Lektura nowej książki Witkowskiego może sprawić, że stracisz zaufanie do swoich rodziców, naukowców i samego siebie. Możesz nie zgadzać się z autorem, jednak jego poglądy zmuszą cię do przyjrzenia się podstawom Twoich własnych.

Prof. Michael Posner, Uniwersytet Oregonu,
autor Developing a Brain: A Life in Psychology

Ta przystępnie napisana książka demaskuje prawdę dotyczącą wielu rzeczy, które przyjmujemy jako oczywiste. Sceptycy, tacy jak autor Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć, są cenni dla społeczności, a książka ta jest bardzo potrzebna i ważna.

Marvin Ross, autor Anti-Psychiatry
and the UN Assault on the Mentally Ill

Wprawdzie zdarza się, że nie zgadzam się z Tomaszem Witkowskim, jednak z całego serca popieram jego podejście do psychologii. Jego działania, oparte na naukowej samokontroli i bezpośrednim sceptycyzmie, są nie tylko niezbędne, ale stanowią powiew świeżego powietrza w naszej dziedzinie.

Teddy Winroth, dyplomowany psycholog
i psychoterapeuta, Szwecja

Ludzie próbują zrozumieć siebie i cel życia. Potrzeba posiadania sensu tworzy okoliczności, w których czyjeś żądze lub umiejętności sprzedażowe wygrywają z prawdą. W swojej prowokacyjnej książce Tomasz Witkowski oświetla sceny walki pomiędzy nauką a pseudonauką, w szczególności tam, gdzie ludzie szukają szczęścia i sensu. Z literacką siłą i determinacją podejmuje takie trudne tematy, jak status ofiary, samobójstwo czy fałszywe oskarżenia, by podążać za dowodami, dokądkolwiek prowadzą. Jego krytyczne spojrzenie zderza się nawet z nauką jako instytucją – pozorną przeciwwagą dla pseudonauki, w równej mierze podatną na błędy. Okazuje się, że poszukiwanie prawdy nie polega na decydowaniu, którym źródłom zaufać, ale na przyjęciu sceptycyzmu jako zasady i poszukiwaniu dowodów, w wyniku czego zawsze będziemy gotowi zrewidować rozumienie nawet najcenniejszych naszych przekonań.

Prof. Brian A. Nosek, Uniwersytet Wirginii,
współzałożyciel i dyrektor Center for Open Science

Przedmowa: Roy F. Baumeister

Tłumaczenie przedmowy: Magdalena Wajda-Kacmajor

Redakcja i korekta: Maciej Tomczyk, Urszula Zadorożna

Ilustracja na okładce:
Louis Léopold Boilly, Les Grimaces / Alamy

Ilustracje – informacja o prawach autorskich do ilustracji w książce na stronie: 295

Skład i opracowanie graficzne okładki:

Studio Graficzne MIMO, Michał Moczarski

Warszawa, tel. +48 501 352 690

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

ISBN: 978-83-965553-0-4

Wydanie pierwsze

Wrocław 2024

Wydawnictwo BEZ MASKI

www.bezmaski.com.pl; bezmaski@bezmaski.com.pl

tel. +48 608 648 673

Jeśli pięćdziesiąt milionów ludzi mówi głupstwa,
nie przestają one być głupstwami.

Bertrand Russell

PRZEDMOWA
ROY F. BAUMEISTER

Co wyróżnia gatunek ludzki wśród innych zwierząt? Możliwe są różne odpowiedzi. Wiele lat wysiłków i długich poszukiwań, zmierzających do zrozumienia istoty człowieczeństwa, uświadomiło mi kluczową kwestię dotyczącą natury ludzkiej. Ukształtowała ją ewolucja – podobnie jak w przypadku wszystkich innych stworzeń – lecz została dostosowana do bardzo nietypowej strategii przetrwania, czyli do kultury. Cechy, które odróżniają nas od pozostałych ssaków, są wynikiem przystosowań umożliwiających zaistnienie kultury. Kultura jest sposobem organizacji społeczeństwa, zwiększającym jego szanse na przetrwanie i reprodukcję. Samo słowo pochodzi od łacińskiego terminu oznaczającego rolnictwo – agricultura – czyli sposób wytwarzania żywności praktykowany przez ludzi na całym świecie, a niemal całkowicie nieznany innym zwierzętom. One także potrzebują pożywienia, lecz nigdy nie zrozumiały, że to rolnictwo pozwoli im pozyskać więcej żywności, w sposób bardziej niezawodny niż jakiekolwiek inne strategie.

Jeżeli przyjrzymy się bliżej cechom odróżniającym ludzi od innych zwierząt, dostrzeżemy dwie wyodrębniające się grupy: komunikację i współpracę. Jonathan Haidt, znany psycholog społeczny, stwierdził, że Homo sapiens to „mistrz świata we współpracy”, ponieważ współdziałamy, wykorzystując o wiele więcej sposobów, stosując bardziej złożone metody i ze znacznie większą liczbą różnych jednostek, niż jakiekolwiek inne ssaki (można by tu argumentować, że wielkie kolonie mrówek radzą sobie równie dobrze, lecz ich współpraca jest silnie uwarunkowana genetycznie, odbywa się nieświadomie i jest mało elastyczna). W gruncie rzeczy wielką siecią współpracy jest gospodarka rynkowa. Nabywca chce coś kupić, sprzedawca chce coś sprzedać i jeżeli mogą zawrzeć transakcję po cenie zadowalającej obie strony, korzystają obopólnie. Na tym właśnie polega kooperacja – na współdziałaniu dla zwiększenia wzajemnych korzyści. Wymiana handlowa jest znana we wszystkich nowoczesnych kulturach, występowała także w większości cywilizacji starożytnych. A mimo to trzeba uważnie rozglądać się, aby u przedstawicieli innych gatunków dostrzec coś, co ją przypomina. Pieniądze znacznie ułatwiają handel i to zapewne dlatego wszystkie współczesne kraje świata posiadają swoją walutę. Po wynalezieniu pieniądza idea ta szybko rozprzestrzeniała się wśród różnych społeczności. Według mojej wiedzy, żadnemu krajowi nie udało się znieść pieniędzy (chociaż przez krótki czas próbowano tego w ZSRR, z katastrofalnym skutkiem). Jednak nie wynalazły ich żadne zwierzęta.

Skoro jesteśmy mistrzami świata we współpracy, to zapewne jesteśmy nimi także, a może nawet jeszcze bardziej, w komunikacji. Lingwiści zasadniczo są zgodni, że komunikacja pomiędzy zwierzętami nigdy nie osiąga poziomu pozwalającego na wypracowanie prawdziwego języka. Tymczasem każda społeczność ludzka posiada język, którym się porozumiewa. Antropologowie uwielbiają wyszukiwać wyjątki od każdej ogólnej zasady, zatem odnalezienie społeczności nieposiadającej języka byłoby wielkim zawodowym osiągnięciem dla ambitnego przedstawiciela tego zawodu. Wygląda jednak na to, że jest to niemożliwe. Język jest zatem kolejnym elementem typowym i niezbędnym dla ludzi. Stanowi także istotną część kultury – bez niego staje się prymitywna.

Na czym polega wspaniałość języka? Umożliwia wymianę informacji. Kiedy zwierzę dociera do kresu egzystencji, jego umysł zawiera wiedzę zgromadzoną w trakcie całego życia. Zdecydowana większość tej wiedzy pochodzi z jego własnych bezpośrednich doświadczeń lub z obserwacji innych zwierząt. Porównajmy to z wiedzą zgromadzoną w mózgu przeciętnego człowieka. Tylko mały jej fragment pochodzi z bezpośrednich doświadczeń, dodatkowo niewielka część z obserwacji innych. Większość naszej wiedzy została zgromadzona poprzez rozmowy, czytanie, słuchanie. Większość ludzi zna podstawy arytmetyki, ale prawie nikt nie doszedł do ich znajomości samodzielnie – nauczyliśmy się jej w szkole. Wiedzę gromadzono i rozbudowywano przez wieki, a szkoły skutecznie ją przekazują. (Również szkoły są unikalne dla ludzi, ponieważ nowi członkowie społeczeństwa powinni przyswoić wiele informacji. Okazuje się, że najbardziej wydajnym i skutecznym środkiem osiągnięcia tego celu są właśnie szkoły).

W trakcie swojej naukowej kariery współpracowałem i porozumiewałem się z innymi we wspólnym dążeniu do prawdy. Łatwo jest dostrzec wartość takiej wiedzy jak arytmetyka. Znajomość metod uprawy roślin jest oczywiście niezbędna dla rolnictwa. Cały problem polega na tym, że faktyczna wartość informacji (a także komunikacji) zależy od tego, czy są one prawdziwe. O wiele trudniej zrozumieć znaczenie fałszywych informacji – które mogą być wręcz niebezpieczne. Sprzedawca, nieznający podstawowych zasad arytmetyki, które pozwalają mu prawidłowo zawierać transakcje, wkrótce wypadnie z rynku.

Oczywiście, tu i ówdzie zdarzają się błędy. Jednak wygodnie jest zakładać, że te pojedyncze błędy wkrótce zostaną naprawione, na przykład dzięki postępowi nauki. Przyjemną i ponętną wizją jest założenie, że kultura polega na współpracy z innymi ludźmi, która zmierza do poprawnego zrozumienia rzeczywistości z jednoczesnym usuwaniem nielicznych błędów, które mogły się do tego rozumienia wkraść.

Rozważania te prowadzą do książki Tomasza Witkowskiego, którą właśnie trzymasz w rękach. Stanowi ona potężny cios wymierzony w wygodne przekonanie, że kultura polega na budowaniu wspólnej, prawdziwej wizji świata. Błędy, uprzedzenia i zniekształcenia królują niepodzielnie w myśleniu indywidualnym i zbiorowym. Wielu ludzi prosperuje wśród innych nie poprzez doskonalenie zbiorowego rozumienia prawdy, ale właśnie dzięki promowaniu i rozpowszechnianiu fałszywych informacji.

Czytając tę bogatą i zajmującą książkę, zapewne będziecie (podobnie jak ja) śmiać się, utyskiwać i… kręcić głową z niedowierzaniem. Nie dość że fałsz w ludzkiej kulturze jest o wiele częstszy, niż sam naiwnie zakładałem, to nawet Wasza wiara w postęp zmierzający ku prawdzie zostanie zachwiana. W pewnych obszarach, jak pokazuje Witkowski we wnikliwej analizie kultury ofiar, poziom fałszu może nawet wzrastać.

Oczywiście, wiele społeczeństw może przetrwać długi czas z fałszywymi przekonaniami mocno zakorzenionymi w ich zbiorowej świadomości. Religia jest tego doskonałym przykładem. Nawet jeżeli mocno wierzysz w prawdziwość jednej konkretnej religii, oczywiste jest, że istnieje też wiele fałszywych religii, a w przeszłości było ich o wiele więcej. (To niemal gwarantowane, ponieważ różne religie są sprzeczne ze sobą). Jednak duże grupy, a nawet całe społeczeństwa, podzielają takie fałszywe przekonania przez długi czas. Niekiedy ludzie kwestionujący te przekonania są prześladowani, a nawet zabijani.

Wszystko to wymaga poważnego przewartościowania roli prawdy w życiu człowieka i społeczeństwa. Dążenie do poszukiwania prawdy często konkuruje z pragnieniem wiary w to, w co wierzą wszyscy w danej grupie. Ale nawet to nie jest takie proste. Ludzie nie przyjmują fałszu dobrowolnie, przynajmniej nie w większości przypadków. Zamiast tego przyjmują za prawdę to, w co wierzą wszyscy inni, i nie kwestionują tego.

Istnieją także potężne siły, którym zależy na rozpowszechnianiu i podtrzymywaniu fałszywych informacji i poglądów. Kiedy odmienne opinie są zaciekle tłumione, należy podejrzewać, że jakimś potężnym elitom zależy na podtrzymywaniu fałszywych poglądów. Ostatecznie, mając prawdę po swojej stronie, nie trzeba zastraszać ani karać ludzi, którzy się z nią nie zgadzają. Nie ma też potrzeby ograniczania badań. Prawdziwe teorie zyskują na sile dzięki otwartej rywalizacji idei i dowodów. Jednak im więcej fałszu w forsowanym przez Ciebie poglądzie, tym bardziej zagrażająca jest swoboda idei i tym większe ryzyko, że dociekania prowadzone przez otwarte umysły ujawnią Twój fałsz. Zasada ta zdaje się zanikać we współczesnym społeczeństwie amerykańskim, a nawet w naukach społecznych, w których utrwaliło się tłumienie odmiennych poglądów tam, gdzie jest to wygodne.

Przedstawiając tak wiele żywych i fascynujących przykładów kulturowego fałszu, Tomasz Witkowski swoją książką wyświadcza wielką przysługę tym z nas, którzy wciąż żywią nadzieję, że prawda w końcu zwycięży, i starają się podążać w tym kierunku. Droga do ostatecznego triumfu prawdy jest w najlepszym razie bardzo długa, w najgorszym – kompletnie zablokowana. Książka, wyrażając troskę o dobro społeczne, jest jednocześnie pouczająca i zabawna. Życzę czytelnikom przyjemnej, aczkolwiek trzeźwiącej lektury.

WSTĘP

Wzrastające tempo życia i zwiększający się przepływ informacji skłaniają nas do działania i podejmowania decyzji opartych na akceptowanych powszechnie założeniach i wartościach, włączania autopilota i niepoddawania refleksji przyjmowanych aksjomatów. Jest to skuteczna strategia przetrwania w nawale informacji, ale nie zawsze przynosi pożądane rezultaty. Tolerancja, która jest niezwykle cenną i niekwestionowaną wartością, niepostrzeżenie zamienia się w obojętność w stosunku do ludzi czyniących zło. Tak hołubiona otwartość na dyskusję i różnorodne punkty widzenia staje się przeszkodą w sytuacjach jednoznacznych i wymagających zdecydowanego działania. Dawne drogowskazy moralne w zderzeniu z rozwijającą się biotechnologią okazują się nieprzydatne. Skuteczne w czasach, kiedy żyliśmy na sawannie, podążanie za autorytetami przestaje wystarczać w murach uniwersytetów, prowadząc naukę na manowce, a biblijny nakaz czynienia sobie ziemi poddaną doprowadził nas na skraj zagłady naszego gatunku. XXI wiek wymaga od każdego samodzielnego krytycznego myślenia na skalę bezprecedensową w historii rodzaju ludzkiego. Niestety, ani system edukacji, ani media nie dostarczają nam narzędzi krytycznego myślenia, które zostały opracowane ponad dwa tysiące lat temu przez przedstawicieli greckiej szkoły filozoficznej nazwanej sceptycyzmem. Doskonalone przez następne pokolenia filozofów pozwalają zaglądać pod podszewkę rzeczywistości i weryfikować przyjmowane w naszej kulturze aksjomaty.

Książka, którą trzymasz, Czytelniku, w ręku, zawiera szereg szkiców – już to poświęconych poszczególnym metodom krytycznego myślenia, już to będących przykładami ich użycia w procesie dekonstrukcji niektórych pojęć. W swoich esejach zaglądam za dekoracje, które nas otaczają, sprawdzam zasadność wiary w kulturowe dogmaty, poruszam istotne problemy etyczne związane z samobójstwem i eutanazją, przyglądam się akceptowanym powszechnie pojęciom, weryfikuję prawdy wygłaszane przez współczesnych guru. Choć prezentowane w książce treści są poglądami autora, to zostały udokumentowane wieloma źródłami i wynikami badań, które często są punktem wyjścia do rozważań ogólniejszej natury. Wiele z zawartych w książce esejów ukazało się w pierwotnej, najczęściej skromniejszej wersji, w takich periodykach jak „Rzeczpospolita. Plus Minus”, „Areo Magazine”, „Quillette”, „Merion West”, „Culturico”.

Chociaż eseje zostały ułożone tematycznie w poszczególne części, to jednak są napisane w taki sposób, że każdy z nich stanowi odrębną całość i można je czytać w dowolnej kolejności, niezależnie od pozostałych.

Zaglądaniu pod dywany, za ramki obrazków, rozpakowywaniu pięknie opakowanych pojęć, zdrapywaniu warstwy lukru ze świętych – niezmiennie towarzyszą ciekawość i ekscytacja. Oddaję ten tom w ręce czytelnika, licząc na to, że mu ich dostarczy, a także skłoni do dalszych poszukiwań i zaglądania za dekoracje, wśród których przyszło nam żyć.

CZĘŚĆ I

PODRĘCZNE NARZĘDZIA SCEPTYKA

Tego, co jeden idiota nabredzi,
nawet czterdziestu mędrców nie naprawi.

Stanisław Lem

ROZUM (ANIMUS) – rodzaj ginącej rośliny, nieobjętej żadną ochroną, o wybitnych walorach użytkowych i estetycznych. Nie jest wymagający, jeśli idzie o warunki bytowe, ale bardzo wrażliwy na obecność chwastów. Obecnie jest wypierany przez nie niemal ze wszystkich stanowisk. Najczęściej zagłuszany jest przez powszechnie występującą Ignorantia vulgaris oraz rośliny z rodziny Conformismus. Stanowiska, z których został wyparty, ze szczególnym upodobaniem zajmują rośliny z rodzaju Pseudologica i pokrewna, ale niezwykle intensywnie rozmnażająca się i podlegająca ciągłym mutacjom, Pseudologia. Pozostawiony bez ochrony Animus jest zagrożony całkowitym wyginięciem.

NIEZBĘDNIK DZIESIĘCIOPROCENTOWEGO INTELEKTUALISTY

Trzymając się z dala od nieuka, zyskujemy tyle samo,
co przebywając w towarzystwie mędrca.

Ali ibn Abi Talib

Przez wiele lat zwalczałem mit, którym jest przekonanie, że wykorzystujemy zaledwie 10% naszego mózgu. A jednak ta bzdura jest rozpowszechniona tak szeroko i dogłębnie, że powoli chyba staje się samospełniającym się proroctwem. Osobników wykorzystujących zaledwie 10% własnego mózgu przybywa, a ja wkrótce będę musiał z nietęgą miną wycofać się ze swoich dotychczasowych twierdzeń.

Ludzie przekonani o tym, że wykorzystują zaledwie 10% własnego mózgu, wypracowali własne metody nieużywania go i stosują je z godną pozazdroszczenia konsekwencją. Pierwszą i podstawową jest nieczytanie. Oczywiście, nie chodzi o prosty analfabetyzm, wszak 10% zobowiązuje! Ludzie ci najchętniej czytają posty i komentarze na Facebooku, serwisie X lub innych portalach społecznościowych i forach internetowych. Sto pięćdziesiąt znaków – to jest maksymalna pojemność ich mózgu (tę liczbę podaje się nawet podczas szkoleń poświęconych wykorzystywaniu portali społecznościowych). Systematyczne praktykowanie nieczytania polega na świadomej i celowej niechęci do książek oraz dojmującej awersji do artykułów naukowych. Czy jesteście w stanie sobie wyobrazić, ile – w przeliczeniu na znaki – komentarzy facebookowych mieści się w jednej książce? Ludzie nieczytający przekonali się wielokrotnie w swoim życiu, że można wypowiadać się na wiele tematów wyłącznie na podstawie znajomości tytułu lub krótkiej recenzji książki albo jakiejś wypowiedzi autora w prasie. W ten sam sposób można rozstrzygać problemy naukowe i filozoficzne. Zresztą, przecież mając takie podstawy, można nawet zdać maturę, a potem niejeden egzamin podczas studiów.

Inna metoda doskonalenia nieużywania mózgu to zmiana funkcji szkoły. Dawniej szkoła była miejscem zdobywania wiedzy o otaczającej nas rzeczywistości. Nic z tych rzeczy! Ten przestarzały pogląd na temat roli szkoły dawno powędrował do lamusa. Dziesięcioprocentowców nauczono, że szkoła jest miejscem, w którym przez lata trenujemy umiejętność formułowania własnych poglądów i żądania tolerancji dla nich. Są oni przekonani, że obiektywna rzeczywistość i twierdzenia o niej to złudzenie pozytywistów. To, co naprawdę się liczy, to poglądy, zatem wszelka próba podważenia tychże to zamach na ich prawa i wolność. Walka o prawo do własnego poglądu jest rzeczą świętą, bez względu na to, co ów pogląd głosi. Że śnieg jest czarny? A któż może wykazać, że jest inaczej? A nawet jeśli spróbuje, to jakie ma prawo pozbawiać cię Twoich przekonań? Albo, co gorsza, nazwać je złudzeniami?

Pisząc o praktykach dziesięcioprocentowców, daleki jestem od pogardy. Stworzyli metody radzenia sobie ze stuprocentowcami (ginącą, ze względu na brak wystarczających zdolności przystosowawczych, częścią społeczeństwa), które tych ostatnich doprowadzają do czarnej rozpaczy. Warto je przeanalizować, bo upraszczają życie, oszczędzają czas poświęcany na drobiazgowe studia i pozwalają rozkwitać w oczach innych jako wschodzące gwiazdy intelektualne.

Metoda pierwsza wydaje się być podstawową, bo wyniesioną ze szkół – zamiana rzeczywistości w pogląd. Jak tego dokonać? Niezwykle prosto. Na przykład, gdy ktoś mówi o wnioskach z wyników badań, wystarczy go zapytać: „Z czego wynikają takie poglądy?”. Autor pisze o rezultatach eksperymentów, a dziennikarz natychmiast prosi go o wyjaśnienie jego poglądów. Podczas dyskusji, sprzeczki, a nawet kłótni, wystarczy powiedzieć: „Nie zgadzam się z twoimi poglądami, uważam, że jest inaczej”. W ten sposób, mając złudzenie wiedzy, można wypowiadać się na temat fizyki kwantowej, ewolucji, medycyny, wirusologii i nauk społecznych w szczególności. Uwaga: niektórzy dziesięcioprocentowi osobnicy stosują zamiast określenia „poglądy” słowo „twierdzenia” lub używają ich zamiennie.

Metoda druga jest rozszerzeniem poprzedniej, pójściem o krok dalej. Jeśli ktoś przedstawia niezbite dowody – fakty, wyniki badań, liczby, które przeczą naszym twierdzeniom – należy takie działanie nazwać atakiem, walką, agresją, a nawet wojną. To cudowny zabieg, bo zamienia bredzącego dziesięcioprocentowca w ofiarę stuprocentowca, a tego ostatniego w zacietrzewionego, bezwzględnego napastnika i oprawcę. Nietrudno przewidzieć, która strona zdobędzie bezwarunkową sympatię śledzącego dyskusję audytorium. Zresztą, co niezwykle ciekawe, dziesięcioprocentowcy stosujący tę metodę są naprawdę przekonani, że zostali zaatakowani, co dodaje ich wypowiedziom niezwykłej autentyczności.

Metoda trzecia zawiera się w stwierdzeniu: potrzebna jest dyskusja. Dziesięcioprocentowiec wypowiadający dowolnie idiotyczne twierdzenia, kompletnie sprzeczne z prawidłowościami matematyki, logiki, prawami chemii, wynikami prowadzonych przez dziesięciolecia badań, broniąc ich i będąc w narożniku, pozbawiony jakichkolwiek argumentów, powinien bezwzględnie i stanowczo stwierdzić: „Nie można tak jednoznacznie czegoś przekreślać, z pewnością potrzebna jest dalsza rzeczowa dyskusja na ten temat”. Dzięki temu znowu dokonuje się cudowna przemiana niedouczonego ignoranta w osobę otwartą na argumenty, skłonną do kompromisu i ugodową, a osobnika wykształconego i wyposażonego w wiedzę przeobraża w zamkniętego na dyskusję i pozbawionego tolerancji fanatyka. Aby to przeobrażenie wzmocnić, warto jeszcze rzeczowe argumenty nazwać dogmatycznymi, choćby to określenie miało dotyczyć twierdzeń matematycznych lub innych dobrze znanych praw odkrytych przez naukę.

Metody dziesięcioprocentowców działają tym skuteczniej, im więcej takich osobników znajduje się w otoczeniu dyskutujących. Ich rozpowszechnienie jest tak ogromne, że należy wkrótce oczekiwać zaniku zdolności racjonalnego myślenia na rzecz rozwoju sprawności wykorzystywania opisanych wyżej metod. Pewien mój znajomy profesor politologii nazywa to zjawisko inwolucją Homo sapiens. Nie wiem, czy ma rację. Zresztą, to są wyłącznie moje dogmatyczne poglądy i atak na Bogu ducha winnych intelektualnych inaczej i jestem głęboko przekonany, że zanim cokolwiek zostanie jednoznacznie powiedziane, potrzebna jest dalsza rzeczowa dyskusja.

Ryc. 1. Francisco Goya y Lucientes, Osioł z dziada pradziada

To biedne zwierzę zostało doprowadzone do szaleństwa przez genealogów i heraldyków. Nie ono jedno.
(komentarz autora grafiki)