DLACZEGO KLĘCZĘ
PRZED BOGIEM

KSIĄŻKĘ TĘ DEDYKUJĘ UMIŁOWANEMU OJCU ŚWIĘTEMU BENEDYKTOWI XVI,
ZA NIEUGIĘTE ŚWIADECTWO WIARY
W RZECZYWISTĄ OBECNOŚĆ BOGA
W NAJŚWIĘTSZYM SAKRAMENCIE.

UPADNIJ NA KOLANA, LUDU CZCIĄ PRZEJĘTY, UWIELBIAJ SWEGO PANA:
ŚWIĘTY, ŚWIĘTY, ŚWIĘTY.

ZABRZMIJCIE Z NAMI NIEBA! BÓG NASZ NIEPOJĘTY, W POSTACI PRZYSZEDŁ CHLEBA: ŚWIĘTY, ŚWIĘTY, ŚWIĘTY.

Aby na imię Jezusa zgięło się każde kolano istot niebieskich i ziemskich i podziemnych. 
I aby wszelki język wyznał, że Jezus Chrystus jest PANEM – ku chwale Boga Ojca (Flp 2, 10-11).

Specjalny Rok Kapłaństwa
19 czerwca 2009 – 19 czerwca 2010

Jolanta Szczypta

DLACZEGO
KLĘCZĘ
PRZED BOGIEM

Sandomierz 2016

Nihil obstat

Ks. dr Jan Biedroń

30 grudnia 2009 r.

Imprimatur

Kuria Diecezjalna Sandomierska

Nr 107/2009. Sandomierz, dnia 31 grudnia 2009 r.

Ks. dr hab. Leon Siwecki

Delegat Biskupi ds. doktryny katolickiej

Skład, łamanie, projekt okładki:

Jan Kunysz

Copyright © 2016
Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu

ISBN 978-83-810-1064-1

WYDAWNICTWO DIECEZJALNE
I DRUKARNIA W SANDOMIERZU

27-600 Sandomierz, ul. Żeromskiego 4, tel. 15 644 04 00, fax 15 832 77 87

zamowienia@wds.com.pl, www.rodzinakatolicka.pl

www.katechizmy.com.pl, www.wds.pl

Wstęp

Coraz mniej mówi się o prawdach wiary katolickiej, o dogmatach wiary, a szczególnie o dogmacie jakim jest piekło – które jest wieczne dla dusz potępionych. Coraz mniej słyszymy o grzechu, o Szatanie, o cnotach chrześcijańskich, o przykazaniach oraz o Bogu jako najwyższym Dobru – i o potrzebie oddania czci Jezusowi. Wielki teolog kardynał Joseph Ratzinger udzielając wywiadu Vittorio Messoriemu na temat wiary, wyraził niepokój, że „niektóre katechizmy i wielu katechetów nie nauczają już pełni wiary katolickiej, gdzie każda prawda poprzedza i tłumaczy następne, ale usiłują niektóre elementy chrześcijańskiego dziedzictwa przedstawić w sposób tylko ludzko «interesujący», według aktualnych tendencji w kulturze… Zarzucenie katechizmu z powodu jego rzekomej przestarzałości było pierwszym, poważnym w skutkach błędem. Chociaż zdecydowano się na to w całym Kościele, to nie znaczy, że decyzja była właściwa, a przynajmniej nie nazbyt pospieszna”.1

Jeśli nie będziemy naszej katolickiej wiary formować i budować na czterech fundamentalnych elementach, o jakich wspomina Ks. Kardynał, a mianowicie – Credo, Ojcze nasz, Dekalog i Sakramenty święte – wtedy zaniknie potrzeba oddania czci Bogu wewnętrznej, jaka się rodzi w naszej duszy i co w ślad za tym idzie, jako ilustracja wewnętrznego usposobienia, oddania czci Bogu zewnętrznej, którą okazujemy ciałem, między innymi przez uklęknięcie.

Kardynał Ratzinger napisał: „Teraz w wielu katechezach została zatracona ta fundamentalna struktura wiary, w rezultacie czego nastąpiło rozproszenie sensu wiary. Nowe pokolenia często nie są już zdolne do ogarnięcia całokształtu swojej religii”.2

„Liturgia, która zapomina patrzeć na Boga – powiedział Ojciec Święty Benedykt XVI, podczas podróży apostolskiej w Austrii – zaczyna gasnąć, również teologia, która nie oddycha wiarą, przestaje być teologią i sprowadza się do zbioru dyscyplin, mniej lub bardziej ze sobą powiązanych. Natomiast tam, gdzie uprawia się «teologię na kolanach», jak postulował Hans Urs von Balthazar, nie zabraknie owoców dla Kościoła w Austrii”.3

Vittorio Messori zadał Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi II następujące pytanie: „Dlaczego tylu ludzi Kościoła nieustannie komentuje nam sprawy aktualne, a nie mówi prawie nic o wieczności, o tym ostatecznym zjednoczeniu z Bogiem, które – zgodnie z wiarą – jest powołaniem, przeznaczeniem i ostatecznym celem człowieka?”. Ojciec Święty tak odpowiedział „Pamiętamy, że jeszcze w niezbyt odległych czasach, w kazaniach rekolekcyjnych czy misyjnych, sprawy ostateczne stanowiły zawsze nienaruszalny punkt programu rozważań i kaznodzieje umieli na ten temat mówić w sposób obrazowy i sugestywny. Iluż ludzi te nauki o sprawach ostatecznych skłoniły do nawrócenia, do spowiedzi! (...) Można powiedzieć, że te kazania całkowicie odpowiadające treści Objawienia w Starym i Nowym Testamencie, penetrowały głęboko świat wewnętrzny człowieka. Wstrząsały jego sumieniem, rzucały go na kolana, przyprowadzały do kratek konfesjonału, miały swoje potężne oddziaływanie zbawcze”.4

Może dlatego w dzisiejszych czasach „mocne” katechezy nie rzucają na kolana, bo ich wciąż brakuje. Papież Paweł VI wyraził ubolewanie z powodu zbyt małego zainteresowania się problemem działania Szatana we współczesnym świecie przez współczesną teologię: „Bardzo ważne dla doktryny katolickiej byłoby wznowienie badań teologicznych na temat Szatana i jego wpływów na człowieka; dziś, jeśli się to robi, to w bardzo małym zakresie”.5

To Szatanowi, odwiecznemu wrogowi Boga i człowieka zależy na tym, żeby nie upaść przed Bogiem na kolana. Przecież to on chciał panować, nie chciał służyć Bogu. Diabeł chciał, by jemu, nie Bogu się kłaniano. Nawet na Panu Jezusie chciał wymusić pokłon. Jednak Pan mu powiedział: „Napisane jest: Panu, Bogu swemu, będziesz oddawał pokłon i Jemu samemu służyć będziesz” (Łk 4,7-8). Szatan chce wymóc na ludziach, by nie klęczeli przed Bogiem. To jego sprawa.

Wiara w Boga, świadomość, że Bóg w Trójcy Świętej jest obecny, miłość do Niego gdyż nieustannie daje nam Siebie, poczucie własnego grzechu i konieczność przeproszenia Boga, rzucają człowieka na kolana. To wiara pozwala nam wyznać Boga. Właśnie wiara uczy nas oddawać należną cześć Bogu w Jego nieskończonym Majestacie. Oświeca ona rozum, kiedy pochyla się człowiek nad cudem Eucharystii, kiedy w obliczu tylu cudów Eucharystii rozum ludzki nie znajduje odpowiedzi. W Encyklice „Fides et ratio”6 czytamy: „Sobór naucza, że Bogu objawiającemu należy okazać «posłuszeństwo wiary». To zwięzłe, ale bogate w treść stwierdzenie wyraża jedną z podstawowych prawd chrześcijaństwa. Podkreśla przede wszystkim, że wiara jest odpowiedzią wyrażającą posłuszeństwo Bogu. Wiąże się z tym uznanie Jego boskości, transcendencji i doskonałej wolności. Bóg, który pozwala się poznać, autorytetem swojej absolutnej transcendencji zaświadcza o wiarygodności objawianych przez siebie prawd. Przez wiarę człowiek wyraża akceptację tego Bożego świadectwa. Oznacza to, że w sposób pełny i w całości uznaje za prawdę wszystko, co zostało mu objawione, ponieważ sam Bóg jest jej rękojmią”. Więc jeśli mamy w sercach tę jedną z cnót teologicznych, jaką jest wiara, to wyznajemy wielką prawdę, że w Hostii świętej, nawet w każdej najmniejszej cząsteczce oraz w każdej kropli konsekrowanego wina, czyli w Przenajdroższej Krwi jest obecny w rzeczywisty sposób Pan Jezus. Jest obecny w takiej samej postaci, jak chodził po ziemi. Jego Majestat się nie zmienił. Jest Bogiem potężnym, przed którym drży ziemia, któremu nieustannie cześć oddają Święci, przed którym cała potęga nieprzyjaciela ucieka do piekła. Jeśli uświadomimy sobie, że Bóg jest naszym Stwórcą potężnym, wielkim, po trzykroć Świętym i Wszechmocnym, a my pyłem i nicością wobec Niego, to nie mamy wątpliwości, że przed Nim powinniśmy klęczeć! Dlatego zawsze, jak znajdujemy się w obecności Hostii świętej, powinniśmy pamiętać i wierzyć w to, że jesteśmy w obecności żywego Pana Jezusa w nieskończonym Majestacie i chwale. Świadomość tego pomoże nam w podjęciu odpowiedniego zachowania wobec Stwórcy, zarówno co do czci wewnętrznej jak i zewnętrznej. Będziemy pamiętać, że jesteśmy w obecności największej Świętości „Sacrum”. Intuicyjnie wyczuwamy, że w obliczu takiej Świętości, człowiek powinien zapaść się pod ziemię albo na ziemię upaść.

W książce tej pragnę podzielić się refleksją na temat postawy klęczącej i zachęcić innych do praktykowania tej postawy. Treść książki oparta jest przede wszystkim na nauczaniu Kościoła, na Piśmie Świętym i Tradycji. Jan Paweł II w Encyklice „Fides et ratio”7 naucza: „Konstytucja «Dei Verbum» przypomina, że słowo Boże jest obecne zarówno w świętych tekstach, jak i w Tradycji, po czym stwierdza jednoznacznie: «Święta Tradycja i Pismo Święte stanowią jeden święty depozyt słowa Bożego powierzony Kościołowi. Na nim polegając, cały lud święty zjednoczony ze swymi pasterzami trwa stale w nauce Apostołów». Tak więc Pismo Święte nie stanowi jedynego odniesienia dla Kościoła. Źródłem «najwyższego prawidła jego wiary» jest bowiem jedność, jaką Duch Święty ustanowił między świętą Tradycją, Pismem Świętym i Urzędem Nauczycielskim Kościoła, łącząc je tak silną więzią wzajemności, że nie mogą one istnieć niezależnie od siebie”.

Dobrym wprowadzeniem w treść rozważań, będzie wypowiedź Ks. Kardynała J. Ratzingera:

„BYĆ MOŻE ZATEM POSTAWA KLĘCZĄCA JEST RZECZYWIŚCIE CZYMŚ OBCYM DLA KULTURY NOWOCZESNEJ, SKORO JEST ONA KULTURĄ, KTÓRA ODDALIŁA SIĘ OD WIARY I WIARY JUŻ NIE ZNA, PODCZAS GDY UPADNIĘCIE NA KOLANA W WIERZE JEST PRAWIDŁOWYM I PŁYNĄCYM Z WNĘTRZA, KONIECZNYM GESTEM. KTO UCZY SIĘ WIERZYĆ, TEN UCZY SIĘ TAKŻE KLĘKAĆ, A WIARA LUB LITURGIA, KTÓRE ZARZUCIŁYBY MODLITEWNE KLĘCZENIE, BYŁYBY WEWNĘTRZNIE SKAŻONE. TAM, GDZIE OWA POSTAWA ZANIKŁA, TAM PONOWNIE TRZEBA NAUCZYĆ SIĘ KLĘKAĆ, ABYŚMY MODLĄC SIĘ POZOSTAWALI WE WSPÓLNOCIE APOSTOŁÓW I MĘCZENNIKÓW, WE WSPÓLNOCIE CAŁEGO KOSMOSU, W JEDNOŚCI Z SAMYM JEZUSEM CHRYSTUSEM… PRZEZ NIEGO, UKRZYŻOWANEGO, WYPEŁNIA SIĘ ŚMIAŁA ZAPOWIEDŹ STAREGO PRZYMIERZA – WSZYSCY PADAJĄ NA KOLANA PRZED JEZUSEM – UNIŻONYM, KLĘKAJĄC W TEN SPOSÓB PRZED JEDYNYM PRAWDZIWYM BOGIEM, KTÓRY JEST PONAD WSZYSTKIMI BOGAMI…”.8

1 Kard. Joseph Ratzinger, Raport o stanie wiary, s. 62.

2 Tamże, s. 63.

3 L’Osservatore Romano, 10.11.2007.

4 Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, s. 136.

5 Kardynał Joseph Ratzinger, Raport o stanie wiary, s. 118.

6 nr 13.

7 Tamże, nr 55.

8 Kardynał Joseph Ratzinger, Duch liturgii, s. 171-173.

Rodzaje kultu

Chwalcie Pana wszyscy, wy z niebieskich gór.

Wojska niezliczone, wy anielski chór.

Słońce, księżyc, gwiazdy, świecąc w dzień i w noc.

Chwalcie Pana swego, chwalcie Jego moc.

Wy najwyższe nieba i wy zdroje wód,

Co wisicie w górze, chwalcie Pański cud.

Ledwie Pan Bóg wyrzekł jedno słowo Swe,

A stanęło wszystko na rozkazy te.

Kultem nazywamy okazywanie naszego uczucia poddańczego względem Boga, polegające z jednej strony na przekonaniu o własnej niemocy, a z drugiej na uwielbieniu i czci. Kult na ziemi istnieje od dawna. Człowiek zawsze zwracał swój umysł ku Bogu w Trójcy Świętej Jedynemu, który jest najwyższym dobrem. Widząc swą niemoc, słabość, ograniczenie, uznaje Boży Majestat i potęgę, i usiłuje Mu złożyć hołd. Człowiek, wierząc i doświadczając Bożej wszechmocy i miłosierdzia, wzywa Go w swoich potrzebach i uwielbia Go za Jego dobrodziejstwa.

Kult dzieli się na przyrodzony i nadprzyrodzony.

Kult przyrodzony oddaje się Bogu jako Panu i Stwórcy świata. Kieruje nim przyrodzone światło rozumu, a pod względem formy zewnętrznej określa go powaga ziemska, przyrodzona. Nie jest on prawdziwym kultem, nie jest wystarczającym.

Kult nadprzyrodzony, będąc przedmiotem liturgii katolickiej, nie usuwa kultu przyrodzonego, ale go udoskonala i podnosi.

Kult nadprzyrodzony jest dwojaki: najwyższy, nazywa się latria – oddaje się go tylko samemu Bogu oraz Panu Jezusowi jako człowiekowi i kult podrzędny, który jest kultem oddawanym stworzeniu dla jego uczestnictwa w doskonałości nadprzyrodzonej opierający się na świętości i chwale oraz na dostojności i urzędzie.

Kult podrzędny dzieli się na: szczególny, i takim jest kult Najświętszej Maryi Panny zwany hiperdulia; zwykły, i takim jest kult wszystkich innych świętych zwany dulia; oraz ziemski, oddawany żyjącym np. biskupom, kapłanom itp.

Dalszy podział kultu wygląda w sposób następujący: kult nadprzyrodzony dzieli się na absolutny i względny, na prywatny i publiczny, na wewnętrzny i zewnętrzny. W tej książce przypatrzymy się bliżej kultowi wewnętrznemu i zewnętrznemu.

Kult wewnętrzny polega na niewidzialnym oddaniu Bogu naszego hołdu i uwielbienia. Jeżeli kult ten ma być prawdziwym kultem, nie może się kończyć w duszy. Błogosławiony abp Julian Nowowiejski pisze9: „Duch niewidzialny porusza ciało i za pośrednictwem znaków odpowiednich, na zewnątrz swe uczucia okazuje. Dar mowy, giętkość głosu, zmysły i poruszalność ciała w pojedynczych jego członkach, stanowią w człowieku narzędzia, za pomocą których cześć Boga w duszy zrodzona, uzewnętrznia się. Ten objaw czci nazywamy kultem zewnętrznym”. Trzeba uświadomić sobie, że najwyższym celem kultu jest chwała Boża.

9 Msza święta, Wykład liturgii Kościoła Katolickiego, s. 10.

Przykłady postaw liturgicznych

Jak miłe przybytki nam dał, Wszechmocny i dobry nasz Bóg. Że sam w nich zamieszkał, wszak chciał wieczności zostawić nam próg. Oto nasz Boży dom! Pokłonem uczcijmy Go wraz. Witaj nam! Tu nasz Pan, przyjmuje nas.

Tu ołtarz Krynicą wszech łask, Gdzie nie ma dostępu nasz wróg. Tu cichy wszechmocny Twój blask, by życie płynęło bez trwóg. Oto nasz Boży dom! Pokłonem uczcijmy go wraz; Witaj nam! Tu nasz Pan, wysłucha nas.

„Liturgia jest celebrowaniem misterium Chrystusa, w szczególności Jego Misterium Paschalnego. Uważa się ją za wypełnianie kapłańskiej funkcji Jezusa Chrystusa. W niej przez znaki dostrzegalne wyraża i dokonuje się uświęcenie człowieka, a Mistyczne Ciało Jezusa Chrystusa, to jest Głowa ze swymi członkami, sprawuje pełny kult publiczny należny Bogu. Liturgia jest czynnością świętą w najwyższym stopniu, stanowi szczyt, do którego zmierza działalność Kościoła, i zarazem jest źródłem, z którego wypływa cała jego moc. Przez liturgię Chrystus kontynuuje w swoim Kościele, z Kościołem i przez Kościół dzieło naszego odkupienia”.10

Liturgia oznacza wszelką publiczną czynność. Jest sposobem oddania czci Bogu przez zewnętrzne obrzędy. Jest zbiorem czynności, symbolów i śpiewów, za pomocą których Kościół wyraża swoje uczucia religijne względem Boga.

Istotnym czynnikiem kultu religijnego jest żywa świątynia Boga, jaką jest człowiek – jego wewnętrzne usposobienie i zewnętrzna postawa. Jednak najważniejszą Osobą w kościele jest Bóg, któremu kult jest oddawany. Kościół jako budynek, jego wewnętrzny wystrój, księgi, naczynia i szaty liturgiczne stanowią pewną oprawę kultu liturgicznego.

Oprócz wspólnego, głośnego odmawiania modlitw i śpiewu, istnieją w kościele różne sposoby zewnętrznego udziału w służbie Bożej. Są to postawy i gesty liturgiczne. Wszystkie z tych sposobów zewnętrznego udziału w służbie Bożej mają jakieś znaczenie, są wyrazem uczucia rodzącego się w duszy.

Znaczenie postaw liturgicznych jest następujące:

Postawa stojąca jest wyrazem zaufania, radości i nadziei. Pan Jezus stoi po prawicy Ojca. Takie widzenie miał Święty Szczepan przed męczeństwem i zostawił świadectwo: „Widzę niebo otwarte i Syna Człowieczego stojącego po prawicy Boga” (Dz 7, 56).

Błogosławiony abp Antoni Nowowiejski pisze, co obrazuje postawa stojąca „żyjemy nie życiem przyrodzonym, ale nadprzyrodzonym; kto bowiem stoi, ten ma w sobie życie, umarły tylko leży”.11

Według kardynała Ratzingera jest to postawa zwycięzcy, który „stoi, ponieważ pokonał śmierć i zło. W walce tej to On pozostał wyprostowany, stoi prosto. To stanie jest także wyrazem gotowości. Chrystus stanął po prawicy Ojca, aby wyjść nam naprzeciw. Nie wycofał się, lecz stoi dla nas, a my właśnie w godzinie ucisku możemy być pewni, że wyrusza do nas, jak kiedyś wyruszył do Ojca, aby po wodzie przyjść do swoich uczniów, których łódź nie mogła oprzeć się wiatrowi i falom”.12

Postawę stojącą przyjmujemy np. podczas słuchania Ewangelii, gdyż „wobec tych słów nie możemy już siedzieć, słowa te porywają nas w górę. Wymagają one od nas równocześnie czci i odwagi, woli do wyruszenia w drogę”.13 Stanie oznacza też gotowość by posłuchać wezwania, udać się w drogę, wykonać jakąś pracę.

Postawę taką przyjmują rodzice chrzestni, gdy w imieniu dziecka składają przyrzeczenia; dzieci, gdy je ponawiają podczas Pierwszej Komunii Świętej, podczas śpiewania hymnów. Należy stać na obu stopach, bez podparcia. Kolana powinny być utrzymane równo, całe ciało wyprostowane i opanowane.

Postawa siedząca podczas liturgii oznacza u biskupów i kapłanów władzę pasterską i sądowniczą; u wiernych gotowość wysłuchania i przyjęcia słowa Bożego.

Święty Mateusz zapisał słowa Chrystusa: „Zaprawdę, powiadam wam: Przy odrodzeniu, gdy Syn Człowieczy zasiądzie na swym tronie chwały, wy, którzy poszliście za Mną, zasiądziecie również na dwunastu tronach sądząc dwanaście pokoleń Izraela” (Mt 19, 28). Pan Jezus siedząc nauczał w Świątyni Jerozolimskiej (Łk 2,46). Postawę siedzącą stosuje się w liturgii w trakcie czytań, kazań i śpiewu psalmów. Siedząc, powinniśmy mieć nogi ustawione jedna obok drugiej, nie zakładamy nogi na nogę, nie wyciągamy ich przed siebie; dłonie powinny spoczywać na kolanach. Kardynał Ratzinger uważa, że pozycja zbliżona do zaczerpniętej z religijności hinduskiej „pozycji kwiatu lotosu”, nie powinna należeć do liturgii.14

Mamy się modlić stale, nie ustawać. Mamy duszę wznosić do Boga zawsze, nawet wtedy gdy stoimy czy siedzimy. Święty Paweł naucza: „Przeto czy jecie, czy pijecie, czy cokolwiek innego czynicie, wszystko na chwałę Bożą czyńcie” (1 Kor 10,31). Powinniśmy mieć stały kontakt modlitewny z Panem Jezusem. Jemu o wszystkim mówić, we wszystkim się Go radzić, z Nim się radować, z Nim płakać, z Nim pracować i z Nim odpoczywać.

Postawa klęcząca wyraża najwyższy hołd należny Bogu, wyobraża osobę pokutującą lub modlącą się.

W wielu fragmentach Pisma Świętego możemy przeczytać o zginaniu kolan. „Napisane jest bowiem: Na moje życie – mówi Pan – przede Mną klęknie wszelkie kolano, a każdy język wielbić będzie Boga” (Rz 14,11-12). Pierwszy męczennik Święty Szczepan klęcząc, modlił się za tych, którzy go kamienowali (Dz 7,60).

Święty Ambroży uczy, że dwojaki jest cel klękania – modlitwa i oddanie hołdu.

Zgięcie kolan, oznacza, według kard. Ratzingera, „ugięcie naszej siły przed żywym Bogiem, uznaniem tego, że wszystko, czym jesteśmy, od Niego pochodzi”, uważa, że „w obecności Boga żywego nie wolno porzucić gestu ugięcia kolan”.15

Znamy klęczenie na dwóch kolanach oraz przyklęknięcie na jedno kolano i to na prawe. Jeśli klękamy na obydwa kolana, to należy najpierw opuścić prawe kolano przy lewej pięcie, a potem lewe umieścić przy prawym kolanie. Jeśli natomiast klękamy na jedno kolano, to spuszczamy prawe kolano aż do ziemi przy pięcie nogi lewej i dotknąwszy nim ziemi czy posadzki, podnosimy je takim samym sposobem.

Upadanie twarzą na ziemię jest wyrazem głębokiej pokory i zaparcia się siebie. Szacunek dla Boga był już wyrażany przez proroków Starego Testamentu. Jozue „rozdarł swoje szaty i padł twarzą na ziemię” przed Bogiem (Joz 7,6). Sam Pan Jezus w Getsemani przed swą męką „upadł na twarz i modlił się” do Ojca niebieskiego (Mt 26,39).

W takiej postawie w Fatimie Anioł adorował Eucharystię. Nauczył tej modlitwy pastuszków, z których dwoje jest błogosławionymi. „Gdy tylko tam przyszliśmy” – zapisała Łucja, „na klęczkach i z twarzą pochyloną ku ziemi, zaczęliśmy powtarzać modlitwę Anioła”.16 Święta Faustyna też upadła na twarz przed Najświętszym Sakramentem, kiedy Pan Jezus jej powiedział o konsekwencjach zaniedbania sprawy malowania obrazu z podpisem «Jezu, ufam Tobie!» i całego dzieła miłosierdzia.17

Sługa Boży Jan Paweł II podczas modlitwy „Anioł Pański”, powołując się na słowa Psalmu (95/94/ 1-2, 6-7) „Przyjdźcie, radośnie śpiewajmy Panu… Wznośmy okrzyki ku chwale Opoki naszego zbawienia. Stańmy przed Obliczem Jego, z uwielbieniem radośnie śpiewajmy Mu pieśni. Przyjdźcie, uwielbiajmy Go padając na twarze, zegnijmy kolana przed Panem, który nas stworzył. Albowiem On jest naszym Bogiem, a my ludem Jego pastwiska i owcami w Jego ręku” powiedział: „Te oto słowa psalmu powtarzamy w dzisiejszej niedzielnej liturgii. Te same słowa powtarza Kościół codziennie w brewiarzu (Liturgii godzin). Słowa wzywające do uwielbienia Boga – do należnej Mu czci, którą człowiek wyraża nie tylko swoim wnętrzem, ale także zewnętrznym zachowaniem”.18

Powołując się na ten psalm, Ojciec Święty skłania nas do refleksji: „Zastanówmy się także nad tym, słuchając słów dzisiejszego psalmu, czy nasza postawa na modlitwie wyraża tę cześć i uwielbienie, jakie winna wyrażać, skoro stajemy wobec Boga, obcujemy z Nim i rozmawiamy. Z pewnością najbardziej istotna jest w tym obcowaniu postawa wewnętrzna. Jednakże ta wewnętrzna wyraża się również przy pomocy zewnętrznej. I jakkolwiek różne sposoby zachowania się na modlitwie, różne gesty modlitewne są możliwe i pożyteczne, nie może również zabraknąć takich, o jakich mówi dzisiejszy psalm: «zegnijmy kolana», a nawet «padnijmy na twarze»”.19

Kardynał J. Ratzinger pisze o tej postawie, jako właściwym wyrazie wewnętrznego wstrząsu, który spowodowany jest tym, że przez nasze grzechy „jesteśmy współwinni krzyżowej śmierci Chrystusa. Upadamy i uczestniczymy w Jego wstrząsie, w Jego zejściu do otchłani niedoli. Upadamy i w ten sposób dowiadujemy się, gdzie jesteśmy i kim jesteśmy: istotami upadłymi, które tylko On może podnieść”.20

Procesja jest liturgiczną lub pozaliturgiczną postawą wiernych, która wyraża charakter Kościoła pielgrzymującego, ludu zdążającego do nieba. Przyjmuje formę szyku, określając cel, ku któremu się zmierza np. ołtarz, cmentarz. Oznacza wspólną wędrówkę do Pana Jezusa, a często z Panem Jezusem w Najświętszym Sakramencie. Wyraża między innymi jedność, dążenie do wspólnego celu, do uczczenia i uwielbienia Boga.

Największy wymiar posiada procesja w uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa. Jest publicznym wyznaniem naszej wiary. Do praktykowania takiej postawy, formy pobożności eucharystycznej zachęcał nas sługa Boży Jan Paweł II pisząc, że jest ona „łaską od Pana”.21 Podobnie uczy Ojciec Święty Benedykt XVI: „Człowiek tylko wtedy odnajduje drogę, kiedy daje się prowadzić Temu, który jest Chlebem i Ciałem w jednym. Tylko idąc z Panem, możemy przetrwać wędrówkę naszych dziejów. Boże Ciało ukazuje nam, czym jest nasze całe życie i cała historia tego świata: wędrówką ku Ziemi Obiecanej. Ta droga tylko wtedy zachowuje właściwy kierunek, jeżeli jest wędrówką z Tym, który jako Chleb i Słowo wszedł między nas”.22

Leżenie krzyżem ma miejsce w liturgii na znak pokuty w Wielki Piątek oraz przy święceniach kapłańskich i biskupich. Jest wyrazem prośby błagalnej, uznania własnej osoby jako kogoś małego wobec potężnego Boga, który umarł za nas na krzyżu. Wyraża umartwienie, przez które chcemy Boga prosić o pewne łaski.

Wzięło ono początek od samego Jezusa Chrystusa, który rozciągnął swoje ramiona na drzewie Krzyża, by w największych cierpieniach duchowych i fizycznych przelać najdroższą Krew, dokonując odkupienia rodzaju ludzkiego. Jego członki rozciągnięte, unieruchomione, Ciało gwoździami przybite do drzewa, pozrywane ścięgna, lejąca się strumieniami najdroższa Krew; najświętsza Głowa, w którą drzewo Krzyża wbijało coraz bardziej ciernie z korony. Jakiż ten Krzyż Chrystusowy jest uświęcony! Piotr napisał „Mężowie izraelscy, słuchajcie tego, co mówię: Jezusa Nazarejczyka, Męża, którego posłannictwo Bóg potwierdził wam niezwykłymi czynami, cudami i znakami, jakich Bóg przez Niego dokonał wśród was, o czym sami wiecie, tego Męża, który z woli, postanowienia i przewidzenia Bożego został wydany, przybiliście rękami bezbożnych do krzyża i zabiliście” (Dz 2, 22-23).

Kiedyś ukrzyżowanie złoczyńcy było znakiem hańby. Ukrzyżowanie Chrystusa stało się zwycięstwem, gdyż Krzyż jest znakiem zwycięstwa, zbawienia.

Ta postawa, która symbolizuje również poniżenie siebie i najgorliwszą modlitwę, oznacza najgłębszą adorację Boga i skuteczną pokutę. Wyraża całkowite oddanie się Bogu i poczucie własnej słabości i nicości wobec Niego. W taki sposób możemy współczuć Zbawicielowi w Jego cierpieniach na Krzyżu. Wyraża miłość do Pana Jezusa Ukrzyżowanego.

Święty ojciec Pio w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych leżał krzyżem przed tabernakulum codziennie od godziny dziewiątej do dwunastej oraz po południu, gdy zakończył spowiadanie wiernych, aż do błogosławieństwa Eucharystycznego.

Sługa Boży Jan Paweł II w swoich wspomnieniach ze święceń kapłańskich pisze, że chwilą dla niego szczególnie przejmującą było – leżąc krzyżem, oczekiwanie na moment włożenia rąk. „Jest coś dogłębnie przejmującego w tej prostracji ordynansów: symbol głębokiego uniżenia wobec Majestatu Boga samego, a równocześnie ich całkowitej otwartości, ażeby Duch Święty mógł zstąpić, bo przecież to On sam jest sprawcą konsekracji”. Dalej pisze: „Ceremonia ta pozostawiła głęboki ślad w moim życiu kapłańskim…

W tej postawie leżenia krzyżem przed otrzymaniem święceń, wyraża się najgłębszy sens duchowości kapłańskiej: tak jak Piotr, przyjąć we własnym życiu krzyż Chrystusa i uczynić się «posadzką» dla braci”.23

Znaczenie gestów liturgicznych jest następujące:

Znak Krzyża świętego jest gestem, poprzez który wyznajemy naszą wiarę. To symbol śmierci Pana Jezusa, wyraz czci wobec Trójcy Przenajświętszej, źródło wielu łask, Bożego błogosławieństwa i zachęta do naśladowania Ukrzyżowanego Zbawiciela.

Znak krzyża świętego był dla św. Pawła Apostoła największą chlubą „Co do mnie, to nie daj Boże, bym się miał chlubić z czego innego, jak tylko z krzyża Pana naszego, Jezusa Chrystusa, dzięki któremu świat stał się ukrzyżowany dla mnie, a ja dla świata” (Ga 6,14).

Dawniej znak krzyża świętego czyniono przy bardzo wielu czynnościach w ciągu dnia.

Jakże trzeba znaczyć nim czoło, błogosławić bliźnich, zaczynać i kończyć nim każdy dzień, czynność, modlitwę i pracę!

Jakby wyglądało chrześcijaństwo bez znaku krzyża świętego! Wielu Świętych posługiwało się tymże znakiem w różnych okolicznościach. Święty Antoni Pustelnik mówił, że ci, którzy są pilni w modlitwie i swoim powołaniu, jednym znakiem krzyża świętego są zdolni spłoszyć szatanów. Zaś Święty Julian męczennik przeżegnawszy znakiem krzyża świętego swego oprawcę, uleczył mu natychmiast oko.24 Święta Leokadia, będąc więziona, nie miała przy sobie krzyża ani żadnego świętego wizerunku. Palcem więc, na twardym kamieniu, który był przed nią, zrobiła znak krzyża. Pozostał on cudownie wyryty, jakby żelaznym dłutem.25

Sługa Boży Jan Paweł II ukazuje wymowę tego znaku. „Kiedy człowiek znaczy się krzyżem i wypowiada słowa: «W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego», wskazuje na to, że cały jest od Boga – i na to, że do Niego skierowuje swój umysł, swe serce, swe ramiona i całe swoje człowieczeństwo. Tak czyni człowiek przed modlitwą i pracą. Tak rozpoczyna każdy dzień”.26

Kardynał Ratzinger wskazuje na błogosławieństwo znakiem krzyża. „Zatem krzyż, który jest znakiem [Chrystusa] zarówno w niebie, jak i na ziemi, musiał sam z siebie stać się prawdziwym chrześcijańskim gestem błogosławieństwa. Naznaczając się znakiem krzyża, wstępujemy w moc błogosławieństwa Chrystusa; znakiem krzyża znaczymy tych, którym życzymy błogosławieństwa; znakiem krzyża znaczymy rzeczy, które towarzyszą nam w życiu i które pragniemy niejako na nowo otrzymać z ręki Chrystusa. Poprzez krzyż możemy stać się dla siebie wzajemnie błogosławiącymi”. Kardynał wspomina pobożność i pieczołowitość, z jaką jego rodzice błogosławili swoje dzieci. „Błogosławieństwo jest gestem kapłańskim i w tym znaku Krzyża odczuwaliśmy kapłaństwo rodziców, jego szczególną godność i moc”.27

Skłon jest wyrazem czci i szacunku. Obecnie podczas liturgii wykonuje się skłon ciała lub głowy. Oddaje się go Bogu, rzeczom świętym np. krzyżowi, relikwiom świętych, celebransowi, aby okazać im należną cześć i szacunek. Gest ten wymaga, aby osoby o niższej godności oddawały go osobom o wyższej godności; czyli ludzie Bogu, ministranci celebransowi, itd.

W Piśmie Świętym znajdujemy wiele fragmentów mówiących o tym jak w Starym i Nowym Zakonie kłaniano się Bogu. Był to pokłon na kolanach z twarzą do ziemi. W Księdze Wyjścia (34,8) czytamy, jak Mojżesz rozmawiał z Panem „I natychmiast skłonił się Mojżesz aż do ziemi i oddał pokłon…”

W Ogólnym wprowadzeniu do Mszału Rzymskiego czytamy28 „Pochylenie głowy czyni się, wymawiając razem imiona trzech Osób Boskich, imię Jezusa, Najświętszej Maryi Panny i świętego, na cześć którego sprawuje się Mszę. Pochylenie ciała, czyli głęboki ukłon, czyni się: przed ołtarzem; podczas wypowiadania modlitw: Wszechmogący Boże, oczyść i Przyjmij nas, Panie; w czasie wyznania wiary na słowa: I za sprawą Ducha Świętego; w Kanonie Rzymskim na słowa: Pokornie Cię błagamy. W ten sposób pochylony stoi diakon, gdy prosi o błogosławieństwo przed głoszeniem Ewangelii. Ponadto kapłan pochyla się nieco, kiedy w czasie konsekracji wymawia słowa Pańskie”. Ojciec Święty Benedykt XVI przypomniał wszystkim uczestnikom Mszy Świętej na zakończenie XII Zwyczajnego Zgromadzenia Synodu Biskupów w Rzymie,29 o geście pokłonu w czasie odmawiania Wyznania wiary, w momencie wypowiadania słów „I za sprawą Ducha Świętego przyjął ciało z Maryi Dziewicy i stał się człowiekiem”. Radio Watykańskie30 podało informację, że „w Mszale Rzymskim wydanym po reformie liturgicznej zniesione zostało przyklęknięcie, które do tego czasu, przez wieki, wykonywane było w czasie odmawiania Wyznania wiary. Zastąpione zostało skłonem ciała, który obowiązuje dokładnie w tym samym miejscu tekstu, co w starym rycie przyklęknięcie, jednak pokłon ten był dotychczas ignorowany przez 99,9% księży i wiernych. W uroczystość Narodzenia Pańskiego i Zwiastowania Pańskiego, w które to święta szczególnie wspominana jest tajemnica Wcielenia, na słowa «I za sprawą Ducha Świętego…» przyjmujemy postawę klęczącą. Dziś podczas Mszy Świętej sprawowanej przez Ojca Świętego na zakończenie Synodu Biskupów, telewizja pokazała dokładnie i w całości, jak Benedykt XVI w przepisanym miejscu Credo wykonuje pełen czci skłon ciała”. Ksiądz Kardynał Joseph Ratzinger będąc Prefektem Kongregacji Nauki Wiary, a także obecnie sprawując najwyższą władzę Namiestnika Chrystusowego, wielokrotnie przypomina, jak powinna być celebrowana Msza Święta zgodnie z przepisami liturgicznymi i w duchu wielowiekowej ciągłości świętej liturgii.

Bicie się w piersi jest wyrazem żalu za grzechy, chęci poprawy życia i prośby o wybaczenie.

Przykładem takiej postawy jest celnik ewangeliczny, który stał z daleka i nie śmiał nawet oczu wznieść ku niebu, bił się w piersi mówiąc: „Boże, miej litość dla mnie, grzesznika”(Łk 18,13).

Za pomocą tego gestu obwiniamy siebie, a nie naszych bliźnich. Liczne są nasze grzechy wobec nieskalanego Baranka, a jednak często je lekceważymy i za nie nie żałujemy. Bóg nas woła, abyśmy się zbudzili, nawrócili, żałowali i pokutowali. To wołanie uwidacznia się uderzeniem w piersi. To uderzenie ma wstrząsnąć naszą duszą, by nawróciła się do Boga. Bijąc się w piersi wskazujemy na serce człowieka, gdyż „z serca bowiem pochodzą złe myśli, zabójstwa, cudzołóstwa, nierząd, kradzieże, fałszywe świadectwo, przekleństwa” (Mt 15,19). Bić się w piersi należy prawą ręką, lewą dotykając piersi w ten sam sposób, jak przy czynieniu znaku krzyża świętego. Palce prawej ręki mogą być wyciągnięte i połączone ze sobą albo załamane i tworzące pięść.

Święty Hieronim klęczał na pustyni i bił się w pierś kamieniem potrząsanym w ręku. Święty Augustyn mówi, że gestem tym oskarżamy się z tego, co jest ukryte w sercu i tym widocznym biciem skryty grzech karamy.

Ksiądz Kardynał Ratzinger uzasadniając ten gest pisze „Odmawiając «Mea culpa» (Moja wina), powracamy poniekąd do nas samych, porządkujemy nasze życie i możemy w ten sposób słusznie prosić o przebaczenie Boga, świętych i naszych bliźnich, wobec których zawiniliśmy. W trakcie «Agnus Dei» (Baranku Boży) patrzymy na Tego, który jest Pasterzem, który dla nas stał się Barankiem i jako Baranek dźwiga nasze winy; słuszną jest zatem rzeczą, iż także w tym momencie bijemy się w piersi i przypominamy cieleśnie nam samym, że nasze winy spoczywają na Jego ramionach, że «w Jego ranach jest nasze zdrowie» (Iz 53, 5)”.31

Złożenie rąk wyraża oddanie się na służbę Bogu. Jest również znakiem pobożności i gorącego pragnienia. Aby dobrze ręce połączyć, trzeba przyłożyć dłoń do dłoni; kciuk prawej ręki należy położyć na kciuku lewej ręki. Pozostałe palce wyciągnąć i połączone zwrócić cokolwiek ku górze. Ręce się opiera na niższej części piersi. Złożenie rąk jest najbardziej rozpowszechnionym gestem na modlitwie.

W Piśmie Świętym nie znajdujemy jeszcze wzmianki o tym geście. Matka Najświętsza przychodząc na ziemię miała często ręce złożone do modlitwy. Maryja ze stworzeń była w najdoskonalszy sposób oddana Bogu.

Święty Mikołaj I Wielki uważał w złożeniu rąk symboliczną prośbę, aby Pan Bóg nie związał nam rąk w dzień sądu i nie wyrzucił w ciemności. Dlatego, aby ich uniknąć, my sami krępujemy ręce nasze, przyjmując z pokorą wszelkie cierpienia na nas zsyłane. Lepiej jest znosić ciężary doczesne, niż wiecznie chodzić w okowach.

Nowicjuszka, która miała powierzony obowiązek „anioła” sługi Bożej s. Leonii Nastał stwierdziła, że w czasie modlitwy klęczała jakby wykuta z marmuru i często łzy spływały jej po policzkach. Wykonywała tę czynność zawsze bez oparcia, z rękami złożonymi w pewnej odległości od ciała, z przymkniętymi oczami. Taką postawę zachowywała już przed wstąpieniem do zgromadzenia i utrzymała do końca życia.

Kardynał Ratzinger tak pisze o tym geście „Gdy podczas modlitwy składamy ręce, kładziemy nasze dłonie w Jego dłoniach, «własnoręcznie» powierzamy nasz los Jego dłoniom: ufając Jego wierności, obiecujemy Mu naszą wierność”.32

Rozłożenie rąk w kształcie krzyża oznacza gest człowieka wzywającego Boga. Jest gestem pokoju i nadziei. Oznacza skierowanie się w stronę Boga.

Jezus Chrystus rozłożył swe ręce na krzyżu, w tym celu, aby nas odkupić. Apostoł Narodów napisał „Mężowie izraelscy, słuchajcie tego, co mówię: Jezusa Nazarejczyka, Męża, którego posłannictwo Bóg potwierdził wam niezwykłymi czynami, cudami i znakami, jakich Bóg przez Niego dokonał wśród was, o czym sami wiecie, tego Męża, który z woli, postanowienia i przewidzenia Bożego został wydany, przybiliście rękami bezbożnych do krzyża i zabiliście (Dz 2, 22-23).

Pan Jezus polecił św. Gertrudzie, aby modliła się z podniesionymi w kształcie krzyża rękami, przedstawiając obraz męki Jego, Bogu Ojcu. Życzeniem Chrystusa było, aby łączyła się z tą miłością, z jaką dozwolił ręce swoje przybić do krzyża. Obiecał jej, że „kto tak modlić się będzie w obecności drugich, nie zważając na urąganie, jakie by ściągnął na siebie, ten odda Mi taką cześć, jakby uczcił króla, osadzając go uroczyście na tronie”.33

Rozłożenie rąk w kształcie krzyża oznacza również chęć upodobnienia się do Chrystusa Ukrzyżowanego. „Rozkładając ramiona – pisze kardynał Ratzinger – pragniemy modlić się wraz z Ukrzyżowanym, zjednoczyć się z Jego «dążeniem» (Flp 2,5). Rozwarte na krzyżu ramiona Chrystusa miały dla chrześcijan podwójne znaczenie. Dla Chrystusa, właśnie dla Niego, jest to radykalna forma adoracji, jedności ludzkiej woli z wolą Ojca; zarazem jednak te ramiona otwarte są dla nas – są szerokim objęciem wszystkich, którym Chrystus pragnie nas do siebie przyciągnąć (J 12, 32). Łączą się w tym geście uwielbienie Boga i miłość bliźniego – stanowiące treść głównego przykazania…”.34

Poprzez ten gest odwołujemy się do bolesnej męki Pana Jezusa. W takiej postawie możemy odmówić koronkę do Miłosierdzia Bożego.

Gest wyciągniętych dłoni, albo wkładanie rąk na osobę czyni się w tym celu, by wyprosić błogosławieństwo i Bożą łaskę dla tego, na którego kładzie się ręce. Ręka ludzka, wyobrażająca rękę Boską, kładzie się na szukającego ratunku i pomocy. Kładzenie rąk jest także symbolem miłości, uwolnienia, uzdrowienia i strzeżenia.

Gest ten sięga czasów Pana Jezusa, który często nakładał ręce na dzieci, na chorych i opętanych. „O zachodzie słońca wszyscy, którzy mieli cierpiących na rozmaite choroby, przynosili ich do Niego. On zaś na każdego z nich kładł ręce i uzdrawiał ich. Także złe duchy wychodziły z wielu, wołając: «Ty jesteś Syn Boży»” (Łk 4,40-41).

Święta Brygida Wielka uzdrowiła złamane dwa żebra biskupowi z Wexive. Kazał on Świętej dotknąć jego boku i wierzył, że przestanie cierpieć. Brygida uklękła, a skończywszy modlitwę myślną, położyła swe ręce na chorego. „Niech cię nasz Zbawiciel Jezus Chrystus uzdrowi” – powiedziała. Biskup został uzdrowiony.35

Znaczenie nałożenia rąk zależy od obrzędu, w którym się go stosuje. Taki gest wykonuje biskup podczas święceń kapłańskich. Oznacza on przekazanie władzy kapłańskiej. Ksiądz prymicjant błogosławi wiernych podczas błogosławieństwa prymicyjnego, kładąc ręce na ich głowach. Oznacza ono łaskawość Boga w Trójcy Jedynego, który jest źródłem wszelkiej świętości. W obrzędzie Sakramentu Bierzmowania, nałożenie ręki z równoczesnym namaszczeniem olejem krzyżma oznacza, że Duch Święty udziela się bierzmowanemu. Przy obrzędzie Chrztu św. modlitwa z egzorcyzmem połączona jest z nałożeniem ręki. Ma to na celu ochronę ochrzczonego przed atakami Szatana. Oznacza także zadanie rozwijania życia Bożego, które powierza się rodzicom i rodzicom chrzestnym. Z gestem epiklezy wypowiadanej podczas Mszy Świętej, kapłan przywołuje Ducha Świętego, aby Jego mocą chleb i wino stały się Ciałem i Krwią Jezusa Chrystusa. Gdy na końcu Mszy Świętej celebrans udziela błogosławieństwa w formie uroczystej, wyciąga ręce nad wiernymi, wypowiadając słowa błogosławieństwa.

Wznoszenie rąk oznacza wzniesienie serca do Boga. Jest najlepszym sposobem przyciągnięcia ku sobie Bożej pomocy. Pierwszym chrześcijanom taki gest towarzyszył na modlitwie.

W Księdze Wyjścia (17, 11) czytamy – jak długo Mojżesz trzymał ręce podniesione w górę, mieli przewagę Izraelici. Gdy ręce opuszczał, miał przewagę Amalekita.

Ksiądz Piotr Skarga pisze, że ten gest modlenia się jest pięknym i wybornym, poprzez który z naszymi prośbami chcemy się zwrócić do Boga. Wznoszenie rąk nieco w górę tak, jak kapłan trzyma je podczas odmawiania modlitw mszalnych, to najstarsza forma postawy modlitewnej, przekazanej przez liturgię. Gest ten oznacza, że adresatem modlitwy jest Bóg. Symbolizuje człowieka, który z całą ufnością zwraca się do Pana. Malowidła katakumbowe przedstawiają liczne postacie w tym geście modlitewnym (orantes). W starożytności chrześcijańskiej był praktykowany powszechnie.

Pocałunek pokoju i całowanie przedmiotów poświęconych. Pocałunek jest znakiem szacunku i miłości.

Święty Paweł pisał: „Pozdrówcie się wzajemnie pocałunkiem świętym” (1 Kor 16,20). Według Tertuliana oznacza on złączenie wzajemnie dusz. Nakazuje im zupełne zapomnienie uraz. Jest znakiem pojednanych umysłów, zapomnienia wszystkich obelg. Gest ten oznacza, że prawdziwy pokój został zaprowadzony między Bogiem a ludźmi. Dzisiaj rzadko ma miejsce. Zastąpiono go pocałowaniem rzeczy. Pocałunek pokoju ma miejsce w czasie święceń diakonów, prezbiterów i biskupów.

Całowanie przedmiotów poświęconych i relikwii wyraża cześć dla Boga i świętych, których one przedstawiają.

Święta Teresa od Jezusa pisała, że dla niej najskuteczniejszą pomocą w oddalaniu od siebie Szatana była woda święcona.

Kapłan całuje ołtarz – symbol Jezusa Chrystusa i Księgę Ewangelii. W liturgii chrześcijańskiej od starożytności całuje się ołtarz jako znak hołdu dla Chrystusa i Jego Ofiary krzyżowej. W Wielki Piątek w ramach Adoracji Krzyża całuje się Rany Pana Jezusa rozpiętego na krzyżu. W „Ogólnym wprowadzeniu do Mszału Rzymskiego” czytamy „Zgodnie ze zwyczajem przyjętym w liturgii, cześć ołtarzowi i księdze Ewangelii okazuje się przez ucałowanie…”.36

10 Kompendium Katechizmu Kościoła Katolickiego, s. 218-219.

11 Msza święta, Wykład liturgii Kościoła Katolickiego, s. 19.

12 Duch liturgii, s. 173-174.

13 Tamże, s. 175.

14 Duch liturgii, s. 175.

15 Kardynał Joseph Ratzinger, Duch liturgii, s. 170.

16 Z błogosławionymi Hiacyntą i Franciszkiem w XXI wiek, s. 43.

17 Dzienniczek 154.

18 Anioł Pański z papieżem Janem Pawłem II, s. 256.

19 Tamże, s. 256.

20 Duch liturgii, s. 167.

21 Ecclesia de Eucharistia, 10.

22 Kardynał J. Ratzinger, Bóg jest blisko nas.

23 Jan Paweł II, Dar i tajemnica, Kraków 2005, s. 43-45.

24 O. O. Bitschnau, Żywoty Świętych Pańskich, s. 67 i 46-47.

25 Tamże, s. 1054.

26 Anioł Pański, 01.01.1980 r.

27 Kardynał Joseph Ratzinger, Duch liturgii, s. 163-164.

28 OWDMR, 275.

29 dnia 26.10.2008 r.

30 26.10.2008 r.

31 Duch liturgii, s. 183.

32 Kardynał Joseph Ratzinger, Duch liturgii, s. 181.

33 Praeces Gertrudianae, Ks.4, rozdz. 16.

34 Kardynał Joseph Ratzinger, Duch liturgii, s. 180.

35 Objawienia i inne dzieła, Święta Brygida Wielka, s. 441.

36 OWDMR, 273.