Redakcja: Małgorzata Kacprzakowa

Korekta: Teresa Walczak

Fotoedytor: Sylwia Tukendorf

Przygotowanie zdjęć do druku: Katarzyna Stachacz

Projekt graficzny okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Projekt graficzny makiety i skład: Elżbieta Wastkowska

Fotografie: okładka – Narodowe Archiwum Cyfrowe

East News/Ria Novosti, AKG-images/Paul Almasy/East News, AKG-images/East News, Narodowe Archiwum Cyfrowe, IPN, Piotr Skórnicki, Tomasz Kamiński, Instytut Zachodni w Poznaniu, Stowarzyszenie Pomost

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

Wydawnictwo książkowe:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Koordynacja projektu: Joanna Cieślewska

© copyright by AGORA SA 2015

© copyright by Piotr Bojarski 2015

KSIĄŻKA DOFINANSOWANA PRZEZ

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

WARSZAWA 2015

ISBN 978-83-268-1766-3 (epub), 978-83-268-1767-0 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

WSTĘP
MIASTO NIEDOCENIONE

Poznań nie miał szczęścia do wojennej legendy. Polski ruch oporu kojarzy się nam przede wszystkim z Warszawą, powstaniem w sierpniu 1944 roku, wreszcie z akcją „Burza”. Poznań zdaje się pozostawać gdzieś na peryferiach tej heroicznej opowieści. Niesłusznie. Wcielone do III Rzeszy i bezlitośnie germanizowane miasto nie poddało się. Miało bohaterów, którzy wprawdzie rzadko strzelali do okupantów, ale walczyli z nimi na śmierć i życie. A śmierć pisana im była nawet częściej niż w stolicy.

O Poznaniu i poznaniakach czasów wojny krążą złośliwe dowcipy. Jeden z najbardziej nieprawdziwych – i jednocześnie krzywdzących – brzmi: „W czasie wojny w Poznaniu nie było konspiracji, bo była zabroniona”. Nic bardziej mylnego. Ruch oporu w mieście, w którym pod koniec wojny co czwarty mieszkaniec mówił po niemiecku, był mocno utrudniony. Istniał, choć miał inny charakter.

Niemiecka okupacja Poznania rozpoczęła się 10 września 1939 roku. Już 20 września w Pracowni Haftu Artystycznego Stefanii Perskiej w Pasażu Apollo odbyło się pierwsze konspiracyjne spotkanie. Na tajne obrady przyszli: dawny prezydent Poznania Cyryl Ratajski, Adolf hrabia Bniński, Adam Poszwiński, pułkownik Roman Małachowski, Stanisław Marciniak i Ludwik Nowak. Marciniak został zobowiązany przez Ratajskiego do włączenia się do niemieckiej akcji ewidencjonowania ludności. Cel był jasny i konkretny: zdobycie fałszywych dokumentów potrzebnych do ratowania Polaków. Nowak otrzymał natomiast zadanie zorganizowania konspiracji w południowej Wielkopolsce. Sześć dni później polska młodzież z Wildy zerwała pierwsze niemieckie tablice z nazwami ulic.

Jeszcze w 1939 roku Adolf Hitler zdecydował, że Poznań stanie się nowym okręgiem Rzeszy. 29 stycznia 1940 roku Niemcy przekształcili Okręg Poznań w Wartheland – Kraj Warty. Namiestnikiem Führera został Arthur Greiser, Niemiec z wielkopolskiej Środy, który za punkt honoru postawił sobie uczynienie z Wielkopolski „wzorcowego okręgu Rzeszy”. Greiser wprowadził system okupacyjny o niespotykanej na innych ziemiach polskich represyjności. Uznani za „rasę niższą” Polacy zostali pozbawieni mieszkań i przekwaterowani do pomieszczeń o najniższym standardzie, musieli pracować jak niewolnicy dla gospodarki wojennej III Rzeszy, otrzymywali najniższe możliwe wynagrodzenia, pozbawiono ich specjalistycznej opieki lekarskiej. Greiser był tak perfidny, że nie zawahał się podwyższyć granicy wieku uprawniającego do zawierania przez Polaków małżeństw. Zdecydował też, by zamknąć poznańskie kościoły – poza dwoma: św. Wojciecha i Matki Boskiej Bolesnej, które musiały wystarczyć ponad 200 tysiącom praktykujących Polaków.

Już w listopadzie 1939 roku ruszył szeroko zakrojony program wysiedleń Polaków do Generalnego Gubernatorstwa. Do końca 1939 roku z całego Kraju Warty wysiedlono niemal 90 tys. Polaków. Okupanci planowali wysiedlić z Kraju Warty 3,4 mln Polaków i osiedlić na ich miejsce 4,5 mln Niemców z Rzeszy, krajów bałtyckich i wschodnich krańców Europy. Wielkopolska miała zostać w ciągu 10 lat całkowicie zniemczona.

Do „niemieckiego” Posen zjeżdżali często nazistowscy dygnitarze. Snuli tu wizje Tysiącletniej Rzeszy, czystej rasowo i pozbawionej Żydów oraz Słowian. To w Poznaniu w październiku 1943 roku szef SS Heinrich Himmler mówił bez ogródek na odprawie z dowódcami swych morderczych formacji, że Żydzi muszą zostać do cna wyniszczeni. I nie krył, że taki sam los jak Żydów (wymordowanych w obozie w Chełmnie nad Nerem) ma spotkać Polaków.

Okręg Poznański Związku Walki Zbrojnej powstał w czerwcu 1940 roku, a więc stosunkowo późno. Wynikało to m.in. z przedwojennych nieporozumień i animozji na linii Poznań – Warszawa. Poznań był miastem o ogromnych wpływach endecji, podczas przewrotu majowego oddziały poznańskie pospieszyły na pomoc rządowi – wystąpiły przeciwko Józefowi Piłsudskiemu. Poznaniacy byli z tego powodu pomijani w polityce awansów sanacyjnych rządów II RP. Poczucie krzywdy narastało i utrudniało porozumienie w warunkach wojny. Nic więc dziwnego, że pierwsze organizacje konspiracyjne w Poznaniu powstawały w środowiskach o zapatrywaniach endeckich.

Fizyczna eliminacja polskiej elity intelektualnej jesienią 1939 roku, rosnąca gwałtownie liczba Niemców, małe zalesienie Wielkopolski, rozwinięta sieć dróg – wszystko to spowodowało, że w Poznaniu i Kraju Warty nie mogła powstać typowa partyzantka. W Poznaniu – gdzie każdy ruch Polaka był obserwowany przez niemieckiego sąsiada – organizacje konspiracyjne skupiły się na wydawaniu niepodległościowej prasy podziemnej, kształtowaniu świadomości, hartowaniu ducha oporu. Wielkopolskie Kierownictwo Związku Odwetu przygotowywało się do wojny biologicznej z okupantem, choć stopień zaawansowania tych przygotowań do dziś wywołuje dyskusje wśród historyków. Świetnie rozwinęły się wywiad i sabotaż. Przykładem może być brawurowa akcja „Bollwerk”, której finałem było spalenie niemieckich magazynów nad Wartą. Z Poznania, w którym przed wojną każdy znał dobrze język niemiecki, pochodziły świetne kurierki, m.in. Zofia Rapp i Halina Cimino. Czy ta ostatnia zdradziła konspiratorów z „Ojczyzny”? Odpowiedzi na to pytanie nie poznamy już być może nigdy.

Historycy szacują, że w konspiracji w Poznaniu i Wielkopolsce działało 23–25 tys. żołnierzy. Co trzeci z nich został aresztowany przez gestapo. Wielu z nich – co dokumentuje również ten zbiór reportaży – zapłaciło cenę najwyższą. Ginęli na szubienicach, ścięci gilotyną, podczas masowych egzekucji. W Forcie VII, w Domu Żołnierza, w niemieckich więzieniach, obozach koncentracyjnych i w do dziś nieznanych miejscach straceń. Ta książka ma przypomnieć czyny, twarze i losy niektórych z nich. Losy dramatyczne.

WYDRA NIE BOI SIĘ ŚMIERCI

„Śledztwo w naszej sprawie jeszcze nieskończone. Po skończeniu spodziewam się wywozu do innego więzienia, względnie Dachau, ale z tym można żyć” – pociesza rodzinę.

Wczesnym rankiem 27 września 1942 roku przed gilotyną w berlińskim więzieniu Plötzensee staje Irena Bobowska, dwudziestodwuletnia poetka z Poznania. Miesiąc wcześniej nazistowski Wyższy Sąd Krajowy w Posen skazał ją na karę śmierci. Dziewczyna jest spokojna. Oprawcy zapewne podtrzymują ją w ostatnich chwilach za ręce, sama nie zdoła podejść do gilotyny.

DUSZA NA WÓZKU

Poznań, sześć lat wcześniej. W niedużym, parterowym domku Zofii i Teodora Bobowskich na Warszawskiej 116 jest zawsze wesoło. Bobowscy mają cztery córki i syna. Duszą towarzystwa jest Irena, druga córka Bobowskich, urodzona w 1920 roku. Nenia – tak na nią wszyscy mówią – siedzi od dzieciństwa na wózku inwalidzkim. Gdy miała dwa lata, przeszła chorobę Heinego-Medina. Leczenie Neni w polskich i zagranicznych klinikach nie przynosi skutku. Kosztuje za to tyle, że rodzina w 1936 roku musi się wyprowadzić z kamienicy na Starym Rynku i przenieść na ulicę Warszawską.

Drobna Irena ma dar przyciągania ludzi. Wraz z siostrami uczęszcza do Gimnazjum im. Dąbrówki na Młyńskiej (budynek zostanie zniszczony w czasie wojny). Podjeżdża wózkiem pod szkołę, a do klasy trafia zwykle na rękach koleżanek. Nauczyciele chwalą jej inteligencję, piękne rysunki. I zaangażowanie – mimo swoich ograniczeń jest aktywną harcerką. Gdy skończy gimnazjum, zajmie się dziećmi w świetlicy Towarzystwa Czytelni Ludowych na Osiedlu Warszawskim. Dzięki niej powstanie tam biblioteka dla młodzieży.

Lato 1939 roku. Nad Polską zbierają się wojenne chmury. Radio nadaje komunikat o poszukiwaniu ochotników do „żywych torped”, które mają zostać użyte przeciwko niemieckim okrętom. Starannie wyselekcjonowane osoby mają w samobójczej misji skierować pocisk z materiałem wybuchowym na jednostkę wroga. Dziewiętnastoletnia Nenia w tajemnicy przed rodzicami zgłasza swoją gotowość. Gdy sprawa się wyda, wytłumaczy się: – Z moim kalectwem nie mogłam się inaczej przysłużyć ojczyźnie.

POLACY, POBUDKA!

Gdy Niemcy atakują Polskę, nikt nie wzywa Neni na „żywą torpedę”. To jednak koniec beztroskiego życia Bobowskich. Ojciec Neni, porucznik rezerwy Teodor Bobowski, dostaje się do sowieckiej niewoli (zginie w Katyniu). A niemieccy okupanci odbierają matce Ireny sklep z kapeluszami na Starym Rynku. I zapędzają całą rodzinę do pracy przymusowej w tzw. Prochowni. Jedynie Nenia jako kaleka zostaje zarejestrowana w niemieckim Arbeitsamt jako niezdatna do pracy.

W zajętym przez Niemców Poznaniu rodzą się pierwsze podziemne organizacje. I pierwsze grupy Szarych Szeregów. Nenia nie może usiedzieć w miejscu. Już w październiku 1939 roku wpada na pomysł wydawania podziemnej gazetki „Pobudka”. Pismo jest organem Poznańskiej Organizacji Zbrojnej, a potem Wojskowej Organizacji Ziem Zachodnich. Powstaje w jeżyckim mieszkaniu Romana Kwiatkowskiego przy Poznańskiej 27. W nocy konspiratorzy nasłuchują zachodnich rozgłośni, a spisane wiadomości trafiają do Neni. Ta opracowuje je i przygotowuje na matrycach do powielania. Zdarza się, że potem rozwozi pismo po mieście. Ukrywa je pod siedzeniem wózka inwalidzkiego.

W lutym 1940 roku zostaje zaprzysiężona do POZ-u, dostaje pseudonim „Wydra”. „Pobudka” ukazuje się już co tydzień, ma od czterech do dziewięciu stron. Po Poznaniu rozchodzi się nawet sto egzemplarzy pisma. Mimo skromnych rozmiarów „Pobudka” ma ogromne znaczenie, podnosi na duchu Polaków. „Złą sytuację w Polsce polepszą Anglia i Francja, które pokonają Niemców. Polska znów odniesie zwycięstwo i będzie jeszcze większa, niż ustalono w traktacie wersalskim. Polska znów zmartwychwstanie” – pisze Nenia w jednym z wydań „Pobudki”.

SPODZIEWAM SIĘ DACHAU

Do dziś nie przetrwał żaden egzemplarz „Pobudki”. Zasady konspiracji są twarde: każdy numer po przeczytaniu musi zostać zniszczony. A jednak nie wszystkie gazetki dostają się w powołane ręce. Kilka z nich trafia do siedziby gestapo na Ritterstrasse.

20 czerwca 1940 roku do mieszkania Romana Kwiatkowskiego przy Poznańskiej 27 wpadają gestapowcy. Organizacja zostaje zdekonspirowana. Niemcy aresztują Nenię, matkę Romana Kwiatkowskiego i Stanisława Dornę. Jeszcze tego samego dnia w ich ręce wpada redaktor naczelny „Pobudki” Roman Kwiatkowski. Matka i siostry Neni unikają aresztowania: uprzedzone o niebezpieczeństwie, zdążą ukryć maszynę do pisania i materiały dziennikarskie.

Bobowska trafia do niemieckiej katowni urządzonej w Forcie VII. Siedzi w celi nr 23. Utrzymuje kontakt z rodziną dzięki grypsom, które przemyca w paczkach z brudną odzieżą, wymienianych na paczki z żywnością. W listach, skreślonych ołówkiem na kawałkach papieru, Irena nigdy się nie skarży. Pobyt w forcie opisuje niemal jak przygodę. Drwi z trudnych warunków, jest pełna optymizmu. O przesłuchaniach pisze zdawkowo. „Śledztwo w naszej sprawie jeszcze nieskończone. Po skończeniu spodziewam się wywozu do innego więzienia, względnie Dachau, ale z tym można żyć” – pociesza rodzinę.

„W kartach mi wróżyli, że Mamusia się martwi. To nieładnie” – pisze innym razem do domu.

„Co do mnie, mam wrażenie, że śledztwo ukończone, byłam fotografowana, odciski rąk itd. Nie wiem, czy tu zostanę” – informuje w sierpniu.

WIEM, JAK KŁUJE ZIMNO

We wrześniu 1940 roku grypsy Neni z fortu urywają się. W październiku Niemcy przewożą „Wydrę” do więzienia we Wronkach.

Oprawcy nie wierzą, że Nenia nie może chodzić – znęcają się nad nią, biją i głodzą. Z bezwładnych nóg zdejmują jej szyny – specjalny aparat pomagający jej nieudolnie chodzić. Od tej pory Nenia porusza się po celi na czworakach, a właściwie czołga się po lodowatej, betonowej posadzce.

„Wśród mnóstwa ciężkich i bolesnych badań nie załamała się” – napisała Wanda Krawiec-Serwańska, instruktorka harcerska i również więźniarka Fortu VII. – „Pozbawiona zupełnie możności poruszania się, umęczona badaniami, zziębnięta i chora leżała na pryczy skazana we wszystkim na »opiekę« bestialskich kobiet z obsługi więziennej, które mściły się na niej za to, że musiały przy niej wypełniać wszelkie posługi”.

Nenia ma twardy charakter. Nie poddaje się. Aby dodać sobie otuchy, pisze w celi wiersze. Zachowało się kilka z nich, przesłanych matce w listach. We Wronkach powstaje jej najbardziej znany utwór, który nieść będzie potem pokrzepienie więźniom obozów koncentracyjnych: „Bo ja się uczę największej sztuki życia: / uśmiechać się zawsze i wszędzie, / i bez rozpaczy znosić bóle, / i nie żałować tego co przeszło, i nie bać się tego co będzie. / Poznałam smak głodu / I bezsennych nocy (to było dawno) / I wiem jak kłuje zimno / Gdy w kłębek chciałbyś skulony, / Uchronić się od chłodu...”.

Ten wiersz Stanisława Kwiatkowska, ciotka Neni, wynosi z więzienia ukryty w bucie. Powielany, krążyć będzie po okupowanym Poznaniu, a dzięki Wandzie Serwańskiej – również uwięzionej za pracę w konspiracji – trafi w 1943 roku do więźniarek w Oświęcimiu. Stanie się ulubionym wierszem żołnierek Armii Krajowej, wskazówką, jak żyć.

WAS BĘDZIE SĄDZIĆ KTOŚ WYŻSZY

W kwietniu 1941 roku Niemcy przewożą Bobowską do więzienia w berlińskim Moabicie. „Bajka to niby, niosło mnie w lektyce 4 niewolników, a obok kroczyła eskorta z najeżonymi bagnetami. Ogromnie wielkie i huczące ulice Berlina z podziwem spoglądały na mnie i mój pochód” – opisuje w liście do matki Nenia z właściwą sobie fantazją.

Po koszmarze Wronek więzienie w Moabicie wydaje się jej „rajem”. Leży w lazarecie z powodu chorych nóg. W listach do rodziny pisze, że ma dobre jedzenie i picie. „Jest mi tu lepiej niż niejednemu na zewnątrz; brak jedynie wolności. Ale, mam nadzieję, że i ten czas nadejdzie, kiedy znów będę mogła być wolna [...]”.

Zachował się rysunek celi Neni, wykonany przez nią samą. Przedstawia niewielkie, czyste pomieszczenie ze stołem, ubikacją i wiadrem w rogu.

W Wigilię 1941 roku Bobowska wysyła do domu własnoręcznie ilustrowaną kartkę. Widać na niej Gwiazdora z białą brodą i workiem na plecach. Pod spodem – jej nowy wiersz: „Ja lubię sobie wyobrażać, / że jestem z bajki taką dobrą wróżką / Przedziwne cuda mogę stwarzać / Mą czarodziejską różdżką. / I wtedy chodzę i sieję po świecie / Taki radosny, dźwięczny śmiech / Śmiech, który wszystko zło wymiecie / Przed którym zniknie wszelki grzech [...]”.

Matka Neni pisze do naczelnego prokuratora Rzeszy prośby o widzenie z córką. Za każdym razem otrzymuje jednak odmowę.

W sierpniu 1942 roku „Wydra” staje przed sądem. Na rozprawie wolno jej zabrać głos. Mówi przez pół godziny, nie wypowiada jednak ani jednego słowa na swoją obronę. Jej wystąpienie brzmi jak akt oskarżenia: przypomina Niemcom historię rozbiorów, antypolską politykę Bismarcka i Kulturkampf.

„Dziś wy mnie sądzicie, ale was będzie sądzić ktoś wyższy” – kończy swoje wystąpienie.

NIE BĘDZIECIE SIĘ MNIE WSTYDZIĆ

„Oskarżona Bobowska w pełni przyznała się do winy” – napisze w uzasadnieniu wyroku nazistowski sędzia. „W swym ostatnim słowie wyjaśniła m.in.: [...] że Polska Niemcom żadnej wierności dotrzymywać nie potrzebuje, a kiedy Niemcy w tej wojnie zostaną pokonane, dążenia do zdobycia władzy przez Polaków powinny być Niemcom obojętne, gdyż i tak nie będą mogli im przeciwdziałać. [...] Takie fanatyczne nastawienie przeciwko narodowi niemieckiemu może być skutecznie zwalczane tylko drogą zniszczenia, a więc poprzez karę śmierci”.

Nenia przyjmuje wyrok z godnością i spokojem. „Mam nadzieję, że będę mogła jeszcze do Was napisać, lecz jeśli tak by nie miało być, to przyjmijcie, że dostałam urlop i pożegnajcie mnie, moi bracia i siostry. [...] Dostałam rozkaz, jestem gotowa do podróży” – pisze w brulionie do swoich bliskich. Tych słów nie zdąży już wysłać.

Wyrok wykonano na gilotynie 27 września 1942 roku o godzinie 4.36. W tym samym dniu straceni zostali współpracownicy Neni z „Pobudki”: Stanisław Michalski, pseudonim „Łoś” (pracownik „Kuriera Poznańskiego”, drużynowy 7. Drużyny Harcerskiej w Poznaniu), i Radziwój Zakrzewski (kupiec i harcerz).

Parę godzin przed egzekucją Irena Bobowska po raz ostatni napisała do matki. Mogła to zrobić tylko po niemiecku, ale wplotła w list polskie „Matuś”:

„Moja droga Matuś! Dzisiaj, a właściwie jutro wczesnym rankiem... pójdę na śmierć. [...] Był już u mnie ksiądz i przyjdzie jeszcze z Komunią świętą. Jestem w dobrym nastroju i mam nadzieję, że odwaga nie opuści mnie aż do końca. Nie będziecie potrzebowali się mnie wstydzić [...]. Nie jest ważne to, co osiągnęliśmy, ale to, jak walczyliśmy [...]. Zostańcie z Bogiem; ja idę do Niego, wierzę, że On mnie przyjmie”.

SKWER NENI

Nenia Bobowska jest dziś patronką kilku poznańskich drużyn i szczepów harcerskich.

„Tak jak Krzysztof Kamil Baczyński zginęła za Polskę, a nie ma w Poznaniu swojej ulicy. Dlaczego?” – pytał dwa lata temu czytelnik „Gazety Wyborczej” Stefan Lamęcki, który pamiętał Nenię sprzed wojny.

Dzięki staraniom Stowarzyszenia Przyjaciół Szkoły im. Dąbrówki od niedawna o Neni przypomina tablica na skwerze u zbiegu ulic Przybyszewskiego i Dąbrowskiego. W listopadzie 2012 roku skwer otrzymał oficjalnie jej imię, a w Szkole im. Dąbrówki przypomniała o niej specjalna wystawa.