orzecha kaukaskiego, a na każdym meblu, na wszystkich tylnych ściankach przyklejone były karteczki „Richard Freytag, aus Breslau nach Berlin” klejem tak trwałym, że tkwią tam do dziś, czekając na transport, który nie zdążył przyjechać.

Przez pięćdziesiąt następnych lat matka starała się żyć z byłymi lokatorami w zgodzie. Starannie układała pozostawione przez nich rzeczy w trzech wielkich kredensach zajmujących pół przedpokoju. Lubiłem tam zaglądać. W pierwszym szukałem skarbów wśród szklanych dagerotypów, szpulek jedwabnych nici, cynowych talerzyków sygnowanych orłem Rzeszy, wojskowych odznak, drewnianych pudełek po papierosach Juno i barwników do tkanin, które z biegiem lat coraz bardziej wysypywały się z papierowych torebek. W drugim znajdowałem ślady czyjegoś dzieciństwa: drewniane domki dla lalek, dyplomy szkoły tańca, akwarele z wypłowiałym widokiem gór, ołowiane rumaki i porcelanowe tancerki z ręcznie wymalowanym szczęściem na twarzy. Najbardziej zdumiewał mnie trzeci kredens, a w nim ebonitowy radiotelefon, wojskowa czapka ze srebrnym wężykiem, pusta kabura od pistoletu, bagnet w metalowej pochwie, wiklinowy koszyk zawierający kilkanaście przepalonych żarówek Osram i pięć niemieckich masek przeciwgazowych. Dwie dla dorosłych, trzy dla dzieci.

Matka niczego nie pozwalała wyrzucić.

– Zostawcie – mówiła, gdy co roku próbowaliśmy z ojcem robić przedświąteczne porządki. – Niemcy tutaj wrócą, niech widzą, że my nie jesteśmy złodzieje.

Ale i tak dwie maski ojciec od razu wyniósł do piwnicy, bo były dziurawe.

Większość tych przedmiotów mieszkała z nami aż do powrotu państwa Freytag. Część w mieszkaniu, reszta w piwnicy.

Ludzie, którzy przyjeżdżali wtedy do Wrocławia, musieli czuć się dziwnie i obco wśród przedmiotów należących do innego świata. Niemieckie książki, zdjęcia, mapy i portrety można było spalić lub wyrzucić, ale wielu rzeczy było szkoda, więc nowi mieszkańcy w końcu przyzwyczaili się do tego, że cukier trzyma się w pojemniku z napisem „Zucker”, a sól wsypuje do pojemnika z napisem „Salz”. Z czasem przestało im też przeszkadzać, że na krajalnicy do chleba widnieje napis „Breslau”.

Ojciec urodził się i wychował na wsi Wierzbka pod Opatowem. Mieli tam dom z powałą, w którym część mieszkalna od gospodarczej przedzielona była ścianą z gliny i słomy. Jego łóżko stało z jednej strony ściany, a koryto dla świń z drugiej pod tym samym dachem. Oprócz łóżek w domu były stół, krzesła, szafa, piec, ława, miska, garnki, żelazko na duszę i trochę naczyń. To wszystko. Nie wyobrażam sobie, co musiał poczuć, tak jak tysiące innych osadników, którzy z podobnych wiosek przyjechali na ziemię odebraną Niemcom i zamieszkali w ich domach. W domu Freytaga ojciec zobaczył rzeczy, których nigdy wcześniej nie widział, dotykał przedmiotów, których przeznaczenia nawet się nie domyślał. Sztalugi panienek, odkurzacz elektryczny, suszarka do włosów o nazwie Cyclone, którą z odrazą i strachem wyrzucił, bo kojarzyła mu się z silną trucizną o nazwie cyklon B używaną przez hitlerowców w obozach koncentracyjnych. Przy okazji, bojąc się podstępu ukrytych gdzieś Niemców, wyrwał z sufitu wszystkie rurki, którymi tuż po wybudowaniu kamienicy, a jeszcze przed jej elektryfikacją, tłoczono gaz do żyrandoli i kinkietów.

Z rzeczy w czasie najodleglejszych pamiętam pierścień. Wielki, błyszczący i chyba niezwykle cenny. Stary, stu-, może nawet dwustuletni. Ojciec twierdził, że zrobiony jest ze złota, które z czasem zmatowiało. W środku pierścienia tkwił niezwykły kryształ – przezroczysty i załamujący światło w taki sposób, że widać je było na wewnętrznych ściankach, i nawet wtedy, gdy światło gasło, przez kilka chwil w pierścieniu jeszcze się świeciło, jakby promienie, które wpadły do środka, nie mogły się stamtąd wydostać. Ojciec znalazł go w jednej ze skrytek – poniemieckie domy były ich pełne. Wewnątrz obręczy pierścienia widniał napis: „Ein feste Burg ist unser Gott”, co znaczyło, że „warownym grodem jest nasz Bóg”. Z niczym mi się to nie kojarzyło, dopóki nie poprosiłem matki o przetłumaczenie słów z witrażu w drzwiach biblioteki:

Nehmen sie den Leib, Gut, Ehr’, Kind und Weib:

Laß fahren dahin, sie haben’s kein’ Gewinn,

Das Reich muß uns doch bleiben.

Wyjaśniła mi wówczas, że napis na pierścieniu jest początkiem hymnu protestantów, prawdopodobnie napisanego przez samego Lutra, a zdania na witrażu są ostatnią frazą:

Niech pozbawią nas źli – żony, dzieci, czci,

Niech biorą, co chcą, ich zyski liche są,

Królestwo nam zostanie.

Matka była początkowo katoliczką, podobnie jak dziadkowie, dopiero po wojnie przeszła na luteranizm – pewnie z potrzeby poczucia narodowej wspólnoty, bo większość pozostałych we Wrocławiu Niemców spotykała się głównie w kościołach ewangelickich.

Nikt w domu nie miał pojęcia, dlaczego początek hymnu napisanego przez Lutra znajduje się na pierścieniu, a zakończenie na drzwiach biblioteki. Wiedzieliśmy, że była w tym tajemnica, którą znali tylko nasi poprzednicy. Poznawaliśmy ją powoli, latami, początkowo snując jedynie domysły.

Pierścień był jednym ze skarbów pozostawionych w ukryciu przez Freytagów. Matka dla niepoznaki schowała go wśród kryształów żyrandola, mówiąc, że pod latarnią zawsze najciemniej. Tylko raz pozwoliła go zdjąć. Rodzice, babcia i dziadek stali wokół pierścienia i podziwiali.

– Patrz, świeci, jakby w środku jakaś żarówka była – nie mógł się nadziwić dziadek.

– Świeci jak próchno w lesie – oceniła babcia.

– Może to fosfor? – zgadywał ojciec.

– Fosfor to silna trucizna – wtrąciła matka. – Robi się z niej trutkę na szczury.

– Esesmani nosili ze sobą truciznę na wszelki wypadek – ożywił się ojciec.

– Freytag nie był esesmanem – orzekła matka. – W szafie wisiał mundur oficera Abwehry.

– Szpieg i wywiad, to tym bardziej – nie dawał za wygraną ojciec.

– Mundek, daj spokój, jaki szpieg trułby fosforem? – zdziwiła się matka. – Oficerowie Abwehry mieli na wyposażeniu cyjanek.

– Jaki tam fosfor? – dodał dziadek. – Kto by ci oprawiał fosfor w złoto?

– Świeci jak próchno w lesie – powtórzyła babcia. – Albo jak oko wilka. Ono na nas patrzy.

Powiało chłodem jak z piwnicy.

– To oko zostawili Freytagowie, żeby pilnowało ich dobytku – orzekła babcia. – Ja wam to mówię, to oko Freytagów.

Wszyscy się żachnęli, ale niepokój został zasiany.

Ojciec niemal codziennie przynosił z pracy barwne opowieści o pozostawionych przez Niemców skarbach. Ukrytych w murach, podłogach, piwnicach domów. Co rusz ktoś je odkrywał przypadkiem – w czasie remontów lub poszukiwań. Nie tylko nowi lokatorzy, lecz także ich następcy przez dziesiątki lat będą później opukiwać ściany, odkręcać nogi w krzesłach, zaglądać pod podwójne blaty. Wtedy ciągle coś znajdowali, jakby mury tych poniemieckich kamienic były niewyczerpanym skarbcem.

Nie mogłem zrozumieć, dlaczego Niemcy tak wielu cennych rzeczy nie zabrali ze sobą. Może nie było już czasu, a może bali się napadów przydrożnych złodziei albo po prostu rewizji. Podczas niej mogliby wszystko stracić: biżuterię, złote zastawy, rodowe kosztowności. A tu, schowane w milczących murach kamienic, spokojnie na ich powrót czekały.

Byłem przekonany, że otaczają nas ukryte wszędzie skarby, których nie wolno szukać. Wiedziałem, że codziennie pilnuje mnie oko Freytagów. Tyrania, moja siostra, też to wiedziała: w ścianach naszego domu są oczy Freytagów i na nas patrzą.

Ojciec się nie bał. Czasami stawiał krzesło na stół, wyjmował pierścień z żyrandola i oglądał go pod lupą, ale robił to tylko wtedy, gdy matki nie było.

– To ich klejnot – mówiła. Nie pozwalała ruszać. Czasami wdrapywałem się na stół i patrzyłem, jak mieni się w nim światło.

– Nie rusz – zganiała mnie babcia. – To oko Freytagów, na pewno cię w nim widzą. Zostawili je tutaj, żeby wszystkiego pilnowało.

– Zostaw – wtórowała matka. – Freytagów pierścień, nie twój, trzeba będzie oddać, jak wrócą.

Zawsze mówiła, że Niemcy do Wrocławia wrócą. Z początku nie wiedziałem, czy to dobrze, czy źle.

Tak naprawdę mężczyzna jest psychicznie słabszy od kobiety, a cała siła fizyczna jest mu potrzebna po to, aby ten fakt ukryć. Wtedy, w czasie, który dla mojej pamięci jest początkiem, jeszcze się bałem. Ojciec też się bał. Bali się wszyscy z wyjątkiem mojej matki. Ona co najwyżej miała obawy. Trochę obawiała się ich powrotu ze względu na nas, swoją nową rodzinę, ale wciąż na ten powrót czekała. Wolała mieć już za sobą swój rachunek sumienia i przez całe życie była gotowa go zrobić. Nie wiem, przed kim. W myślach – może przed samym Adolfem Hitlerem, w którego przed wojną wierzyła jak w germańskiego bożka, co się objawił nad ich bezrobotną wsią, dał chłopom pracę przy budowie dróg i torów kolejowych i nie pozwolił, by bieda w domu piszczała.

– Jak przyszedł Hitler do władzy, to wszystkie chłopy znalazły robotę – mówiła.

– Do czasu – wtrącał dziadek. – Jak za Hitlerem przyszła wojna, to chłopy ze wsi straciły nogi, a wraz z nogami robotę.

Większość mężczyzn ze wsi została wysłana na front pierwszym pociągiem, który przyjechał po świeżo położonych torach. Nie zajechali daleko – po paru godzinach pociąg wjechał w pułapkę między dwa pola minowe. Partyzanci wysadzili tory i ostrzelali skład. Nie było dokąd uciec – najpierw ktoś pobiegł w lewo i trafił na minę, następny skoczył w prawo i też wyrzuciło go w powietrze. Miesiącami chłopi do wioski z tego transportu wracali. Prawie wszyscy o kulach lub na drewnianych wózkach. Po kilku latach, gdy przez wieś szedł mężczyzna niepozbawiony nogi, ręki lub fragmentu twarzy, to wszystkie panny się za nim oglądały. Matka się nie oglądała, bo miała swojego lotnika Fritza. Kochała go miłością nastolatki, a najbardziej kochała w nim to, jak chodził po domu w skórzanych oficerkach. Skrzypiały tak, że aż przebiegał ją dreszcz. Pewnego dnia pękła deska w szafie. Głośno, na pół. Tak szafa powiedziała mamie, że Fritza strącili.

Pierścień wisiał i gapił się na nas. Pewnie dlatego przez lata nikt nie odważył się ruszyć biblioteki, w której obok przepięknych książek w secesyjnych okuciach z miedzi leżały śmieci po zniszczonym świecie: terminarz obchodzenia świąt państwowych planowanych na 1945 rok w mieście Breslau, rozkład jazdy Deutsche Reichsbahn ważny do 1946 roku, miesięczny przegląd wydarzeń w luterańskiej parafii oraz spis szkół miejskich ze szczególnym uwzględnieniem tych, które udzielają lekcji baletu.

Przez lata nikt też nie wyrzucił żadnej z wiszących fotografii. Z czasem matka pozwoliła zgromadzić je na jednej ścianie. Codziennie patrzyłem na dumnego Richarda, właściciela całej kamienicy i biura architektonicznego, które prowadził na parterze sąsiedniego budynku przy Hohenzollernstrasse, dzisiejszej ulicy Sudeckiej. Patrzyłem na jego wyniosłe córki w falbaniastych sukienkach. Na dystyngowaną żonę, która zawsze miała uniesiony podbródek. Na syna w tyrolskim kapelusiku i komicznych pumpach. Początkowo spoglądali ze wszystkich ścian, przybierając dziwne pozy. Potem poprzesuwaliśmy trochę fotografie – ojciec je zagęszczał, bo pojawiły się nasze. I tak, po latach, na jednej ścianie tłoczyli się czarno--biali Freytagowie w niemodnych ubraniach, ale za to w ozdobnych ramach, a na pozostałych, w ramkach ze sklejki, rozpierała się nowocześnie moja rodzina – ojciec na czele pierwszomajowego pochodu, ja z psem bernardynem w Zakopanem, matka w czepku pielęgniarki przełożonej uwieczniona po raz pierwszy w kolorze. A potem syrenka. Cały rząd zdjęć naszego pierwszego samochodu, jeszcze z drewnianym dachem, w który matka, gdy przeczuwała, że coś złego może się zdarzyć, lubiła odpukać, chociaż malowany.

3.

Życie powszednie muru berlińskiego

Raz matka nie odpukała w drewniany dach syrenki i wtedy przyszedł pech. Najpierw wyszedł głównie ku rodzicom. Po kilku latach miał przyjść i do mnie, lecz na razie był nieszkodliwy – dopiero powoli rósł, nie miał jeszcze nawet piersi i nosił śmieszne kucyki. Mój pech miał na imię Laurka i był córką pecha rodziców. Pecha o mniej urzekającej nazwie – „przodownik pracy z Pafawagu z małżonką”.

Mieliśmy jechać nad Bałtyk. Ponad trzysta kilometrów! Po raz pierwszy w życiu pokonać tak daleką trasę. I to w jeden dzień. Przez dwa tygodnie szykowaliśmy się do tej wyprawy. Ja najmniej, bo miałem siedem lat i piłkę do spakowania. Matka wekowała słoiki, a ojciec naprawiał syrenkę. Syrenka nie była wprawdzie wówczas zepsuta, ale to ojcu nie przeszkadzało. Wtedy, w połowie lat sześćdziesiątych, każdy właściciel samochodu spędzał większość czasu przy jego pielęgnacji. To była taka forma adorowania pojazdu. Jak ktoś się znał, otwierał maskę i grzebał w silniku, a jak się nie znał, otwierał bagażnik i robił w nim porządek. W dni wolne od pracy nasza ulica zawsze wyglądała tak samo – rząd samochodów z pootwieranymi maskami lub bagażnikami i schowani do połowy mężczyźni.

Ojciec był ambitny, więc otwierał maskę. Patrzyłem na niego z góry i bałem się, że samochód go połknie. Przez lata śnił mi się ten sam koszmar. Pędzi za mną samochód z otwartą maską i mnie także chce połknąć. Połknął tatę, połknął mamę, a teraz goni mnie. Czasami cała ulica była pełna samochodów połykających swoich właścicieli.

O świcie się spakowaliśmy. Mama z przodu obok ojca, ja i Tyrania z tyłu w kokonie poduszek, jaśków i kołder, bo nadbałtycki kemping ostrzegał, że ma na wyposażeniu tylko materace. Weki z zupą, gołąbkami i mięsem wesoło pobrzękiwały w bagażniku.

Minęło południe, byliśmy w połowie drogi. Szosa była pusta, ojciec jechał sześćdziesiąt na godzinę, a matka cały czas prosiła, żeby zwolnił. Na zakręcie wyprzedzał nas przedwojenny ford. Ojciec aż jęknął z rozkoszy na widok wypucowanego chromu. Matka, która terminowała u niemieckich czarownic, wiedziała już, co się za chwilę zdarzy, więc jęknęła ze zgrozy.

Potem milicja ustaliła, że ford nie jechał zbyt szybko, strzałka licznika nie przekroczyła osiemdziesięciu kilometrów. Hamulce były sprawne, droga szeroka, prosta i sucha, żadna śmierć nie powinna nadejść. Ale śmierć miała własne zdanie na ten temat, nie obchodziły jej ani dobre hamulce, ani sucha droga. Siedziała w sennym ciele kierowcy nadjeżdżającej z przeciwka ciężarówki i na łagodnym zakręcie lekko przymknęła mu powieki. Stary ford zdążył nas wyprzedzić i zjechać na swój pas, po czym wbił się w ciężarówkę do połowy, gdy nieoczekiwanie znalazła się tuż przed nim.

Na tylnym siedzeniu forda siedział mały chłopiec, obok był pies. Nie wiadomo, czy dzieciak akurat bawił się z psem, czy między przedni fotel a drobne ciało chłopca zwierzaka rzuciło uderzenie. Moi rodzice, którzy wyciągali ich ze środka, roztrzęsieni mówili później, że pies uratował chłopca. Osłonił go przed ciężarówką, zamortyzował cios przedniego fotela, wziął na siebie jego śmierć. Strzegł swojego małego pana do końca, nie pozwolił zbliżyć się nikomu – psie ciało było zmiażdżone, psia dusza uchodziła, lecz łeb nadal warczał instynktownie.

Matka przestraszyła się drogi. Kazała ojcu wracać do domu. Ojciec, roztrzęsiony, nie mógł prowadzić. Nigdy wcześniej nie widział wypadku. Przespaliśmy się w samochodzie, do Wrocławia wróciliśmy następnego dnia przed zmrokiem.

Drzwi naszego mieszkania były otwarte. Jacyś obcy ludzie wnosili cegły, mieszali zaprawę, przesuwali meble. Ojciec złapał leżącą przy taczce z cementem łopatę i od razu uderzył jednego w głowę. Tamten zdążył odskoczyć, metalowe ostrze ledwo go musnęło, ale i tak z czoła zaczęła mu kapać krew.

– Spokój! Spokój, bo wezwę milicję! – wrzasnął mężczyzna, który przybiegł tamtemu z pomocą. Stali we dwóch naprzeciw ojca, celując w niego łopatami.

W drzwiach stanął urzędnik z teczką i nie chciał nas wpuścić. Pokazał legitymację, na widok której ojciec odłożył łopatę. Potem długo legitymował rodziców. Ojca wypytywał o przynależność partyjną. (Brak przynależności partyjnej). Matkę o pochodzenie. (Niemieckie). Dwa do zera dla urzędnika.

– To są pracownicy z administracji – wyjaśnił z dumą, wskazując na robotników. – Likwidujemy nadmetraż. Zajmują państwo sześć pokoi, a należą się dwa, najwyżej trzy.

W końcu wpuścił nas do środka. W mieszkaniu dwóch murarzy stawiało mur. Powoli, spokojnie, paląc papierosy. Bez pośpiechu, z wyrazem sprawiedliwości społecznej na twarzy.

Mur przecinał mieszkanie w połowie długiego holu między salonem a gabinetem. Za czasów Freytagów w holu tym wisiały portrety przodków – duże, ciemne oleje w ciężkich ramach – tak jakby hol służyć miał nabraniu godności, refleksji i zadumy niezbędnej przed wkroczeniem do gabinetu. Teraz portretów w ciężkich ramach nie było. Zamiast nich na jednej z ogołoconych ścian wisiało zdjęcie panienki Freytag, kilkunastoletniej Gertrudy w balowej sukni. Wcześniej zdobiło ścianę po drugiej stronie muru, dokładnie na wprost ciężkiego biurka właściciela kamienicy, który widocznie lubił cieszyć oczy widokiem najstarszej córki. Przodownikowi nie spodobało się zapewne z powodu dedykacji złożonej po niemiecku, chociaż uwzględniała wszelkie reguły jak najstaranniejszej kaligrafii.

W gabinecie po drugiej stronie muru zostały półki biblioteki z kryształowymi szybami, lecz całą ich zawartość Przodownik przerzucił na naszą stronę. Nie chciał niemieckich książek, więc układano je w metrowe pryzmy w naszym salonie, przedpokoju, a nawet kuchni – przykryły całą podłogę.

Likwidacja nadmetrażu polegała na tym, że piękne mieszkanie Richarda Freytaga zostało podzielone na dwie części. Nam zostawiono kuchnię, łazienkę, służbówkę, salonik, sypialnię, pół przedpokoju oraz dużą wnękę, która powstała po przedzieleniu długiego holu między salonem a gabinetem. Resztę mieszkania, w tym duży salon i bibliotekę, otrzymała rodzina Przodownika Pracy z Państwowej Fabryki Wagonów. Przy noszeniu cegieł Przodownik dzielnie się uwijał – rzeczywiście robotny był z niego chłop.

Po pierwszym wybuchu emocji ojca zamurowało jak ten przedpokój i teraz matka próbowała bronić mieszkania.

– Zajęliśmy je legalnie w 1945 roku, mamy na to papiery.

– Pani jest Niemką? – retorycznie upewnił się urzędnik towarzyszący robotnikom z administracji. – To znaczy pytam, czy urodziła się pani w Niemczech. Nawet nie tutaj, nie we Wrocławiu, tylko w głębi Niemiec. W ówczesnej Rzeszy.

Obiektywnie, kilkanaście lat po wojnie, nie był to już argument pozwalający odebrać ludziom trzy pokoje. Raczej sugestia, że należy siedzieć cicho.

Ojciec znów się poderwał z zaciśniętymi pięściami, ale matka odpowiedziała hardo:

– Tak, urodziłam się w Niemczech i nie kryję tego. I Wrocław, proszę pana, też był wtedy niemiecki. To pan przyjechał do mnie, a nie ja do pana. A ta ściana, którą tu panowie wybudowali, to ciąg dalszy muru berlińskiego.

Ojciec był równie dumny, jak przerażony odpowiedzią matki.

– Hela, to się wyjaśni, to się wszystko wyjaśni – próbował ją uspokoić.

Wyjaśniło się tylko tyle, że bezpośrednią przyczyną powstania naszego muru berlińskiego było nie tyle to, iż matka urodziła się pod Berlinem, ile raczej rzeczywiście istotny nadmetraż. Jego sprawcami byli dziadkowie, którzy mieszkali z nami tylko kilka lat, a potem wrócili do swojej wsi, bo pewniej się czuli wśród Ślązaków pod Opolem. W odpowiedniej proporcji winny też był onkel Kurt, starszy brat matki. Miesiąc wcześniej na stałe wyjechał do Niemiec, zabierając ze sobą zameldowaną u nas rodzinę.

Początkowo nawet mu się we Wrocławiu podobało, bo chociaż nie znał języka polskiego, to i tak dużo zarabiał, a w pracy był wychwalany. Sporo umiał, zaskakiwał doświadczeniem z dużych fabryk, w których pod Berlinem terminował, bez porównania nowocześniejszych niż te, które budowano w Polsce. Do dziś wspomina, jak zatrudniony w Mostostalu nadzorował w Piotrkowie Trybunalskim budowę hali fabrycznej. Dali mu tam księgę budowy i kazali ją codziennie wypełniać. Nie mogło być po niemiecku, więc pokazali mu, jak się pisze wyraz „dźwigary”, bo przez kilka dni tylko te dźwigary mieli montować. Więc pisał wuj słowo „dźwigary”, przepisywał je dzień po dniu, aż miesiąc minął, postawili dach, kończyli już pracę, a fabryczni robotnicy zaczęli ustawiać na hali maszyny, gdy tymczasem wuj nadal codziennie wpisywał do zeszytu to jedno słowo: „dźwigary”. Na odbiór techniczny przyjechali inżynierowie z Warszawy i ze zdumieniem przejrzeli księgę budowy przypominającą raczej zeszyt do słówek. Ale nowa hala robiła wrażenie, więc wuj dostał Brązowy Krzyż Zasługi.

Wręczali mu go uroczyście, przyjechał ważny sekretarz partii i pojawił się nawet pomysł, by wuj powiedział kilka zdań, ale ze względu na jego kompletną nieumiejętność wykucia ich na pamięć obwiązano mu szyję szalikiem, tłumacząc przedstawicielom warszawskiej delegacji, że choroba gardła odebrała mu chwilowo mowę.

Jego wyjazd sporo zmienił. Może niezbyt dużo w niemieckim przemyśle motoryzacyjnym, gdzie wuj na wiele lat został mistrzem na linii produkcyjnej Opla, ale na pewno bardzo wiele w naszym życiu codziennym. Regularnie przysyłał nam paczki z kawą, konserwami, czekoladą i gumą do żucia, ustawiając tym naszą konsumpcję na delikatesowym poziomie. Poprawił też trochę nasze poczucie bezpieczeństwa, bo odtąd mieliśmy świadomość, że można uciec. Najbardziej wyjazd wuja odmienił jednak moje życie intymne.

Od tej pory moim pokojem była bowiem wnęka – ta, która powstała po przedzieleniu murem holu Freytagów. Miałem w niej małe biurko i stojące pod nową ścianą łóżko. Po drugiej stronie tej ściany była taka sama wnęka z łóżkiem tak samo do niej przylegającym. Spała na nim córka przodownika pracy, który do Wrocławia przyjechał z Białegostoku. Miała na imię Laura, ale wołano na nią Laurka. Przez następnych kilkanaście lat dzieliło nas sześć centymetrów ustawionej na sztorc cegły. No i nieco tynku, zanim ze swojej strony go nie zdrapałem jakiś czas później, tęskniąc do Laurki przeokropnie.