Henryk Sienkiewicz, Na polu chwały

Henryk Sienkiewicz, Wiry

Henryk Sienkiewicz, Bez dogmatu

Henryk Sienkiewicz, Rodzina Połanieckich

Józef Weyssenhoff, Puszcza

Józef Weyssenhoff, Hetmani

Teodor Jeske-Choiński, Tiara i korona

Teodor Jeske-Choiński, O hospodarską mitrę

Józef Korzeniowski, Wyprawa po żonę

Józef Korzeniowski, Spekulant

+ A. M. D. G. +

Opracowanie komputerowe:

Damian Karaś

Projekt i grafika na okładce:

Robert Gospodarczyk

Korekta:

Magdalena Broniarek

Wydawnictwo pragnie złożyć pani Tatianie Falewicz
serdeczne podziękowania za pomoc w przekładzie
z języków białoruskiego i rosyjskiego.

Copyright © 2016 by Wydawnictwo Diecezjalne
i Drukarnia w Sandomierzu

ISBN 978-83-257-0953-2

Sandomierz 2016

Powieść Puszcza Józefa Weyssenhoffa, ponownie wydana wiek po pierwszej edycji, to trzecia z serii książek Magna carta zawierającej wielkie i ważne karty naszej rodzimej literatury, wybitne polskie powieści pisane w wieku XIX i na początku XX.

Powieści – bądź znanych pisarzy – jak Henryk Sienkiewicz (1846–1916) – ale mniej znane współczesnemu Czytelnikowi, bądź pisarzy mniej dziś rozpoznawanych, ale szalenie popularnych i docenianych w czasach, w których żyli. Ci pisarze to: Józef Weyssenhoff (1860–1932), Teodor Jeske-Choiński (1854–1920), Józef Korzeniowski (1797–1863) oraz Henryk Rzewuski (1791–1866).

Naszym staraniem będzie wydanie w serii Magna carta jak największej liczby powieści wspomnianych autorów. Pragniemy popularyzować literaturę pisaną przez konserwatywnych, katolickich twórców, gdyż jej przesłanie jest wciąż aktualne, a lektura ich dzieł, oprócz zachwytu nad warsztatem, pięknem czy porywającą fabułą, daje niezwykle trafne, mądre i adekwatne odpowiedzi na współczesne pytania i problemy.

Proza powieściowa Żeromskiego, Reymonta, Berenta – to najwyższe osiągnięcia tego gatunku literackiego w czasach Młodej Polski. Jest to klasyka, przykład, po który sięgali inni. Zaznaczyć też trzeba, że w czasach modernizmu wydawali swe utwory przedstawiciele poprzedniego pokolenia – Sienkiewicz, Prus, Orzeszkowa. W ogóle, okres literacki Młodej Polski odznacza się rozkwitem prozy zarówno ilościowym, jak i jakościowym. Bowiem wyżyn, na jakie powieść wynieśli mistrzowie, dosięgnąć pragnęli inni pisarze.

Żeromskiemu, Berentowi, Reymontowi towarzyszyła cała plejada powieściopisarzy, obejmująca około dwudziestu nazwisk – zarówno artystów wysokiej próby, jak i rzemieślników pióra, pospolitych producentów towaru powieściowego przeznaczonego do prasy codziennej i periodycznej oraz dla czytelników książek udostępnionych przez wypożyczalnie prywatne.

Niekiedy dzieła ich poczytano za utwory znakomite, choć wartość ich z biegiem lat całkowicie wyblakła lub też – na odwrót – z perspektywy lat dopiero dostrzega się ją u innych tam, gdzie współcześni dojrzeć jej nie umieli.

Wszystkich ich łączy to, że żaden z nich nie zaważył decydująco na rozwoju powieści młodopolskiej. A jednak z biegiem lat zauważamy, że niektórzy z nich zostali niesłusznie zapomniani. Czytając ich utwory spostrzegamy, jak niesprawiedliwie czas z nimi się obszedł. Słowa te dotyczą też pisarza, o którym mowa będzie w tej pracy. Mam tu na myśli Józefa Weyssenhoffa. Arystokrata i ziemianin, ostatni starej daty szlachcic, miał własną, ciekawą drogę do twórczości literackiej.

Urodził się 8 kwietnia 1860 roku we wsi Kolano na Podlasiu. Był synem Michała barona Weyssenhoffa i Wandy z hrabiów Łubieńskich. Wychował się w tradycjach zamożnej i wysoko skoligaconej rodziny ziemiańskiej na Wileńszczyźnie. Ukończył gimnazjum w Warszawie, później studiował prawo na Uniwersytecie Dorpackim w latach 1879–1884. Tak o swych studiach pisał sam autor: „Z rozpędu... zapisałem się do uniwersytetu w Dorpacie na wydział prawny, stosowny podobno do stanu obywatelskiego, zamiast studiować raczej filologię, sanskryt, gramatykę porównawczą, które by mi tyle przysług mogły oddać w późniejszym życiu! To też traktowałem «prawo» bardzo niedbale, studiując pilniej wybujałe życie burszowskie w niemieckim podówczas Dorpacie, upajając się obyczajami miniaturowej, wolnej republiki studenckiej... Ale nie złorzeczę bynajmniej tym czterem latom niemal straconym dla nauki, lecz bogatym w doświadczenia towarzyskie, a nawet społeczne”. Więc Weyssenhoff używał życia jak mógł. Nabrał doświadczenia towarzyskiego, obserwował środowisko, weselił się. Znalazło to swój wyraz w twórczości. Weyssenhoff pobłażliwie traktuje tych bohaterów, którzy właśnie biorą od życia wszystkie jego radości.

Po studiach osiadł na wsi w odziedziczonych Samoklęskach na Podlasiu: stał się „obywatelem” według utartego typu. Sam Weyssenhoff nazywa ten okres swego życia najbardziej jałowym. Zajęcia gospodarskie nie pasjonowały go. Często jeździł do Warszawy; pochłaniało go życie towarzyskie. Ożenił się z córką znanego żydowskiego przemysłowca i potentata finansowego Aleksandrą Blochówną. Zapisał się też do ekskluzywnego Klubu Myśliwskiego, którego członkiem był przez kilkanaście lat. Zrobił to w celu zyskania wesołej kompanii, udziału w komforcie i zabawach, także przez naśladownictwo, gdyż wielu jego znajomych uczyniło to samo. Niemal równocześnie zaczął zajmować się literaturą, chociaż wiersze pisał od wczesnego dzieciństwa: „Od wczesnego dzieciństwa pełen byłem zapału i czci dla powołania pisarza, które wydawało mi się raczej kapłaństwem, niż karierą”. Słowa te zarazem świadczą, jak wysoko cenił Weyssenhoff działalność pisarską. Odsyłają one nas jakby w inną epokę, w epokę romantyzmu, kiedy to właśnie rolę kapłanów narodu odgrywali tacy pisarze jak Mickiewicz, Słowacki, Krasiński. To porównanie nie jest bezpodstawne, gdyż związki Weyssenhoffa z romantyzmem są bezsporne i zaświadczone w twórczości pisarza. Nieraz Weyssenhoff cytuje Mickiewicza i odwołuje się do jego utworów.

Od 1891 roku wydawał własnym kosztem „Bibliotekę Warszawską”, zajął się jej redagowaniem. Podróż do Grecji w 1892 roku ostatecznie ugruntowała zamiłowania literackie i artystyczne Weyssenhoffa. Stał się koneserem i zbieraczem dzieł sztuki oraz rzadkich druków. Później, po utracie majątku, żył ze sprzedaży tych dzieł. Drukował w „Bibliotece Warszawskiej”, „Tygodniku Ilustrowanym”, „Kurierze Warszawskim” nowele, poezje, przekłady i artykuły krytyczne. W 1893 roku został wybrany wiceprezesem Towarzystwa Zachęty do Sztuk Pięknych. Talent dyplomatyczny Weyssenhoffa i pewne znajomości w Petersburgu zdecydowały, że wdał się on w działania polityczne. W 1894 roku udał się do Petersburga w składzie delegacji przedstawicieli ziemiaństwa i kół wielkoprzemysłowych. Zanim car przyjął deputację, jego stryjeczny brat wygrał od Weyssenhoffa jednej nocy około czterystu tysięcy rubli w czasie jednej partii pokera, rozegranej w petersburskim Jacht-Clubie. Wielka przegrana nadwerężyła jego majątek, rozbiła małżeństwo, ale zadecydowała, że został faktycznie zawodowym literatem, utrzymującym się wyłącznie z pisania. Wyzwolenie z obowiązków „obywatelskich” i rodzinnych rozpaliło zainteresowanie Weyssenhoffa własną twórczością, jako możliwością osiągnięcia pełnej satysfakcji życiowej.

Pierwszą powieścią, jaka wyszła spod pióra Weyssenhoffa był Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego (1894). Dzieło to, niezwykle dojrzałe, w chwili swego pojawienia się uznane było za doniosłe wydarzenie literackie. Była to, rzadka w literaturze polskiej, próba powieści ironicznej, „podstępny panegiryk”, jak ją sam określił autor. W powieści tej autor ukazał portret pasożyta obracającego się w środowisku arystokracji i plutokracji. Termin „podfilipszczyzna” stał się na pewien czas synonimem snobistycznej blagi i pomysłowego, a pozbawionego skrupułów karierowiczostwa społecznego. Wszyscy krytycy przyznają, że Podfilipski jest dziełem wspaniałym i bardzo znaczącym w literaturze polskiej. „W Podfilipskim w sposób wyjątkowo wyraźny ujawniły się najbardziej cenne przymioty pisarskiego talentu Weyssenhoffa: niezwykły dar obserwacji, wychwytujący każdy gest, słowo i każdy fałsz, demaskujący istotę rzeczy ukrytą za mylącym pozorem, wysoką kulturę literacką, wyrażającą się w doskonałej precyzji i przejrzystości języka, wreszcie świetną, wyrafinowaną ironię, tak znakomicie utajoną, że tym bardziej druzgocąco celną”.

Po niej przyszły następne, ale żadna, oprócz być może Sobola i panny, już nie dorównała świetnemu debiutowi.

W ogóle, utwierdziło się przekonanie, że nad całym dorobkiem literackim Weyssenhoffa górują właśnie te dwa dzieła, w których bez reszty wypowiedziała się jego indywidualność. Inne utwory tego pisarza oceniano różnie.

Następne powieści Weyssenhoffa powstałe po Podfilipskim – Sprawa Dołęgi i Syn marnotrawny – kontynuowały tę krytyczną linię pisarza wobec warstwy, którą sam reprezentował, ukazywały jej wewnętrzne schorzenia, niedołęstwo, śmieszność, chciwość, egoizm, amoralizm. W ów świat pełen wad autor wprowadzał jednocześnie pozytywne postacie wyróżniające się czystością i poczuciem obowiązków wobec swego narodu i swego kraju.

Twórczość pisarska Józefa Weyssenhoffa poszła w kierunku tradycji realizmu i tendencji. W krytyce literackiej termin „tendencja” służył przede wszystkim do opisu i postulowania utworów literackich o dydaktycznym profilu. Ukształtował się ten termin w XIX wieku wraz z rozpoczęciem się doby pozytywizmu. Tworzona też była koncepcja pozytywnego bohatera. Tendencyjny poemat, dramat, romans – są to utwory napisane w celu obudzenia w widzach lub czytelnikach sympatii dla pewnej doktryny religijnej, społecznej, etycznej, politycznej itd. Tendencja, jako żywioł nieartystyczny, obniża i wypacza wartość dzieła sztuki.

Weyssenhoff wyszedł ze szkoły Sienkiewicza. Pierwsze jego nowele zdradzały ową zależność od mistrza. Z biegiem czasu przybył też wpływ pisarzy francuskich. Jeżeli mówić o wzorach Weyssenhoffa, to wspomnieć tu należy takich pisarzy jak Anatol France, Hipolit Taine, z krajowych oprócz Sienkiewicza byli Bolesław Prus, Stefan Żeromski, cenił Reymonta za Chłopów. W każdym razie przewagę mieli tu klasycy prozy realistycznej, oni bowiem odpowiadali temperamentowi pisarza. Natomiast wrogo był nastawiony wobec nowych kierunków znamionujących nową epokę; choć można dostrzec, zwłaszcza w początkowym okresie twórczości, próbę przyjęcia niektórych nowych tendencji i związania ich z tradycją romantyczną. U Weyssenhoffa nie było pełnej uległości wobec prądu panującego w okresie młodości (pozytywizm) oraz poczucia wspólnoty z pokoleniem, do którego należał (Młoda Polska). Pamiętać trzeba, że dojrzewanie i konkretyzacja zainteresowań literackich przypadły u naszego bohatera na okres późnego pozytywizmu, a był rówieśnikiem pokolenia twórców Młodej Polski.

Obcy był Weyssenhoffowi duch końca wieku, niezrozumiałe przewrażliwienie, stany nerwowości i nieokreślonych tęsknot.

Weyssenhoff nie przeprowadzał długotrwałych studiów nad tematami swych powieści, czerpiąc materiał do nich z codziennej obserwacji środowiska, z którego pochodził i „jakkolwiek nad pogłębieniem ich zawartości ideowej nie pracował, tkwiła ona bowiem w samych tematach, to przecież kładł znaczny wysiłek w opanowanie formy swych dzieł, w podporządkowywanie jej składników treściowych. Stąd niemal każda jego powieść, ograniczona do ram jednego tomu, stanowiła całość dobrze zbudowaną, zwartą i zwięzłą, na rzecz bowiem zwartości i zwięzłości gotów był zrezygnować nawet z pomysłów wysoce efektownych”.

Całą twórczość Weyssenhoffa można podzielić na dwa nurty: satyryczno-obyczajowy i polityczno-tendencyjny. Do pierwszego nurtu należały trzy pierwsze jego powieści, o których mowa była wyżej. Do drugiego należą prawie wszystkie powieści, powstałe po 1905 roku, kiedy to Weyssenhoff powziął zamiar ukierunkować umysły mas we właściwym, jego zdaniem, kierunku. Chciał pouczyć i wskazać właściwą drogę. Ten drugi przejawił się zwłaszcza w drugiej połowie drogi twórczej pisarza. Do tego nurtu należy też powieść Unia (1910), dotycząca problemu ruchu odrodzenia narodowego Litwinów. Poza owymi nurtami znajdują się powieści Soból i panna (1911) oraz Puszcza (1914), w których sprawy polityczne i społeczne zeszły na plan dalszy lub w ogóle zostały pominięte. Wszystkie wspomniane tu powieści – Unię, Sobola i pannę oraz Puszczę łączy jeden wątek.

Wątkiem tym jest Litwa. Akcja wspomnianych powieści rozgrywa się na Litwie – etnograficznej (Unia, Soból i panna) oraz historycznej, na terenie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (Puszcza). Wszystkie te „litewskie” powieści różnią się między sobą – tematy są inne, inne intencje autora. Puszcza, a jeszcze bardziej Soból i panna, to piękne „obrazy” ukazujące przyrodę Litwy... Natomiast Unia jest propagandową powieścią polityczną... na stronicach Unii znajdziemy też wspaniałe opisy przyrody...

Zainteresowanie Weyssenhoffa Litwą jest sprawą oczywistą i niepodlegającą wątpliwości. Dowodem jego miłości do tej krainy jest korespondencja, wystąpienia publiczne oraz twórczość pisarza. W dzieciństwie oraz w czasach studiów na wakacje jeździł na Litwę. Weyssenhoff wiedział, że nigdzie nie mógłby tak silnie doznać pełni życia jak na Litwie. Nigdy nie zazdrościł przyjacielom turystycznych wrażeń z atrakcyjnych pobytów za granicą w sławnych uzdrowiskach.

Gdy miał szesnaście lat, pisał do przyjaciela: „Wuj Mieczysław zlitował się nad moją nędzą i pożyczył mi swoją lefoszówkę na dwa miesiące. Kupiłem już amunicję potrzebną. – Dzisiaj wyjeżdżamy o jedenastej wieczorem. Pojutrze rano ockniemy się... w Litwie!!! W kowieńskiej guberni!! W Tarnowie! Wiesz, że Ci nie zazdroszczę Twoich wakacji, bo choć nie wiem nawet, gdzie jedziesz, z pewnością nie jedziesz na Litwę”.

W posiadaniu rodziny Weyssenhoffów były dwa folwarki – Jużynty i Tarnów – położone w powiecie jezioroskim, zamieszkałym przez ludność litewską, nieznającą języka polskiego. Pradziad Józefa, Michał zbudował w Jużyntach kościół, który to opisał w swych powieściach pisarz.

Letnią siedzibą Weyssenhoffów był Tarnów, odległy od Jużynt o kilka wiorst, a obraz którego pisarz dał nam w Unii, przedstawiając Wiszuny. Tu odbywały się spacery, gościny, wieczory z tańcami. Odbywały się też wyprawy myśliwskie. Właśnie w Jużyntach szesnastoletni Józef ustrzelił pierwszego w swym życiu głuszca, a rok później na błotach Szepety (opisanych w Sobolu i pannie) zestrzelił wiele pardw, cietrzewi, dubeltów. Te właśnie przeżycia myśliwskie stały się podstawą przy opisywaniu przeżyć i łowów bohatera Sobola i panny.

Nie obeszło się bez przeżyć miłosnych. Anna Rentt i Wanda Węcłanowicz były „sprawczyniami” wielu utworów lirycznych i pozostały upamiętnione w młodzieńczej poezji Weyssenhoffa.

Weyssenhoff u schyłku swej twórczości pisał: „Pociągał mnie zwłaszcza przemożnie «kraj mój młodości szczęśliwej» – ziemia kowieńska, kraj pagórków i jezior, teren dzikiego myślistwa, przy tym gniazdo ojców i dziadów, otoczone kochanym sąsiedztwem we dworach, a pięknym ludem po chatach. Chociaż większą część życia od lat dziecięcych spędziłem w Królestwie, powracałem co roku do wsi litewskiej. Jużynty, nasz majątek dziedziczny, był mi od lat najwcześniejszych kątem ziemi osobliwym, gdzie mieszkały zdrowie, spokój, przyjazna z ludźmi zażyłość, gdzie przez powietrze i przez serca wiało szczęście”. Właśnie o tym szczęśliwym kraju, a raczej o tym, jak ten kraj odmalował Weyssenhoff pójdzie mowa poniżej.

Weyssenhoff często i chętnie przyjeżdżał do Litwy nie tylko w czasie studiów. Kochał ten kraj, a szczególnie jego przyrodę. Gdy doszły do niego wiadomości o ruchu narodowym Litwinów, Weyssenhoff przejrzał do czego może to doprowadzić i zajął się czynnie antyakcją skierowaną przeciwko ruchowi. Jeździł na Litwę, rozmawiał, perswadował, ale: „Nie miałem nadziei przekonania ich, ani przegadania, ile że nie jestem uzdolniony do improwizacji oratorskiej, do wieców i propagandy. Chwyciłem za moją broń zwykłą – i napisałem książkę, gdzie owe dyskusje rozwinąłem w scenach i w logice faktów”. Tak powstała Unia. Miała ona przekonać Polaków i Litwinów do zapomnienia krzywd i ponownego złączenia się w unii...

„Litewskie” powieści Weyssenhoffa zajmują ważne miejsce w jego twórczości. Może nie wszystkie na jednakowym poziomie artystycznym się znajdują, ale wszystkie na swój sposób są atrakcyjne, ciekawe i godne uwagi – czy to ze względu na styl i język lub też ze względu na temat, który poruszają. Stanowią one oddzielny cykl. Wszyscy krytycy literatury, zarówno przychylni Weyssenhoffowi, jak i nieprzychylni, zwracali uwagę na wspaniały styl języka tego pisarza. Był on świetnym stylistą. ,,Powieści Weyssenhoffa zalecają się wykwitem formy, wzorowanej zrazu na Sienkiewiczu, a następnie na wytwornym i lekkim stylu współczesnych prozaików francuskich, przy czym staje Weyssenhoff w rzędzie najlepszych polskich stylistów, będąc zręcznym causerem, mistrzem dialogów, doskonałym znawcą i subtelnym szydercą arystokratycznych salonów i wreszcie niezrównanym malarzem przyrody w powieści”. Irena Szypowska pisała: ,,Weyssenhoff ceniony był zawsze jako «poeta przyrody», świetny malarz środowisk i postaci oraz znakomity stylista, władający polszczyzną co najmniej doskonałą jak Sienkiewiczowska”. Bardzo często porównywano Sienkiewicza i Weyssenhoffa, nadając temu pierwszemu miano mistrza, drugiemu zaś ucznia. Nasuwa się tu niepoparte faktami spostrzeżenie – w twórczości Sienkiewicza Litwa też odegrała ważną i znaczącą rolę i była nieraz terenem akcji w powieściach pisarza. Podobnie było u Weyssenhoffa, chociaż bezpośrednich wpływów nie doszukałem się.

Unia była powieścią najmniej udaną ze wszystkich trzech, ale poruszyła bardzo ważny temat. Tymczasem powieści, określone przez nas mianem ,,przyrodniczych”, nie poruszały tematów globalnych, nie opisywały rzeczy nadszczegółowych, a jednak ich wynik jest o wiele bardziej doniosły, a znaczenie o wiele większe. Mam na myśli tu raczej Sobola i pannę niż Puszczę, gdyż ta ostatnia była wtórną względem cyklu myśliwskiego i nie odznaczała się oryginalnością. Tymczasem Sobola i pannę można zaliczyć do arcydzieł opisów przyrody. Piękny język, wykwintne metafory, niezrównany styl – wszystko to przepełnia strony powieści. Przez utwór płyniemy jak po rzece, spokojnie, bez wstrząsów. Istnieje pełna harmonia pomiędzy człowiekiem a przyrodą, porządek, który trwa i będzie trwać zawsze. Nawet wątek miłosny jest podporządkowany tej harmonii, nie wybija się on poza zaznaczone granice, ma rozwiązanie zabarwione tragizmem, ale spokojne.

Czy należy „wskrzeszać” Weyssenhoffa? Jak już mówiłem pisarz ten był przez dłuższy czas zapomniany. Jego twórczość nie odpowiadała wymaganiom, stawianym przez następujące epoki. Na ocenie całości dorobku pisarskiego Weyssenhoffa zaciążyło nieprzychylne na ogół przyjęcie jego powieści politycznych. Zupełnej aprobaty doczekały się one jedynie w kręgach sprzymierzeńców ideowych. Miał na swym koncie pisarz też wiele słabych utworów. Ale nie sposób pominąć, badając literaturę polską, takich dzieł jak Podfilipski i Soból i panna, nie sposób zapomnieć o stylu tego pisarza, o jego umiejętności rysowania i rozumienia arystokracji, o jego talencie opisywania przyrody. Twórczość każdego pisarza ma prawo być badana i interpretowana. Czasami, czego nie dostrzegą współcześni, docenią przyszłe pokolenia (przykład Norwida).

Może nas zaciekawić stopień popularności książek tego pisarza. Należy zaznaczyć, że był on jednym z najchętniej czytanych pisarzy swego czasu. Z czasem, gdy utracił swe majątki dziedziczne, twórczość literacka stała się dla Weyssenhoffa podstawą zapewniającą utrzymanie, świadectwem popularności tego pisarza, a przede wszystkim oficjalnym wyrazem uznania były nagrody, które on otrzymywał kilkakrotnie, za nowelę Pani Teodora, za Sobola i pannę oraz inne.

W 1923 roku Weyssenhoff został zaliczony w poczet Kawalerów Orderu Odrodzenia Polski, w 1932 roku odznaczony orderem Legii Honorowej. Na pisarza sypało się moc zaproszeń na różne uroczystości, prośby o wystąpienie, udział w obchodach, w odsłonięciach, w jubileuszach. Z okazji dwudziestopięciolecia jego twórczości ofiarowano jubilatowi mieszkanie w Bydgoszczy. Z okazji czterdziestolecia Komitet Jubileuszowy opublikował odezwę, rozpoczynającą się następującymi słowami: „Ten z największych, jakich w piśmiennictwie mamy i mieliśmy, najdrogocenniejszej spuścizny naszego piśmiennictwa i polskości spadkobierca najprawowitszy Józef Weyssenhoff obchodzi czterdziestolecie pracy dla literatury”. Wszystko, co napisał i przeznaczył do druku, zostało wydane. Do 1932 roku dziesięć spośród czternastu utworów miało co najmniej dwa wydania książkowe, a Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego i Sobola i pannę drukowano osiem razy. Dwukrotnie za życia pisarza ukazywały się zbiory jego dzieł. Bardzo wysokie były nakłady powieści tego autora. Soból i panna osiągnęła nakład 56785 egzemplarzy, Podfilipski – 40350, Puszcza – 34450. Podobny do Puszczy nakład miały Syn marnotrawny i Unia. Dużo też było przekładów na języki obce. Tłumaczono jego książki na niemiecki, rosyjski, angielski, czeski i wiele innych1.

Marek Pszczołowski

1 Przedmowa jest fragmentem pracy magisterskiej Marka Pszczołowskiego obronionej na Wydziale Literatury Słowiańskiej Uniwersytetu Wileńskiego pod kierunkiem prof. B. Cywińskiego. Za życzliwe pozwolenie na zaprezentowanie jej w niniejszej książce wydawnictwo pragnie serdecznie podziękować redakcji „Głosu z Litwy – Pogoń.lt”.

Wezbrana Ptycz lała się szeroko między leśnymi brzegami; snuła się płynną tkaniną, dzierganą z pasm i węzłów, przez kraj dziko zarośnięty, bez widoku na pola uprawne, ani na ludzkie siedziby. Woda lodowata, świeżo ze śniegów topiona, dyszała zimnym oparem. Las, nagi jeszcze, okazywał bez osłon mietliste powikłania sosny, olchy i łozy suto podlane wodą, w której mokły liczne zawały. Przez gęstwinę szarą świeciły jasne pnie brzozowe, tryskające tłumnie z kęp nawodnionych, i wszechlas osnuty był mgłą zielonawą, zapowiedzią pory wesołej, a z brzegów rzeki i z pokrewnych jej łęgów leśnych budziła się już blada ruń wodna. Ptaki rozmaite ćwierkały, bąkały i gwizdały po bezmiarach pełnych nadziei.

Aliści ku szczebiotom ptasim zbliżała się, głusząc je, pieśń większa, jęcząca akordem przewlekłym, jak zespół dud organowych. Na zakręcie rzeki ukazało się szerokie czoło ogromnego wodnego płazu o podłużnych, rudych łuskach; na łbie mu stanął pogromca w krótkim kożuchu, w siwej czapie; ciemna jego postać sunęła po wodzie bez ruchu, triumfalnie. Za dowódcą uwijało się kilku pomocników, odpychając długimi drągami boki sosnowego węża od mielizn przybrzeżnych. Suną tratwy! Niby to niesie je sama rzeka, jednak ludzie muszą pilnie dawać baczenie na prąd ujarzmiony. Zaskrzypiały wiązadła tratw na kolanie, wlały się posłusznie rude kłody we wstęgę rzeki i, połyskując w płaskich przegubach, śpieszą daleko – ku Prypeci.

Oniemiałe na chwilę sójki jęły znowu skrzeczeć rozgłośnie, że od starszych kruków słyszały o takich tratwach i ludziach, a to znaczy niechybnie powrót wiosny. Wysłuchała puszcza tych krzyków zbytecznych, bo czuła sama na zziębniętych członkach lube przypiekanie skąpego wiosennego słońca, o południu.

A tratwy posunęły się znacznie w dół rzeki i kraj się zmienił po brzegach, bardziej nad poziom wody wyniesionych. Cofnęła się puszcza wstecz i w głąb, ustąpiły jej zarośla dzikie i bezładne; twarz ziemi zabarwiła się gładką, zdrową cerą; dęby, przyjaciele i sąsiady siedzib ludzkich odwieczne, rozstawiły się paradnym, rzadkim szykiem, przez który zamigotała ruń drogocenna, ruń żytnia, karmicielka.

Janko Szlaha, flis naczelny, pomyślał, że tutaj wypadnie przystanąć i kupić, co się da na obiad: albo kartofli i słoniny, albo ryby, bo widać na brzegu rzeki rybaka przy więcierzu, a i kosz ma przy sobie, zapewne nie próżny. Ogień też przyjemnie rozłożyć na suchej polanie, uwarzyć coś ciepłego ku uciesze gęby, odpocząć od ogarniających zadumą lasów, od przenikliwych aż do duszy wyziewów rzeki i bagien.

Jakoż przybiły tratwy do brzegu, kierowane przemyślnie drągami i sterem, żeby przód nie utknął nadto w muły brzeżne, a prąd nie zawinął ogona pomostu w poprzek rzeki. Żwawo ogrodzili chłopcy tratwy drągami, zahamowali – stanęły. Ciżba falek, zbyt długo dźwigająca belkowe ciężary, wymknęła się teraz spod nich, ciurkając ulgą i jakoby śmiechem. Wam tu, pasibrzuchy, wylegiwać się i popasać – nam płynąć tylko i płynąć! I nigdy już nas nie dogonicie...

– Zdarou 2, Halimon – odezwał się Szlaha do rybaka po białorusku.

– Zdarou, Januk 3 – odpowiedział rybak, nie powstając, podnosząc tylko przyjaźnie oczy na flisaka.

Znali się od dawna, ale widywali się ponoć raz tylko na rok, kiedy wezbrana Ptycz przynosiła razem z kłodami – Janka. Patrzyli teraz na siebie uważnie i wesoło, miarkując, że nie zmienili się od przeszłego roku. Halimon był płowy i chuderlawy, mało upasiony przez skąpą ziemię i przemysł swój rybacki; za to „Janko” wyglądał raczej na rozrosłe wodne Janisko, dumny w chytrych oczach, przysłoniętych ściągniętymi ku policzkom powiekami, ukłaczony na twarzy czarnym zarostem, jakby zawsze obmokłym.

– Jakże tego roku? Ryba jest?

– Idzie pomaleńku, idzie...

– Ta w koszu pańska, czy twoja?

– A już tak, jak wszystko teraz u nas – niczyje.

Szlaha bystro wpatrzył się w zatęsknioną twarz rybaka, zamyślił się, przypomniał – zrozumiał. Rzekł wreszcie, ni to pytając, ni twierdząc:

– Stary Kotowicz umarł...

– Kiedy to! – westchnął Halimon. – Pięć lat!

– A młodemu nasz chleb nadto czarny – sarknął flisak pogardliwie.

– Bój się ty Boga, Januk – rozgadał się rybak – jaki tu czarny chleb?! Za nieboszczyka marszałka kucharze co dzień wołowinę w rosole gotowali, a od limonów 4 aż się w kuchni złociło – ot jak było! I cóż to? Turowicze nie starczą na pańskie jedzenie? Przy samym tym folwarku dwieście dziesięcin5 ziemi ornej i jeszcze ze dwieście wykarczowane w puszczy... Aa?...

Halimon przerwał, miarkując, czy pognębił flisaka wyliczeniem bogactw dziedziców, którym służył od dziecka. Ale Janko nie dziwił się, bo, wędrując po świecie, widywał znacznie jeszcze większe państwa6. Zapytał znowu:

– A lasu dużo u was?

– Lasu... jest – odpowiedział rybak niedbale – jedni mówią: piętnaście tysięcy dziesięcin, drudzy: dwadzieścia pięć. Dawniej tego nie liczyli, ale dzisiaj już i drzewo swoją cenę ma...

– Ho, ho! – zaśmiał się Janko, obeznany z ceną towaru. – Tylko by te dęby spuścić, byłyby grosze.

– Nawet i nie rąbią – objaśnił dalej Halimon – smołę pędzą; cała to u nas w lesie robota. I komu tu dobra przysparzać? Nikt u nas nie mieszka!

– Tak on durny chyba, wasz dziedzic?

– Bóg jego wie, jaki. I nie znamy jego. Dwa, trzy razy ja jego na oczy widział; człowiek do naszych niepodobny, chudzieńki, jak łuczywo; butów porządnych nie obuje, tylko po lesie w pończochach ryska, jak baba. Taki on!

Ogień, podsadzony pod kupę chrustu, zaczynał prażyć surowe gałęzie, skarżące się bolesnym trzaskiem; dym siny, obfity, wystrzelił obłokiem i powlókł się z wiatrem, przekreślając pnie dębów mgłą wonną i gorącą, do której pokwapili się z tratwy zziębnięci flisacy.

– Chleb majesz 7, Halimon? A suchy?

– Suchy, suchoputny 8 – chwalił się rybak – wraz przyniosę.

– No i sława 9 Bogu!

Jeszcze nie powrócił rybak z niedalekiej chaty, jeszcze ogień nie zwyciężył surowizny chrustu, kiedy wszyscy flisacy zastanowili się nad niepospolitością dźwięku, który ich trącił lekuchno, wypływając z ogromnej ciszy okólnej, bo i ptaki umilkły na południe. To jeden, to drugi flisak mrugnął przebiegle, palec wzniósł do góry na znak baczności... aż słuchali już wszyscy... I bez słów porozumieli się łatwo, że w oddali jęczy dzwonek poczty konnej. Skoczył jeden młody do wizówki, przerzedzonej między dębami i dającej widok w głąb kraju, na przypuszczalną drogę – wypatrywał długo i nie mógł nic dopatrzeć. Aż Janko-dowódca przypadł do ziemi, przyłożył do niej ucho i, wysłuchawszy pilnie podziemnego telegrafu, oznajmił:

– Czwórką albo i szóstką jadą – ziemia dudni jak pod tabunem.

Dzwonek zbliżył się nieco, siekał teraz wyraźnie taktem kłusa; kierunek pojazdu miał ukośne ciążenie ku Ptyczy, zdążał widocznie główną drogą do Turowicz.

Wtem Halimon, zdyszany od pośpiechu i wzruszenia, z bochenkiem chleba i garnkiem w ręku, dopadł flisaków.

– Jadą do nas! Pocztową kolasą pany jadą!

– A kto taki? Wiesz? Widziałeś?

Halimon głowę wtulił w ramiona, rozczapierzonymi rękami tłumaczył się z niewiadomości, ale twarz jaśniała mu radością i nadzieją.

– Tak czegóż ty cieszysz się, koli nie znajesz ?10

– Zawsze to ludzie... i do nas!

Pocztowa landara11, umorusana w błocie, najeżona tu i ówdzie zadrami, jak dzik, który dopiero co przedarł się przez gąszczary, stanęła przed podjazdem dużego, drewnianego domu. Czwórka koni zdrożona zatrzymała się bez wszelkiego wysiłku woźnicy, bez parsknięcia na dobrą wróżbę. Nikt też nie witał od progu, żaden nawet pachołek nie pośpieszył z pomocą gościom przy wysiadaniu. Jeden z podróżnych powodził zmęczonymi i gorączkowo błyszczącymi oczyma po ciemnym froncie dworu, po trawniku nie oczyszczonym z zimowych nawałów... wreszcie westchnął, a raczej parsknął pogardliwie. Od gorzkiego namysłu oderwało go spostrzeżenie, że jego towarzysz drzemie, zsunięty w kąt powozu i, znęcony spokojem, układa się jeszcze wygodniej do snu na dobre.

– Kamil!... Dojechaliśmy...

Spod daszka czapki błysnęły oczy niebieskie, mętne, niby pijane – Kamil wyprostował się szybko i ochoczo.

– Patrzcie! Myślałem, że to dużo dalej...

– Kto ma takie, jak ty zdrowie, dojechałby drzemiąc aż na Syberię.

– Nie dogaduj mi do zdrowia, Edziu, bo gotów jestem zachorować. I cóż? Wysiadamy?

– Nie widzę nic lepszego do zrobienia, chociaż nikt się nie rzuca na nasze przyjęcie. Uprzedziłem cię, że to dzicz odludna.

Edward Kotowicz, siedzący od strony dworu, zaczął otwierać drzwiczki landary, których klamkę obluzowaną umacniał dla pewności sznurek dodatkowy. Sznurek był gdzieś tak misternie przyczepiony, że Edward, po chwili poszukiwania, wywalił drzwiczki nogą i wysiadł. Podążył za nim Kamil Werda, ostrożnie stąpając po niegracowanej ziemi, aby nie zabłocić żółtych trzewików, do połowy przykrytych jasnym suknem.

Przystanęli na schodach przed zamkniętymi drzwiami. Kamil rozejrzał się po froncie domu i rzekł wesoło:

– Styl niby... szwajcarski. Czy to dawno budowane?

– Kiedyś... mój pradziad. Rudera niemożliwa. I tu mi radzą mieszkać!

– No tak... domek potrzebuje trochę... tego. Ale co tu za powietrze! Czujesz?

– Co mi tam! Nie samym powietrzem żyje człowiek...

Tymczasem drzwi wejściowe otworzyły się powoli i w progu ukazał się człowiek stary, lecz mocny, oszyty sprawnie szarym samodziałem z zieloną wypustką, w wysokich butach. Nie wypatrywał długo, poznał od razu pana bystrymi, przymkniętymi oczyma i w pas się ukłonił.

– No, przecież znajoma dusza! – poznał go i Kotowicz. – Moroz! Jak się masz?

– Pomaleńku... a wielmożny panoczek zdrów?

Stary ujął dłoń Kotowicza i do ust przycisnął namiętnie. Na Werdę rzucił tylko okiem, jak na przedmiot dodatkowy i obojętny.

– Prowadź-że nas, Moroz, do naszych pokojów. Pan Juchniewicz odebrał przecie mój list?

– O wysokim przyjeździe nastąpiła wiadomość, ale godziny my nie wiedzieli. Tak jednak wszystko gotowe. Obiad wielmożny pan każe sobie podać?

– Owszem, mój przyjaciel, pan Werda, pewnie także głodny? – zwrócił się Edward do towarzysza, chcąc go ubocznie przedstawić staremu strzelcowi.

Ale Moroz kiwnął tylko głową pobieżnie, jakby chciał powiedzieć, że może być i taki dopuszczony do pańskiego stołu. Po czym rzucił się do zdejmowania płaszcza z ramion Edwarda, ale gdy i Kamil nadstawił mu swe plecy, Moroz nie ruszył nawet ręką, tak, że płaszcz Kamila, strząśnięty z ramion, a nie przytrzymany, upadł na podłogę. Gładki zawsze Werda sam go podniósł i powiesił na kołku.

Przyjaciele weszli do pokojów, ciekawych, jak każde stare gniazdo ludzkie, ale niczym nie przypominających miejsc, które jeszcze trzy dni temu zamieszkiwali ci wytworni panowie, wspólnicy różnych uciech, a nawet dramatów, od lat co najmniej dziesięciu. Teraz jechali prosto z wybrzeży Morza Śródziemnego przez Paryż. Nagle przenieśli się w kraj i wrażenia, które nie były im wprawdzie obce, bo urodzili się na Litwie i czasem do niej wracali, ale te zapadłe, odludne strony przejmowały ich odrazą, jak obowiązek, wbrew przeciwny pokusom i upodobaniom. Każdy po swojemu utyskiwali na los, Edward tragicznie, Kamil żartobliwie.

– Jaki tu zapach pleśni w całym domu – narzekał Edward.

– Nie powiem – pocieszał go Kamil – pachnie trochę spichrzem, jak stara wódka. Pewno jest gdzieś starka12 w pobliżu?

– Poczekaj... pamiętam, że chwalono starkę mojego ojca. Może jej całej starzy nie wytrąbili?

Trzeba było odszukać Moroza, który się oddalił. O dzwonieniu na służbę nie mogło być mowy, bo starożytne dzwonki nie działały. Wołali, klaskali w dłonie, aż nareszcie poszli do kuchni, gdzie znalazł się Moroz i – co ważniejsze – klucze przy nim od piwnicy, gdzie dojrzewały pękate beczki i omszałe butle złotego pyłu.

Gdy Moroz przyniósł butelkę, czarny chleb i masło, Kamilowi zabłysły oczy weselem życia, a gdy skosztował, zaszły mu rosą rozrzewnienia.

– Cudowność, słowo honoru! Przypominają się najlepsze koniaki. W Paryżu sprzedawaliby to po pięć franków kieliszek. Spróbuj tylko Edziu.

– Nie, wódki nie pijam; rozdrażnia mi nerwy.

– Mnie także, ale tymczasem miło się napić na frasunek.

Nalał sobie drugi kieliszek i cedził wódkę przez przymknięte wargi, jakby ją całował.

Tymczasem nadjechał z kuframi służący Karol, któremu zaraz polecono nakrywać stół do obiadu. Jednak obiad nie udał się tak dobrze, jak starka: kwaśna zupka z kaczki za tłusta, ale jadalna, ryba rozgotowana doszczętnie i ptaki jakieś pieczone.

– To chyba wrony? – sarkał Kotowicz. – Nigdy nie jadłem takiej ptasiej spalenizny!

– Nie, to muszą być gołębie. Naturalnie! Zakochane gołąbki; dlatego trochę schudły.

Służącego zaś, Karola, srodze gorszyło tutejsze barbarzyństwo, zwłaszcza w kuchni. Był to służący prawie z łaski, bywalec po wielkich domach i zagranicą; miał zdanie wyrobione w sprawach komfortu. Pozwolił sobie wmieszać się do rozmowy panów przy obiedzie, a żeby nie być zrozumiany przez chłopca, pomagającego w usłudze, przemówił, po francusku:

– „Ci panowie” nie będą mogli jadać z tutejszej kuchni, jeżeli nie sprowadzi się kucharza, albo przynajmniej inteligentnej kucharki. Gotuje ten sam stary strzelec, który wszystko robi, w kuchni nie ma stosownych urządzeń, a przypraw nie znają żadnych, oprócz masła, soli i traw miejscowych. Mięsa tu nikt nie kupuje; jedzą tylko rybę i zwierzynę... – odetchnął i zakończył tragicznie: – Kawy nie ma w domu!

Edward, aby przerwać tę jeremiadę, zwrócił się do Kamila:

– Nie będziesz mógł mi podziękować, jak ten stary sybaryta, którego zaproszono na zły obiad. Milczał przez cały czas, aż gdy podano kawę, spróbował jej i odezwał się: „No, obiadek się udał, bo i kawa pod psem!”.

Kamil zaledwie na śmiech się zdobył, bo liczył na kawę poobiednią, a już dotkliwie odczuwał brak czerwonego wina francuskiego. W piwnicy, oprócz starej wódki, był tylko węgrzyn i jakieś wina nieokreślone, deserowe. Jednak, aby smakował deser, trzeba uprzednio zjeść porządnie.

Pomimo to dzień upływał jako tako. Przyjaciele przestali oglądać dom, aby nie stwierdzać dalszych braków wygody i cywilizacji; wyszli na powietrze.

Było im chłodno tej wiosny, bo skóra ich nawykła już tego roku do zaperfumowanych, odurzających pocałunków wiosny nicejskiej. Ale kraj był po swojemu dosyć wspaniały i mógł nawet uraczyć zdrowe zmysły. Skoro tylko wyszli za parkan ogrodu, przyjęło ich kwietniowe słońce, nieśmiałe i różowe, dziewiczym swym urokiem. Na blady jeszcze kobierzec runi żytniej szykowna dąbrowa wystawiła pikietę – dęby co najtęższe, nieszumne, radujące oczy doskonałością swych rozgałęzień. A przez pnie ich rzadko rozstawione, za polem, połyskiwała płynna wstęga Ptyczy, nabrzmiałej wiosną, bujnej kochanicy kraju. Sięgał aż do dworu bachiczny zapach jej fal rozhulanych; ona jedyna żyła tu dzisiaj w powietrzu nieruchomym, w krainie próżnej ludzi, wśród milczenia zwierząt zaczajonych lub zaspanych po jej brzegach lesistych.

Towarzysze milczeli także, postępując wolno ku rzece. Powaga przyrody oniemiła zgryźliwą krytykę Edwarda i żarty Kamila. Ale obaj nie dosyć byli prości i zdrowi, aby się tu czuć silnie, jak te dęby, nadziejnie, jak ta ruń, ochoczo do dzikiej gonitwy, jak ta rwąca rzeka.

Gdy do niej doszli i napili się odurzającej woni leśnej wody, Kamil przypomniał sobie, że wypadałoby coś stosownego powiedzieć.

– Ca a du cachet, cependant 13 – rzekł magistralnie.

Edward nic nie odpowiedział. Wietrzyk się tylko obruszył na takie gadanie, zaszeleścił w gałęziach, chudo jeszcze i gdzieniegdzie tylko omglonych zielenią, a razem przyniósł z daleka gruby głos gderliwy, nawalny.

– Czy tu jest gdzie wodospad? – zapytał Kamil.

– Zdaje się, że to młyn o parę wiorst 14 stąd; już nie pamiętam.

Niebo miedziane za żywopłotem lasów zwiastowało bliski zachód. Chłód się zaostrzył, zatęskniła się kraina. Gdziekolwiek spojrzeć – za rzeką i za osadą dworską – taką maleńką – od krańca do krańca widnokręgu świat był zamknięty murem lasów. Kamil rozglądał się wokoło i nic już stosownego nie mówił, tylko rozmyślał, jak tu długo jechało się przez te lasy i koleją, i pocztą, aby dotrzeć do siedziby w Turowiczach, gdzie nie ma nawet butelki francuskiego wina, a Bóg wie jeszcze czego tam brakować może człowiekowi kulturalnemu?...

Edward zaś patrzył na rzekę. Nurt jej mętno-zielony sprawiał dziką świeżość i głuchą muzykę; groza i spokój lały się wezbraną powodzią. Edward uśmiechnął się smutnie:

– Tak muszą wyglądać zaświatowe rzeki, Styks i Lete...

– Sądzisz? – odbąknął Kamil.

I skrzywił się, bo nie lubił przypomnień o śmierci, na ziemi zaś wybierał sobie miejsca najpełniejsze słońca i gwaru życia. Ale Edward brnął dalej w melancholię:

– Lekko się zapewne umiera w tym kraju?

– Daj spokój, Edziu! Mieliśmy wcale nie wracać do gawędy o... ostatnich wypadkach, przynajmniej przez miesiąc.

Chwycił się Kamil obiema rękami za wyłogi wierzchniego ubrania i obciągnął je ruchem energicznym, swoim własnym, wyrażającym niby gotowość do wszelkich uciech życia strojnego, balowego, do zapomnienia o wszelkich mącących radość namysłach.

– Powróciłbym chętnie do twojej „marszałkowskiej” starki, Edziu. Chłodno przy rzece.

– To wracajmy.

2 (Biał.) cześć.

3 Wyrazy lub zdania po białorusku [i w innych językach obcych] oznaczone są kursywą. Nadto w odezwach ludzi miejscowych pozostawiono umyślnie dużo zwrotów niepolskich. Autor odpowiada za czystość polszczyzny tam tylko, gdzie przemawia od siebie – przyp. aut.

4 (Ros.) cytryn.

5 Powierzchnia gruntu wynosząca 1,0925 hektara.

6 Tu: własności ziemskie.

7 (Biał.) masz.

8 (Ros.) naziemny, tu: nie wilgotny.

9 (Ros.) chwała.

10 (Ros.) jak nie wiesz.

11 Dawniej: rodzaj powozu, stosunkowo duża i ciężka kareta podróżna.

12 Tradycyjna, wytrawna wódka zbożowa, dojrzewająca w wiekowych dębowych beczkach, o długim okresie leżakowania.

13 (Fr.) tu: o, kurczę, nieźle.

14 Wiorsta – rosyjska niemetryczna miara długości równa jednej siódmej mili rosyjskiej (7467,6 metra), czyli 1066,8 metra.