WSZELKIE PODOBIEŃSTWO DO JAKICHKOLWIEK PRAWDZIWYCH POSTACI I ZDARZEŃ JEST NIEZAMIERZONE I PRZYPADKOWE.

Adaptacja okładki: Dawid Chabior

Projekt graficzny makiety, skład i łamanie: Dawid Chabior

Tłumaczenie: Grzegorz Szymczak

Redaktor naczelny: Andrzej Pierowski

Redakcja i korekta wstępna: Wydawnictwo AST

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Junona i awoś, czyli Rozwód trwający ćwierć wieku
Andrzej Pierowski

© Translation copyright by Pro Media Polska Sp. z o.o. 2022

© Copyright for the Polish edition by Pro Media Polska Sp. z o.o. 2022

(1) 500

Tytuł oryginału:
Юнона и авось, или Развод длиною в четверть века

Wydanie I

ISBN 978-83-965223-2-0

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie i rozpowszechnianie fragmentów oraz całości publikacji jest zabronione. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych w całości lub części tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Wydawnictwo AST
ul. Ostra 13C, 02-949 Warszawa
info@wydawnictwo-ast.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Życie to samotność...

Jesteś zupełnie sam, zrozum to raz na zawsze.

Ray Bradbury, Słoneczne wino

Od autora

Pytanie „Dla kogo została napisana ta książka?” zdaniem autora powinno pozostać bez odpowiedzi.

Lepiej i prościej brzmi pytanie: „Po co została napisana ta książka?”.

Bardzo często człowiek „po prostu żyje”, natrafiając na takie lub inne okoliczności zmieniające bieg jego egzystencji, nieprzerwanie wybierając z palety wariantów tę jedyną, niepowtarzalną wersję, a potem, na końcu drogi (co prawda nie każdy), próbuje ocenić, jaki osiągnął rezultat. Rzadko zdarza się, aby ktoś próbował przeanalizować ogniwa łańcuchów przyczynowo-skutkowych, powiązać grupy wydarzeń, epizodów, znaków. I jeszcze rzadsze są próby wyciągnięcia wniosków ze wszystkiego, co się wydarzyło.

Ta książka jest właśnie taką próbą, dokonaną na podstawie subiektywnej oceny autora, w odniesieniu do wydarzeń, które miały miejsce w jego życiu. Prawdą jest, że to utwór pełen męskiego szowinizmu, obnażonych emocji i dekadenckich nastrojów. Nie na próżno taki właśnie cytat z Raya Bradbury’ego został wybrany jako motto całej opowieści.

Struktura książki jest następująca: na rożen chronologii nanizane zostały kawałki różnego kalibru analitycznych uogólnień i rozmyślań autora. Jednak brakuje w niej ścisłej kolejności – niektóre rozdziały są ze sobą logicznie powiązane, inne zaś pozostają w pełni autonomicznymi opowiadaniami.

Ogólnie rzecz ujmując, niniejsza opowieść to mozaika, która układa się w obraz, epickie płótno w stylu Ilji Głazunowa. Znalazło to swoje potwierdzenie w tytule – ćwierć wieku. Możliwe, że przymiotnik „epicki” wyda się dziwny w odniesieniu do historii pojedynczego człowieka, lecz jeśli weźmie się pod uwagę inne znaczenia tego słowa, takie jak: „narracyjny”, „spokojny”, „beznamiętny” (które podpowiada nam Sowriemiennyj tołkowyj słowar’ wydawnictwa Bolszaja Sowietskaja Encykłopiedija), to bez przeszkód można użyć tego przymiotnika. Nawiasem mówiąc, słowo „rozwód”, użyte w tytule niniejszej książki, należy traktować dwojako: równolegle z tradycyjnym matrymonialnym znaczeniem trzeba mieć na uwadze również znaczenie nowe, które w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zyskało wyjątkową popularność w potężnym, mówionym języku rosyjskim i odpowiada polskiemu słowu „wykiwanie” w potocznym użyciu, niezwiązanym z piłkarskimi umiejętnościami prezentowanymi na boisku.

Co ma tu do rzeczy „awoś”?

Tytuł nie ma nic wspólnego z popularną operą rockową Aleksieja Rybnikowa, a słowo „awoś”... Tak, słynne rosyjskie „awoś”... Spróbujcie wytłumaczyć Europejczykowi lub Amerykaninowi – człowiekowi o innej mentalności – co znaczy awoś! Nie od razu wam się to uda. To pradawne rosyjskie słowo bardzo precyzyjnie charakteryzuje skłonność Rosjanina, aby puścić wszystko na żywioł w nieprzemijającej nadziei, że życie jakoś samo się ułoży, wyklaruje, a nieszczęście nas ominie. W danym przypadku autor wykorzystał to słowo jako wskaźnik wielokrotnie popełnionych błędów i niewłaściwych decyzji podjętych na rozstaju. Również jako wskaźnik nadziei, że problemy z Junoną wcześniej czy później „jakoś” się rozwiążą. W języku rosyjskim istnieje wiele przysłów i porzekadeł – zarówno pozytywnych, jak i negatywnych – odwołujących się do słowa „awoś”. Opisana w książce, trwająca ćwierćwiecze historia, niestety potwierdziła zasadność przysłowia „Awoś do niczego dobrego nie prowadzi”.

Kilka słów do zawodowych krytyków,
żeby oszczędzić ich siły, czas i energię.

„Nie! Tak nie wolno! – zawoła oburzony krytyk, wybitny znawca literatury – co to za pomieszanie stylów! Czy godzi się w utworze literackim stosować odsyłacze w rodzaju «Patrz rozdział taki to, a taki!» Co to ma być – podręcznik?”.

„Po co autor nawpychał tyle cytatów i odnośników do tekstów piosenek, książek i filmów? – gderliwie doda inny krytyk. – Najwyraźniej chce w ten sposób podkreślić swoją erudycję”.

„A frazy! Zobaczcie, co autor wyprawia przy budowaniu fraz!” – zawtóruje mu zawodowy lingwista. „Czyż godzi się wstawiać w jedno zdanie po dwie uwagi w nawiasie!”

Tak, zawodowi krytycy będą mieć absolutną rację – autor świadomie zrezygnował z czystości formy i stylu na rzecz nadrzędnego celu – precyzji w przekazywaniu myśli, uczuć i informacji.

Kto nie powinien czytać tej książki.

Przeczytanie tej książki będzie stratą czasu dla wszelkiej maści zawodowych i domorosłych psychologów, którzy lubią udzielać porad ludziom, jak żyć. Dla tych psychologów, którzy nie doświadczyli nawet dziesiątej części trudności, z którymi musiał się zmagać bohater książki Pan Propan.

Przeczytanie tej książki będzie stratą czasu dla dwudziesto-, trzydziestoletnich gospodyń domowych, dla których największym stresem w życiu jest długa kolejka w supermarkecie albo złamany obcas.

Przeczytanie tej książki będzie stratą czasu dla kobiet, które zawzięcie walczą o „równouprawnienie” płci, opacznie je rozumiejąc.

Zarówno zawodowi psycholodzy, jak też ci domorośli, natchnieni lekturą kilku modnych publikacyjek, niewątpliwie ujrzą w tej dziwnej książce wyrazisty obrazek frustracji autora, jego próbę „uwolnienia się” od przytłaczających wspomnień i przeżyć, polegającą na przelaniu wszystkich wydarzeń na papier. Z miejsca muszę rozczarować kreatorów podobnych dywagacji i przeinaczając słowa Ostapa Bendera skierowane do Aleksandra Iwanowicza Korejki[1], spieszę zakomunikować, że tam, we wnętrzu autora, kryje się szlachetne i całkiem zdrowe serce, niezmącona niczym zdolność myślenia i mózg bez oznak marazmu. Proszę uwzględnić ten fakt w protokole.

A więc po co?

W niniejszej książce nie ma ani wniosków, ani podsumowań – każdy może wyciągnąć wnioski sam. Autor przekonał się na własnym doświadczeniu, że jeśli odbierasz innego człowieka, podświadomie wyposażając go we własną mentalność i poziom intelektualny, to również jego czyny starasz się zrozumieć, przyjmując kryteria racjonalności lub szkodliwości. Stąd biorą się rozdrażnienie i złość: „Jakże to tak – człowiek wydaje się tak bliski, a zachowuje się jak wróg?” Jednak jeśli postaramy się zrozumieć i zaakceptować fakt, że ów „bliski” człowiek żyje w swoim własnym świecie, widzi konkretne sytuacje zupełnie innymi oczyma, to próby przypisywania jego działaniom znamion jakiegoś przemyślanego planu stracą rację bytu. A jeśli dodamy do tego szczyptę schizofrenii albo choroby Alzheimera, to negatywne emocje w stosunku do takiej osoby będą zupełnie pozbawione sensu.

Po prostu autor uważa, że jeśli wśród trzystu osób, które przeczytają (być może) niniejsze dzieło, znajdzie się choć jeden człowiek skłonny przyznać, że niektóre z opisanych wydarzeń, przeżyć i myśli okazały się bliskie jego sercu i zrozumiałe, to już wtedy będzie można stwierdzić, że wydanie książki nie było próżnym trudem.

Warszawa, 2022 r.

Rozdział 1

„Liczyłem na ciebie, Said...”

Góra nie schodzi się z górą,
Lecz życie zatacza krąg –
I stary wróg jest dla nas czasem
Milszy niż nowy przyjaciel.

– Wadim Szefner

Początkowo ten rozdział był zaplanowany jako część książki Pan Propan, ale ponieważ o biznesie nie ma tutaj nawet słowa, lecz dotyczy on relacji międzyludzkich, to opowiadanie o przygodzie związanej z nabyciem samochodu marki BMW zostało przeniesione do niniejszej książki.

W 1994 roku Andriej zarejestrował pierwszą polską firmę, a do kapitału założycielskiego postanowił wnieść aportem samochód osobowy. Już od dawna dojrzewała w nim potrzeba nabycia auta, ponieważ szef firmy, w której wciąż pracował Rosjanin, nie zapewnił obiecanego pojazdu służbowego.

Andriej znalazł niezłe oferty używanych beemek za pośrednictwem moskiewskich znajomych, którzy na samym początku pieriestrojkowej puszczonej na żywioł działalności kooperatywów szybko wykonali stosowne ruchy i założyli do spółki z Niemcami jakieś przedsiębiorstwo zajmujące się sprzętem turystycznym. Ustalono, że niemiecki partner biznesowy pomoże przeprowadzić całą transakcję, ponieważ Rosjanin nie miał niemieckiej wizy, w dodatku nie bardzo miał ochotę jechać do obcego kraju i osobiście zajmować się formalnościami. Dlatego za niewielką dopłatą samochód zobowiązano się dostarczyć bezpośrednio do Warszawy, pod dom Andrieja – full serwis! I tak oto pewnego, długo wyczekiwanego dnia na podwórzu obok swojego mrówkowca z wielkiej płyty Rosjanin odebrał od niemieckiego partnera biznesowego moskwian czarną beemkę „trójkę”. Niemiec (miał na imię Georg) zupełnie nie pasował do określenia „partner biznesowy”.

Ku wesołemu zdziwieniu Rosjanina był to młody, długowłosy chudzielec wciśnięty w strój motocyklowy – czarne skórzane spodnie i skórzaną ramoneskę. Rzucił Andriejowi na przywitanie jakieś pełne optymizmu powiedzonko, wręczył dokumenty oraz kluczyki, a następnie wskoczył do czekającego obok samochodu z niemiecką rejestracją i jego koleżanką za kierownicą i... ulotnił się.

Świeżo upieczony właściciel samochodu nie miał praktycznie żadnego doświadczenia w nabywaniu aut z importu, dlatego, rzecz jasna, nie sprawdził również dokumentów. Trzeba było zdać się na doświadczenie i uczciwość sprzedawców. A poza tym moskwianie też przecież kupowali samochody dla siebie przez tego samego Georga, dlatego nie było żadnego powodu do niepokoju.

Jednak gdy po kilku dniach Andriej udał się do wydziału celnego, gdzie zajmowano się formalnościami związanymi z importem samochodów, okazało się, że w dokumencie SAD brakuje pieczątki pogranicznika, która potwierdzałaby fakt przekroczenia niemiecko-polskiej granicy tym samochodem. Zakłopotany Rosjanin zapytał celnika, co należy zrobić w takim przypadku. Padła odpowiedź: „Trzeba wrócić tym samochodem na granicę i poprosić o przybicie pieczątki”.

Poirytowany Andriej wsiadł do samochodu i udał się w kierunku domu, żeby stamtąd zadzwonić do moskwian i ustalić, jak dalej postępować. Myśli o problemie, który pojawił się znienacka, całkowicie zawładnęły umysłem Rosjanina i nawet nie zauważył, kiedy za jego samochodem pojawił się policyjny volkswagen, po pewnym czasie włączył koguta, a potem wyminął go i zmusił do zatrzymania się.

Niemiecka tablica rejestracyjna z numerami tranzytowymi zrobiła swoje – w połowie lat 90. czujni przedstawiciele organów ścigania przejawiali szczególne zainteresowanie samochodami sprowadzanymi z Niemiec. Zresztą było to w pełni uzasadnione. Rosjanin podał policjantowi, który podszedł do samochodu, swoje rosyjskie prawo jazdy i wszystkie dokumenty od bmw, które posiadał.

Pan „władza” sprawnie przejrzał papiery, zwrócił Andriejowi prawo jazdy i nagle zapytał: „A gdzie ubezpieczenie?”. Nieszczęsny właściciel sprowadzonego kilka dni wcześniej zza granicy BMW nie pomyślał o takiej formalności. Dały o sobie znać brak doświadczenia i fakt, że nie miał pod ręką żadnego Polaka, który mógłby mu służyć radą. Andriej tylko bezradnie rozłożył ręce: niestety nie mam...

I wtedy zaczęło się sprytne „naprowadzanie” (Rosjanin zrozumiał to dopiero później, z chłodną głową). Najpierw policjant i jego partner – który też wyszedł z volkswagena i podszedł do nich widząc, że coś się szykuje – pełni natchnienia i w pięknych słowach opowiedzieli pechowemu właścicielowi nieubezpieczonego środka transportu, do czego w takiej sytuacji są zobowiązani zgodnie z obowiązującymi przepisami. A konkretnie: powinni odholować bmw na parking strzeżony i zatrzymać go do... Opowiadanie było krótkie, ale tak bardzo nafaszerowane kwotami kar, dni potrzebnych na wyjaśnienia i załatwienie jakichś dokumentów, wysokością opłat za każdy dzień postoju na parkingu strzeżonym, że Rosjanin z przerażeniem zrozumiał tylko jedno: do jeszcze nierozwiązanego problemu z uzyskaniem (nie wiadomo w jaki sposób) pieczątki na dokumencie potwierdzającym import doszedł również problem, który nawet nie pozwoli mu ruszyć tym samochodem w kierunku granicy. Powstał zaklęty krąg.

W panice Andriej zaproponował policjantom, by rozwiązać problem „w miejscu zatrzymania” w formie gotówkowej. „Pan policjant rozumie, trzeba jechać załatwiać na granicę, nie mogu ja, panie policjancie...” Łamanym polskim, podając swoje argumenty, Rosjanin gorączkowo szukał po kieszeniach pieniędzy przygotowanych na procedurę związaną z ocleniem. W końcu wyciągnął z koperty na chybił trafił pewną sumę i powiedział: „To dziesięć milionów, proszę mnie puścić, obiecuję, że opłacę ubezpieczenie...”. Później z chłodną głową Andriej uzmysłowił sobie, że suma „kary” wielokrotnie przekraczała oczekiwania policjantów, którzy po prostu nie mogli uwierzyć w taki szczęśliwy traf! Możliwe, że uznali (tak później pomyślał Andriej), że z samochodem coś jest nie tak, skoro ten Rosjanin daje im taką zawrotną kwotę jako łapówkę. Gdy Rosjanin odliczał sumę „kary”, miał na względzie kwoty, które wymienił przedstawiciel organów ścigania, a co najważniejsze – zadziałało tu rozpaczliwe położenie, które wymagało rozwiązania problemu z dokumentami potwierdzającymi przekroczenie granicy, a tu jeszcze taka historia...

Po tym jak strony doszły do „porozumienia – produktu będącego skutkiem całkowitego braku sprzeciwu stron” (jak wypowiedział się jeden z bohaterów nieśmiertelnej powieści Dwanaście krzeseł Ilji Ilfa i Jewgienija Pietrowa), patrol stał się bardzo uprzejmy i zapałał pragnieniem niesienia pomocy. Widocznie policjanci obawiali się, że po wypuszczeniu Rosjanina bez ważnego ubezpieczenia poważnie ryzykują, jeśli kolejna kontrola drogowa konkurencyjnego patrolu doprowadzi do ustalenia faktu, że „kara” już została opłacona, dlatego jeden z policjantów zaproponował właścicielowi bmw, aby pojechał razem z nimi do najbliższego oddziału pocztowego, gdzie można opłacić obowiązkowe ubezpieczenie pojazdu. Oczywiście, Andriej się zgodził. Z eskortą radiowozu, jak prawdziwy VIP (tylko bez włączonego koguta) podjechał pod pocztę. Jeden z policjantów wszedł razem z nim. Gdy dowiedział się, że Rosjanin nie ma doświadczenia w załatwianiu takiego ubezpieczenia, uprzejmie wziął blankiet, sam go wypełnił, wręczył Andriejowi do podpisu i wskazał okienko, w którym można opłacić polisę. Pełen serwis. Później Rosjanin zorientował się, że za dziesięć milionów (tysiąc złotych w przeliczeniu na pieniądze po denominacji) nie było nic dziwnego w tym, że stało się to, o czym śpiewał Wysocki: „nagle wszyscy byli dla mnie bardzo mili...”.

Andriej pożegnał się z policjantami i pojechał do domu, myśląc po drodze, jak załatwić tę nieszczęsną pieczątkę z granicy. Gdy dotarł do mieszkania, zadzwonił do Moskwy. Na szczęście znajomi zapewnili go, że problem da się rozwiązać. Ponieważ „nabroił” Georg, który nie dopilnował przy przekroczeniu granicy, żeby celnik przystawił wszystkie wymagane pieczątki, dlatego to on weźmie ten problem na siebie. Trzeba było tylko ponownie przyjechać bmw na to samo przejście graniczne.

Te wydarzenia miały miejsce wiosną 1994 roku – Rosjanin jeszcze ani razu nie podróżował samochodem sam po Polsce. Dotychczas przemieszczał się tylko po Warszawie. Dlatego, żeby poczuć się bardziej bezpiecznie i pewnie w takiej długiej podróży (w jedną stronę prawie pięćset kilometrów), Andriej zwrócił się do Pawła – dobrego znajomego z firmy, w której pracował w tym momencie. Ich biurka znajdowały się w jednym pokoju, kolega był starszy od niego o jakieś dwadzieścia lat, ale to im nie przeszkodziło by się zaprzyjaźnić – Paweł nieraz zapraszał Andrieja do swojego domu, poznał go z żoną i córką. Dlatego pierwsze i najbardziej naturalne, co przyszło do głowy pechowemu właścicielowi bmw, to poprosić o pomoc bardziej doświadczonego kolegę, który mieszkał w Polsce wystarczająco długo i znał język. Oprócz tego Andriej bał się nie tyle długiego siedzenia za kierownicą (ostatecznie, uwzględniając rosyjskie przestrzenie, to nie był aż tak długi dystans), ile ryzyka natrafienia na drodze na kolejny patrol drogowy. I mimo że miał już ubezpieczenie, to nie było pewności, czy tym razem nie przyczepią się do dokumentów celnych... I znów trzeba będzie płacić „karę”...

Niespodziewana odmowa Pawła zasmuciła Andrieja – nie przewidział, że przyjaciel nie znajdzie możliwości, by mu pomóc. Tym bardziej że tak naprawdę datę spotkania z Georgiem można było przełożyć również na inny, bardziej dogodny dzień. Ale... sądząc po pokrętnych tłumaczeniach Pawła, gdyby Andriej zaproponował datę podróży, która by odpowiadała przyjacielowi, tylko postawiłby go w niezręcznej sytuacji. Andriej wyczuł to już podczas rozmowy telefonicznej. Zasmucony – nie tyle samym faktem odmowy, ile tym, że Paweł okazał się nie takim znowu przyjacielem, jak się wydawało Rosjaninowi – postanowił zwrócić się do dwóch innych znajomych. Pracowali w BRH – Biurze Radcy Handlowego. Obaj byli starsi od Andrieja, obaj znali się z jego ojcem, obaj służyli pomocą i wykazywali się najlepszymi chęciami. Mieli nawet w trzech zarejestrowaną firmę – spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością – z myślą o przyszłych wspólnych projektach. Ta firma w przyszłości nie podjęła żadnej działalności; widocznie została zaproponowana przez jednego z pracowników BRH w nadziei, że Andriej wykaże się żywą inicjatywą i zorganizuje jakiś biznes, ale... Sprawa nie ruszyła dalej niż notarialne potwierdzenie Statutu. Jeden ze wspomnianych znajomych (Wiaczesław) zeswatał również Andrieja z firmą „NIEFTIECHIMGAZ”, gdzie pracował też Paweł. Krótko mówiąc, sami znajomi, sami przyjaciele. Jakież było zdziwienie Andrieja, gdy i jeden, i drugi, pod różnymi pretekstami, odmówili mu wspólnego wyjazdu na granicę.

Później przyszła mu do głowy myśl, że bali się, że zostaną wplątani w jakąś historię z dokumentami samochodu, być może mieli obawy, że w przypadku nieprzewidzianych wydarzeń mogą mieć jakieś kłopoty w związku z ich pracą w BRH. Trudno powiedzieć co było prawdziwą przyczyną odmowy. W tamtym czasie Rosjanin nie wpadł na to, że przyjaciele z BRH liczą się z tym, że z samochodem sprowadzonym z Niemiec coś może być nie w porządku. Dopiero później takie przypuszczenie przyszło mu do głowy. Mimo to Andriej nie chciał uwierzyć, że jego znajomi mogli pomyśleć, że kupił „lewy” samochód.

Tak czy inaczej, trzech najbliższych znajomych, na których mógł liczyć Rosjanin w obcym kraju, pod różnymi pretekstami odmówiło mu pomocy. Było to niespodziewane i bardzo nieprzyjemne doświadczenie. W zasadzie Andriejowi byłoby nawet lżej, gdyby każdy (lub którykolwiek) z nich po prostu powiedział: „Słuchaj, jest tak i tak, boję się jechać, ponieważ...”. Byłoby to szczere i zrozumiałe. Ale każdy z nich wolał wymyślić jakiś powód, w który Andriej intuicyjnie nie uwierzył.

W tamtych latach Rosjanin miał pewną wadę, która mogła być też traktowana jak zaleta – takiego rodzaju problemy lub trudności tylko pobudzały go do działania. „Tacy jesteście, to pal was licho, pojadę sam i sam wszystko załatwię. Obejdę się bez waszej łaski” – takie myśli krążyły mu wtedy po głowie. Nawiasem mówiąc, po drodze tam i z powrotem, dostrzegając stojący na poboczu radiowóz, Andriej starał się schować na równoległym pasie za jakąś ciężarówką, jeśli sytuacja na trasie na to pozwalała. Wszystko skończyło się pomyślnie, ani razu nie został zatrzymany do kontroli, co po prostu graniczyło z cudem, jeśli wziąć pod uwagę jego niemiecką tablicę rejestracyjną z numerami tranzytowymi.

Na granicy już czekał na niego Georg, który był ubrany w ten sam strój motocyklowy. Po krótkim przywitaniu wziął dokumenty, podszedł do budki pograniczników i po dziesięciu minutach wrócił z upragnioną pieczątką. Nikt nawet nie podszedł do bmw. „Europa pełną gębą!” – pomyślał Rosjanin. Pożegnał się z Georgiem, wsiadł do auta i uspokojony ruszył w kierunku Warszawy. Lecz w drodze do domu, jak natarczywa mucha, cały czas nie dawała mu spokoju jedna myśl. Z jakiegoś powodu znalazła ona swój wyraz w postaci cytatu z filmu Białe słońce pustyni. Wspominając swoich warszawskich przyjaciół, wszystkich razem i każdego z osobna, Andriej powtarzał tę samą frazę: „Liczyłem na ciebie, Said...”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Bohaterowie powieści Złoty Cielec Ilji Ilfa i Jewgienija Pietrowa (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza, chyba że zaznaczono inaczej).