Korekta

Mateusz Lachowicz

Opracowanie typograficzne

Drukarnia TECHNET

Projekt okładki i stron tytułowych

Mariusz Mrozowicz

Na okładce

Fragment karty z najstarszego rękopisu Kroniki Galla Anonim, Biblioteka Narodowa

Copyright by Tomasz Jasiński, Kraków 2016 wyd. I

Wydawnictwo AVALON

ISBN 978-83-7730-334-4

Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e

Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o.

ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków

tel. +48 606 750 749

zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl

www.wydawnictwoAVALON.pl

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp*

Część I.Proza rytmiczna Galla Anonima

Część II.Leoniny Galla Anonima na tle rozwoju heksametru w okresie antycznym i w średniowieczu

Część III.Wersy i wiersze rytmiczne w Kronice polskiej i Translacji św. Mikołaja na tle rozwoju poezji rytmicznej w okresie późnoantycznym i w średniowieczu

Zakończenie

Słownik ważniejszych terminów

Źródła

Bibliografia

Wykaz skrótów

AASS — Acta Sanctorum, ed. J. Carnandet, vol. 1–60, Parisiis 1863–1867.

AASS Ben. — Acta Sanctorum Ordinis Sancti Benedicti in saeculorum classes distributa, (vol. 1–9), ed. J. Mabillon, Parisiis 1668–1701.

BHG — Bibliotheca hagiographica graeca, Bruxellis 1909.

BHL — Bibliotheca hagiographica latina, vol. 1–2, Bruxellis 1898–1901.

BHLm — UCL Bibliotheca Hagiographica Latina Manuscripta, dostępne online : <http://bhlms.fltr.ucl.ac.be/Ndefault.cfm> (ostatni dostęp 24.10.2016).

CIL — Corpus Inscriptionum Latinarum, ed. T. Mommsen, vol. 1–17, Berolini 1893.

CTh. — Codex Theodosianus, ed. Th. Mommsen, P.M. Meyer, Berolini 1905.

Hagiographies — Chronologie de l’hagiographie latine, dostępne online: <http://www.unamur.be/philo_lettres/histoire/h2220.htm> (ostatni dostęp: 24.10.2016).

INDEX — Index scriptorum novus mediae latinitatis. Supplementum (1973—2005), ed. B. Bon, Genavae 2005.

MGH AA — Monumenta Germaniae Historica. Auctores antiquissimi, vol. 1–15, Hannoverae 1877–1919.

MGH Libelli — Monumenta Germaniae Historica. Libelli de lite imperatorum et pontificum, vol. 1–3, Hannoverae 1891–1897.

MGH Poetae — Monumenta Germaniae Historica. Poetae Latini medii aevi, vol. 1–6, Hannoverae–Berolini 1881–1959.

MGH Rer. Merov. — Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Merovingicarum, vol. 1–7, Hannoverae–Berolini 1885–1951.

MGH SS — Monumenta Germaniae Historica. Scriptores (in Folio), vol. 1–39, Hannoverae–Berolini–Monaci 1826–2009.

MGH Studien und Texte — Monumenta Germaniae Historica. Studien und Texte, vol. 1–58, Monaci 1991–2015.

MPH — Monumenta Poloniae Historica, vol. 1–3, ed. A. Bielowski, Lwów–Kraków 1864–1893.

MPH s.n. — Monumenta Poloniae Historica series nova, vol. 1–15, Kraków–Warszawa 1946–2013.

PL — Patrologia latina, vol. 1–221, ed. J.P. Migne, Parisiis 1844–1865.

TLE — Testimonia linguae Etruscae, Florentiae 1954.

Wstęp1*

Książka ta jest próbą odpowiedzi na pytania: Jakim kronikarzem był Gall Anonim? Co jest najbardziej charakterystyczne w jego twórczości? Skąd czerpał wzory dla swojej prozy i poezji; czy jego twórczość jest typową dla epoki, jedną z wielu, czy też niepowtarzalną, unikatową?

Wydawałoby się, że na te pytania już dawno odpowiedziano; że po ukazaniu się prac tak wybitnych uczonych, jak Wilhelm Meyer, Ryszard Ganszyniec, Karl Polheim, Feliks Pohorecki, Marian Plezia i Tore Janson, wszystko jest oczywiste i że nic już nie można dodać2. To jednak tylko złudzenie, gdyż zarówno kunszt prozatorski, jak i poetycki Galla został tylko opisany, przeważnie pobieżnie, niemal bez jakichkolwiek studiów porównawczych. Oczywiście w badaniach często przywoływano analogie, były one jednak albo zbyt ogólne, nieprecyzyjne, a często błędne.

Geneza stylu prozatorskiego i poetyckiego Galla sięga odległych antycznych czasów, a niekiedy nawet ma swoje początki w okresie przedklasycznym (!). Badając jego poezję i prozę, starałem się na nie spojrzeć jako na cząstkę nieprzerwanej linii rozwoju, począwszy od antyku. Taki zabieg badawczy nie był spowodowany zamiarem „dorobienia” Gallowi na siłę antycznej genealogii, ale wynikał z przekonania, iż tylko w ten sposób można zrozumieć jego twórczość. Z tego względu Czytelnik znajdzie w tej książce niezliczone przykłady wersów poetyckich oraz klauzul i kadencji prozatorskich z czasów poprzedzających powstanie Kroniki polskiej, jak też z epoki współczesnej Gallowi. Nie jest naszym zamiarem przytłoczenie Czytelnika tymi przykładami; wszystkie one mają na celu wyjaśnienie, jak zmieniały się przez stulecia poezja i proza, aż w końcu przyjęły taką postać, którą możemy podziwiać w Kronice polskiej.

Z pewnością zada sobie Czytelnik pytanie, dlaczego omawiając kilkadziesiąt dzieł powstałych przed Gallem, zdecydowałem się na przytoczenie w części przypadków — na szczęście — niewielkich fragmentów prozy rytmicznej. Wydawało mi się to pożyteczne z trzech względów. Po pierwsze, w świetle dotychczasowego stanu badań prozy o takiej rytmice nie powinno być w tych dziełach. Gdybym jej nie przytoczył, mało kto uwierzyłby w jej istnienie. Po drugie, każda proza rytmiczna — nawet o tych samych parametrach procentowych — jest inna, ma swoją specyfikę. Zdania, które zamykają rytmy, raz są długie, raz krótkie. Budowa rytmów za każdym razem jest inna. Dla znawcy „dotknięcie” takiej prozy od razu w czasie lektury ma ogromne znaczenie; tabelki z procentami i oznaczeniami poszczególnych rytmów, które najczęściej stosują badacze (m.in. Gudrun Lindholm, Tore Janson), jak wiem z własnego doświadczenia, niewiele są warte. Z tych to tabelek i stwierdzeń dowiadywałem się o pokrewieństwie prozy różnych pisarzy; gdy po mozolnych studiach w licznych bibliotekach w końcu docierałem do omawianych tekstów, okazywało się, że większość wniosków była często wątpliwa. Aby tego zaoszczędzić Czytelnikom, postanowiłem przytoczyć niewielkie fragmenty tekstu. Po trzecie, nierzadko Gallowa rytmika pojawia się na dwóch czy trzech stronach dzieła, które w druku liczy dziesiątki, a nawet setki stron. Bez wskazania i przytoczenia „próbki” byłby wielki kłopot z odnalezieniem takiego fragmentu.

Konieczność rozwiązania wielu kwestii z okresu poprzedzającego powstanie Kroniki polskiej spowodowała, że narracja tej rozprawy odbiega niekiedy na dłuższy czas od kwestii bezpośrednio związanych z Kroniką polską. Było to jednak konieczne, gdyż stan badań nad rytmiką prozy, a zwłaszcza poezji, jest niekiedy katastrofalny. Bez rozwiązania tych kwestii, fundamentalnych zresztą dla zrozumienia piśmiennictwa łacińskiego w okresie późnoantycznym i wczesnośredniowiecznym, nie byłoby możliwe odpowiedzenie na wiele pytań, dotyczących Galla. Ze względu na poświęcenie wiele miejsca zagadnieniom ogólnym, postanowiłem zaopatrzyć tę rozprawę w podtytuł: Studia nad rytmiką prozy i poezji w okresie antycznym i średniowiecznym. Posłużenie się tym podtytułem jest jak najbardziej usprawiedliwione, gdyż niekiedy Gall schodzi na drugi plan, stając się tylko pretekstem do rozwiązania ogólnych zagadnień. Podjąłem się rozwiązania tych zagadnień, mimo iż są one niezwykle skomplikowane i mimo faktu, iż ustalenia te nie zawsze pozwalają rozstrzygnąć wątpliwości wokół posługiwania się niektórymi formami poetyckimi w Kronice polskiej. Uważałem jednak, że nie sposób poszukiwać pewnych form poetyckich w Kronice, gdy nie wiemy, czy istniały one rzeczywiście, czy też były wymysłem niektórych badaczy. Wiele miejsca poświęciłem genezie niektórych form poetyckich i prozatorskich występujących w Kronice polskiej. Dokładne wyjaśnienie okoliczności narodzin tych form wymagało niekiedy odejścia na dłuższy czas od tematyki bezpośrednio związanej z Gallem. Uznałem to jednak za konieczne, gdyż bez zrozumienia genezy każde zjawisko jest niejako zawieszone w próżni.

Zawarte w tej książce wyniki badań nie byłyby możliwe do osiągnięcia bez zastosowania kilku programów komputerowych. Tylko dzięki nim było możliwe porównanie Kroniki polskiej Galla Anonima z niezliczoną liczbą utworów ze wszystkich epok poprzedzających powstanie tego dzieła. Liczba dzieł przebadanych za pomocą metod komputerowych jest tak wielka, że samo wymienienie tytułów zapełniłoby kilkutomową publikację. Ogółem przebadano ponad 19 tysięcy (!) utworów prozatorskich (około 900 tys. stron) i niezliczoną liczbę utworów poetyckich3. W badaniach nad Gallem nie ograniczono się do tradycyjnych programów przeznaczonych do poszukiwania wspólnych fraz. Tego rodzaju metody komputerowe w przypadku Galla nie okazują się tak przydatne, jak w przypadku badania innych dzieł. Wynika to z faktu, że proza i poezja Galla pełne są inwencji i że pisarz ten unikał, na ile to było możliwe, przejmowania dłuższych fraz od innych autorów. Z tego powodu konieczne było zastosowanie zupełnie nowych komputerowych metod badawczych. Najważniejsze były trzy programy: 1. program do poszukiwania prozy rytmicznej, charakterystycznej dla Galla; 2. program do wykrywania 16-zgłoskowców trocheicznych, które były ulubionym „metrum” Galla, chociaż niemal niespotykanym poza jego Kroniką; 3. program do określania częstotliwości wyrazów i wykrywania wspólnych fraz, pomimo różnic gramatycznych. Założenia logiczne wszystkich tych programów napisane zostały przez piszącego te słowa i są to programy dostosowane do analizy zagadnień związanych z poezją i prozą Galla. Dla badań nad rytmiką Galla Anonima szczególne znaczenie miał pierwszy program. Wszystkie „tajniki” tego programu zostały objaśnione na kartach tej książki, gdy omawiane są osiągnięte za jego pomocą rezultaty badawcze. Starałem się tak wyjaśnić zasadę działania tego kluczowego programu komputerowego, aby jego działanie było oczywiste dla wszystkich, w tym także dla Czytelników mających awersję do informatyki. Równie dokładnie opisuję zasady działania programu do poszukiwania 16-zgłoskowca trocheicznego. Należy podkreślić fakt, iż wszelkie wyniki badań, uzyskane dzięki metodom komputerowym, zostały zweryfikowane za pomocą tradycyjnych badań. Programy służyły do wyłowienia tekstów pokrewnych Kronice polskiej Galla Anonima spośród niezliczonej liczby utworów łacińskich; jednak gdy dzieła takie zostały już odszukane za pomocą programów komputerowych, to dalsze ich badania przeprowadzone zostały tradycyjnymi metodami.

Programy komputerowe pozwoliły w badaniach nad Gallem odwołać się do setek przykładów i utworów. Powstały one w różnych epokach, w najróżniejszych środowiskach i z tego powodu odpowiednie ich wykorzystanie wymagałoby nie tylko nadzwyczajnej erudycji, ale także dostępu do setek unikatowych publikacji. Mimo licznych wyjazdów i przeprowadzenia kwerend w najważniejszych europejskich bibliotekach, często miałem poważne kłopoty, aby dotrzeć do najnowszych krytycznych edycji tych dzieł poetyckich i prozatorskich; z tych samych powodów niemożliwe było uwzględnienie wszystkich ważniejszych publikacji dotyczących niezliczonych utworów, które są cytowane w niniejszej pracy. Niemożliwe też było rozwianie setek wątpliwości co do autorstwa i czasu powstania przywoływanych dzieł; wiele z nich było przedmiotem burzliwych dyskusji naukowych. Z tego względu proszę Czytelnika o wyrozumiałość, że nie zawsze opieram się na najnowszych edycjach, że nie odnotowuję wszelkich niuansów związanych z powstaniem tych dzieł, etc. Na swoje usprawiedliwienie podam, że nawet wieloosobowe zespoły badawcze, przygotowując takie edycje, jak Index scriptorum novus mediae latinitatis4, czy prowadząc bazy elektroniczne, jak np. Bibliotheca hagiographica latina5 też nierzadko gubią się w gąszczu tysięcy utworów poźnoantycznych i średniowiecznych. Dodam, iż setki prac, do których dotarłem i które zapewne godne byłyby cytowania, pominąłem, gdy nie miało to rozstrzygającego znaczenia dla podejmowanych kwestii.

W badaniach form poetyckich i prozatorskich uczeni posługują się dość skomplikowanym językiem, pełnym trudnych terminów. Uznałem, że nie można zakładać, iż każdy wykształcony Czytelnik zna i orientuje się w tej skomplikowanej terminologii. Pamiętam, iż przed podjęciem tych badań sam miałem bardzo mgliste pojęcie o tych zagadnieniach. Ponieważ moja książka jest skierowana do wszystkich uczonych z zakresu humanistyki, a w tym głównie do historyków, zdecydowałem się, że wszelkie pojęcia związane z analizą budowy utworów poetyckich czy kadencji tekstów prozatorskich, będą wyjaśniane, przynajmniej na tyle, aby każdy mógł zrozumieć treść niniejszej rozprawy. Proszę zatem latynistów o cierpliwość, gdy wyjaśniam, na czym polegał np. system poezji iloczasowej lub gdy opisuję budowę tak oczywistego metrum, jak np. heksametr. Proszę ich też o zrozumienie, iż nie wprowadzam Czytelnika we wszelkie detale budowy badanych metrów, gdyż celem tej książki nie jest zastąpienie podręczników i rozpraw dotyczących budowy wierszy iloczasowych. Starałem się pisać o tych kwestiach jak najbardziej zwięźle, a ponadto aby nie nużyć Czytelnika nagromadzeniem szczegółów, pewne konieczne informacje wprowadzałem do pracy dopiero wówczas, gdy wymagała tego analiza twórczości Galla Anonima. Gdyby któryś z Czytelników chciał pogłębić wiedzę w zakresie poezji iloczasowej, to odsyłam do znakomitych rozpraw poświęconych metryce łacińskiej, które krok po kroku tłumaczą wszelkie zawiłości poezji metrycznej6. W wypadku metrum poezji rytmicznej omawiam analogiczne kwestie nieco bardziej szczegółowo, gdyż zagadnienia te nie są znane nawet filologom klasycznym, a nawet neolatynistom. Wiedzę na ten temat można znaleźć tylko w kilku rzadkich, najczęściej niedostępnych publikacjach7. Gdyby Czytelnik mimo tych wszystkich wyjaśnień zagubił się w tej terminologii, co łatwe jest przy wyrywkowej lekturze tej pracy, to wówczas może sięgnąć do specjalnego słowniczka na końcu pracy, gdzie podana jest definicja terminu, jak i strony, na których było omawiane to zagadnienie.

Przygotowując niniejszą książkę do druku, stanąłem przed trudnym do rozwiązania problemem: w jakiej kolejności przedstawić jej treść. Najbardziej logiczny wydawał się podział na dwie części, z których pierwsza byłaby poświęcona poezji Galla, a druga — prozie rytmicznej. Pierwsza część — tak sobie wyobrażałem — byłaby podzielona na dwa rozdziały, z których pierwszy miałem poświęcić poezji iloczasowej, a drugi — rytmicznej. W trakcie pisania książki zdałem sobie sprawę, że chociaż podział taki jest logiczny i możliwy do zrealizowania, to jednak w bardzo poważnym stopniu utrudniałby Czytelnikowi lekturę i zrozumienie treści. Praca ta jest skierowana w pierwszym rzędzie do historyków, a ci ze zrozumiałych względów mają bardzo ogólne wyobrażenie o poezji łacińskiej i o rytmice prozy średniowiecznej. Uświadomiłem sobie, że gdyby Czytelnik rozpoczął lekturę tej książki od skomplikowanych zagadnień heksametrów ze zredukowanym iloczasem czy heksametrów rytmicznych — które to zagadnienia są zupełnie nieznane nie tylko historykom, ale nawet filologom klasycznym, a w tym neolatynistom — to z całą pewnością zabrakłoby Czytelnikowi nie tylko cierpliwości, ale i sił, aby przebrnąć przez pierwsze karty takiej książki. Zagadnienia rytmiki prozy średniowiecznej są o wiele łatwiejsze w percepcji niż problematyka poezji łacińskiej, a ponadto referowanie stosunkowo prostych zagadnień rytmiki niemal bez wysiłku przygotowuje Czytelnika do zrozumienia skomplikowanych zagadnień poezji iloczasowej i rytmicznej. Te względy skłoniły mnie do rozpoczęcia mojej książki od przedstawienia problematyki prozy rytmicznej, a dopiero po wyczerpaniu tego zagadnienia do zreferowania problematyki poezji łacińskiej. Ta ostatnia dzieliła się od schyłku czasów antycznych na poezję iloczasową i rytmiczną. Ponieważ poezja rytmiczna zrodziła się z poezji iloczasowej, to ta ostatnia jako pierwotna musi być omówiona najpierw. Nie zdecydowałem się jednak na zdawałoby się logiczny podział drugiej części książki na dwa rozdziały, z których pierwszy byłby poświęcony poezji iloczasowej, a drugi rytmicznej. Gdybym trzymał się takiego podziału, musiałbym heksametr rytmiczny oddzielić od heksametrów iloczasowych rymowanych (leoninów) oraz od heksametrów ze zredukowanym iloczasem, i przenieść heksametr rytmiczny do rozdziału poświęconego poezji rytmicznej. Doszłoby zatem do logicznego, ale sztucznego oddzielenia jednego heksametru od pozostałych. Oddzielenie to utrudniałoby percepcję referowanych zagadnień, tym bardziej że rozdział o poezji rytmicznej musiałby rozpoczynać się nie od zagadnień heksametru rytmicznego, a od omówienia genezy poezji rytmicznej, przedstawionej na przykładzie najwcześniejszych utworów rytmicznych, którymi nie były heksametry. Gdyby dopiero gdzieś w środku rozdziału przyszła kolej na heksametr rytmiczny, Czytelnik mógłby już zapomnieć o najbardziej szczegółowych i skomplikowanych prawidłach heksametru iloczasowego, co znowu utrudniałoby zrozumienie zagadnienia. Zdecydowałem się zatem przedstawić heksametr rytmiczny razem z pozostałymi heksametrami; umieściłem go na końcu rozdziału tak, iż bezpośrednio poprzedza on rozdział poświęcony poezji rytmicznej. Ma to tę zaletę, że gdy Czytelnik rozpoczyna lekturę nowego rozdziału od zagadnień teoretycznych poezji rytmicznej, rozumie dzięki poznaniu heksametru rytmicznego, czym jest poezja rytmiczna. Ponadto poznanie heksametru rytmicznego jest niezwykle istotne dla Czytelnika, gdyż ułatwia mu ocenę dotychczasowych teorii o genezie poezji rytmicznej. Jednym słowem rozplanowując treść tej książki, kierowałem się bardziej koniecznością jej zrozumienia niż wewnętrzną logiką. Ostatecznie zatem po części poświęconej prozie rytmicznej dodałem część drugą dotyczącą heksametru i część trzecią — poezji rytmicznej.

Zebrane w tej pracy wyniki badawcze są rezultatem 6 letnich badań, które jednak z powodu wielu innych obowiązków często musiałem przerywać. Część z tych wyników była etapami publikowana w różnego rodzaju czasopismach, księgach pamiątkowych, publikacjach pokonferencyjnych. Ponieważ jednak moje doświadczenie na polu neolatynistyki ciągle się pogłębiało, to wraz z upływem czasu wyniki badawcze dotyczące poezji i prozy poetyckiej Galla stawały się coraz bardziej precyzyjne. Z tego względu gdy po raz kolejny w tej monografii powracam do tych zagadnień, które opisywałem w ostatnich 6 latach, to odnowione badania są przeważnie znacznie pogłębione w stosunku do moich wcześniejszych badań na tym polu. Nie znaczy to jednak, że Czytelnik czasami nie znajdzie w tej monografii krótkich powtórzeń z poprzednich prac8. Są to m.in.: drobne fragmenty o średniowiecznych leoninach, o twórczości Hilarego z Orleanu, czy o ogólnych zasadach działania programu komputerowego; częściowo powtórzona została też analiza poetyki Epitafium Bolesława Chrobrego, przypisywanego niekiedy Gallowi. Ale nawet te drobne fragmenty zostały w niniejszej pracy na nowo opracowane, a część wniosków została poważnie zweryfikowana.

Nigdy nie odważyłbym się napisać tej pracy, gdybym jej wyników nie mógł wcześniej przedyskutować z Panem doktorem Piotrem Stępniem z Poznańskiego Uniwersytetu. Jego wiedza z zakresu łacińskiej rytmiki czy poetyki, a w tym znajomość zagadnień z zakresu neolatynistyki, były dla mnie nieocenionym wsparciem. Jestem głęboko Mu wdzięczny za pomoc i dziękuję za poświęcony czas.

1 Pierwsza część niniejszej książki jest pokłosiem projektu badawczego finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. „Poetyka Galla na tle ówczesnego piśmiennictwa łacińskiego” (nr N N108 160 137), realizowanego w latach 2009–2012.

2 W. Meyer [rec.], L. Havet, La prose métrique de Symmaque et les origines métriques du Cursus, Paris 1892, „Göttingische Gelehrte Anzeigen”, 155 (1893), s. 1–27; idem, Gesammelte Abhandlungen zur mittellateinischen Rhythmik, Bd. 2, Berlin 1905, s. 282–284; R. Ganszyniec, Studia mediaevistica, vol. 1: In Galli Chronicon animadversiones criticae, Leopoli 1924; K. Polheim, Die lateinische Reimprosa, Berlin 1925, s. 55–87; F. Pohorecki, Rytmika kroniki Galla-Anonima (cz. 1), „Roczniki Historyczne”, 5 (1929), 2, s. 105–169; idem, Rytmika kroniki Galla-Anonima, cz. 2, „Roczniki Historyczne”, 6 (1930), 1, s. 12–75; M. Plezia, Kronika Galla na tle historiografii XII wieku, Kraków 1947 (Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego — Polska Akademia Umiejętności, 46); idem, Nowe studia nad Gallem-Anonimem, [w:] Mente et litteris. O kulturze i społeczeństwie wieków średnich, red. H. Chłopocka et al., Poznań 1984, s. 111–120; T. Janson, Prose Rhythm in Medieval Latin from the 9th to the 13th Century, Lund 1975 (Acta Universitatis Stockholmiensis Studia Latina Stockholmiensia, 20).

3 Liczba 19 tys. utworów wyda się każdemu Czytelnikowi przesadzona i niewiarygodna. Można przypuszczać, iż w ogóle nie ma tylu średniowiecznych dzieł łacińskich. Wątpiącym przypominam, iż kilkanaście tysięcy utworów liczy średniowieczny zbiór żywotów świętych i innych dzieł hagiograficznych, o czym łatwo się przekonać, studiując numerację bazy Bibliotheca Hagiographica Latina (BHL), przy jednoczesnym uwzględnieniu, obok cyfr arabskich (9 028), szeregu wersji oznaczonych literami alfabetu łacińskiego (a, b, c, d), które też zostały przebadane. Patrologia Latina (PL) to dokładnie 5 258 dzieł. Spuścizna poza tymi dwoma zbiorami dzieł, uwzględniona w licznych edycjach i bazach elektronicznych, jest również niemała.

4 B. Bon et al., Index scriptorum novus mediae latinitatis. Supplementum (1973–2005), Genève 2005 [dalej: Index].

5 Hagiographies. Chronologie de l’hagiographie latine (Département d’histoire, Faculté de Philosophie et Lettres, Université de Namur), dostępne online: <http://www.unamur.be/philo_lettres/histoire/h2222.htm> (ostatni dostęp: 10.10.2016); zob. też Bibliotheca Hagiographica Latina (Sociétè des Bollandistes), ostatni dostęp: <http://www.bollandistes.org/online-resources.php?pg=bollandistdatabases> (ostatni dostęp: 10.10.2016).

6 S. Flaucher, Lateinische Metrik. Eine Einführung, Stuttgart 2008. Doskonała jest też publikacja włoskiego latynisty, szeroko dostępna w niemieckim tłumaczeniu: S. Boldrini, Prosodie und Metrik der Römer, Stuttgart–Leipzig 1999. Włoska pierwotna wersja tegoż uczonego: idem, La prosodia e la metrica dei Romani, Roma 1992. Na najwyższe uznanie zasługuje — ze względu na liczne przykłady — podręcznik autorstwa filologów amerykańskiego i amerykańsko-niemieckiego: J.W. Halporn, M. Ostwald, Lateinische Metrik, Göttingen 2004. Godna polecenia jest również zaktualizowana publikacja F. Crusiusa, Römische Metrik. Eine Einführung, bearb. von H. Rubenbauer, München 1963. Aby poznać najgłębsze tajniki prozodii łacińskiej, warto też zajrzeć do starych publikacji z XIX w. (np. amerykańskich z I połowy XIX w.), dostępnych w internecie, np. P.S. Casserly, A complete System of Latin Prosody for the Use of Schools, Colleges and Private Learners, New York 1845, <http://www.ebooksread.com/authors-eng/patrick-s-casserly/a-complete-system-of-latin-prosody-for-the-use-of-schools-colleges-and--goo.shtml> (ostatni dostęp: 10.10.2016); E.A. Andrews, S. Stoddard, A Grammar of the Latin Language for the Use of Schools and Colleges, Boston 1838, <https://books.google.pl/books?id=EKUAAAAAYAAJ&pg=PR1&dq=Andrews,+S.+Stoddard,+A+Grammar+of+the+Latin&hl=pl&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Andrews%2C%20S.%20Stoddard%2C%20A%20Grammar%20of%20the%20Latin&f=false> (ostatni dostęp: 10.10.2016).

7 M.in. W. Meyer, Gesammelte Abhandlungen; D. Norberg, An Introduction to the Study of Medieval Latin Versification, transl. G.C. Roti, J. de La Chapelle Skubly, ed. J. Ziolkowski, Washington 2004. Rozprawa ta została po raz pierwszy wydana przez autora po francusku w 1958 r.: idem, Introduction à l’étude de la versification latine médiévale, Stockholm 1958; P. Klopsch, Einführung in die mittellateinische Verslehre, Darmstadt 1972; idem, Der Übergang von quantitierender zu akzentuierender lateinischer Dichtung, [w:] Metrik und Medienwechsel, hrsg. von H. Tristram, Tübingen 1991, s. 95–106 etc.

8 Por. niżej w bibliografii na końcu rozprawy, s. 419–420.

Część I.Proza rytmiczna Galla Anonima

Pełny tekst w wersji komercyjnej.

Część II.Leoniny Galla Anonima na tle rozwoju heksametru w okresie antycznym i w średniowieczu

Pełny tekst w wersji komercyjnej.

Część III.Wersy i wiersze rytmiczne w Kronice polskiej i Translacji św. Mikołaja na tle rozwoju poezji rytmicznej w okresie późnoantycznym i w średniowieczu

Pełny tekst w wersji komercyjnej.

Zakończenie

Pełny tekst w wersji komercyjnej.

Słownik ważniejszych terminów

Pełny tekst w wersji komercyjnej.

Źródła

Pełny tekst w wersji komercyjnej.

Bibliografia

Pełny tekst w wersji komercyjnej.