Henryk Sienkiewicz, Na polu chwały

Henryk Sienkiewicz, Wiry

Henryk Sienkiewicz, Bez dogmatu

Henryk Sienkiewicz, Rodzina Połanieckich

Józef Weyssenhoff, Puszcza

Józef Weyssenhoff, Hetmani

Teodor Jeske-Choiński, Tiara i korona

Teodor Jeske-Choiński, O hospodarską mitrę

Józef Korzeniowski, Wyprawa po żonę

Józef Korzeniowski, Spekulant

+ A. M. D. G. +

Opracowanie komputerowe:

Damian Karaś

Projekt i grafika na okładce:

Robert Gospodarczyk

Korekta:

Magdalena Broniarek

Copyright © 2017 by Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu

ISBN 978-83-8101-101-3

Sandomierz 2017

„Jeśli Europejczyk zdejmie chrześcijańską tunikę i klasyczną togę, nie pozostanie z niego nic poza barbarzyńcą o bladym obliczu” (Mikołaj Gomez Davila).

Papież Pius XI udzielił niegdyś audiencji młodemu teologowi katolickiemu. Kiedy zapytał go, od czego rozpoczął on swoje studia nad zabytkami Stolicy Apostolskiej, młodzieniec odpowiedział: „Oczywiście od katedry Świętego Piotra”. Słowa, które usłyszał wówczas od Ojca Świętego, wprawiły go w wielkie zdumienie. „Źle Pan zrobił – odrzekł mu Pius XI. – Należało zacząć od Forum Romanum; wtenczas zaznajomiłby się Pan ze zjawiskami, które spowodowały konieczność przyjęcia chrześcijaństwa przez Rzym”1.

Nie wiemy niestety, jak ów młody teolog ustosunkował się do opinii wyrażonej przez następcę Księcia Apostołów. Możemy natomiast z całą pewnością stwierdzić, iż powyższe słowa papieża Piusa XI z wielką radością zostałyby przyjęte przez pewnego (nieżyjącego już wówczas) pisarza, który doskonale zdawał sobie sprawę z niezwykle silnych więzi łączących starożytną, pogańską cywilizację antyczną z europejską cywilizacją chrześcijańską. Pisarzem tym był Polak, Teodor Jeske-Choiński.

Teodor Józef Fryderyk Jeske-Choiński urodził się 27 lutego 1854 roku w Pleszewie (Poznańskie). Nauki gimnazjalne odbył w Śremie i Poznaniu, zaś studia uniwersyteckie we Wrocławiu, Pradze i Wiedniu. Po zdobyciu wykształcenia osiadł w Warszawie, gdzie na krótko związał się ze środowiskiem pozytywistów. Pisywał m.in. do „Przeglądu Tygodniowego”, „Nowin” (gdzie współdziałał z Aleksandrem Świętochowskim) i „Ateneum”. Około 1880 roku w wyznawanych przez niego poglądach dokonał się zasadniczy zwrot – stał się on bowiem czołowym publicystą obozu „młodych konserwatystów”. W tym czasie podjął współpracę z „Niwą”, „Słowem”, „Wiekiem”, „Rolą” oraz lwowską „Kroniką Powszechną”, którą redagował w latach 1910–1914. Przez pewien czas był także redaktorem Biblioteki Dzieł Wyborowych oraz „Wędrowca”. Zmarł w Warszawie 14 kwietnia 1920 roku.

Dorobek literacki Jeske-Choińskiego (używał też pseudonimów: M. Bogdanowicz, T. J. Orlicz, Pancerny, Habdank) został przez XX-wiecznych krytyków literatury skazany na wieczne zapomnienie. Stało się tak dlatego, iż przesłanie całej jego bogatej twórczości – a trzeba zaznaczyć, iż należał on do autorów wyjątkowo utalentowanych, a zarazem niezwykle płodnych – nie było w najmniejszym nawet stopniu zgodne z duchem „czasów nowych”. Potępiał on bowiem w stanowczy sposób współczesny mu modernistyczny klimat tzw. końca wieku (fr. fin de siècle). Jako głęboko wierzący katolik, toczył on nieustającą, zaciekłą walkę z wszelkimi przejawami dekadencji w życiu społecznym i obyczajowym i z takowymi nowinkami w literaturze i sztuce (dlatego też jego wrogowie obdarzali go inwektywami w rodzaju „rzecznika klerykalizmu”, „herolda obskurantyzmu” czy też „programowego antysemity” – chociaż pisał on o żydach wyłącznie jako o wyznawcach judaizmu, a więc religii zdecydowanie wrogo ustosunkowanej do rzymskiego katolicyzmu i do chrześcijaństwa w ogóle). Głosił też katastroficzny pogląd o zmierzchu europejskiej cywilizacji chrześcijańskiej, porównując swoją epokę do czasów upadku starożytnego Imperium Romanum. Poglądy te znalazły odzwierciedlenie w studiach: Na schyłku wieku (1894), Rozkład w życiu i literaturze (1895) oraz Dekadentyzm (1905). Nietrudno zauważyć, iż nie mieściły się one w sferze tak ówczesnej, jak i dzisiejszej tzw. politycznej poprawności...

Zdolny publicysta, krytyk literacki i dramaturg, a przede wszystkim wybitny pisarz powieści historycznych, jakim był bez wątpienia Teodor Jeske-Choiński, naraził się postępowej krytyce jeszcze w inny sposób. Nie przestrzegając bowiem panujących w „oświeconej” literaturze charakterystycznych dla niej „standardów”, ośmielał się tworzyć nie tylko dla polskich czytelników, lecz także dla „obcych”. Pisząc swe powieści wymierzone ideowo przeciw współczesnemu światu (były one tłumaczone na wiele języków obcych i cieszyły się dużą poczytnością), reprezentował w nich jednocześnie z powodzeniem prawdziwego, zdrowego europejskiego ducha. Przejawiało się to w podejmowanej przez niego tematyce, traktującej o najważniejszych wydarzeniach w dziejach europejskiej cywilizacji chrześcijańskiej: zwycięskiego marszu religii chrześcijańskiej w Imperium Romanum (w epoce Wieków Starych), tragicznego w skutkach konfliktu między papiestwem a cesarstwem (w epoce Wieków Średnich) oraz całkowitego upadku świętego porządku starej Europy spowodowanego przez pożogę tzw. „wielkiej rewolucji francuskiej” (w epoce Wieków Nowych). Ponadto tworząc niejako „w opozycji” do swego największego rywala (i osobistego przyjaciela zarazem), jakim był Henryk Sienkiewicz, nie pisał on „ku pokrzepieniu serc” i bez porównania większą od niego wagę przywiązywał do zgodności treści swych dzieł z faktami historycznymi. Dlatego też stwierdzić należy, iż ów „europejski” wymiar twórczości Jeske-Choińskiego współistnieje w doskonałej harmonii z wymiarem „narodowym” w polskiej literaturze, którego głównym przedstawicielem był nie kto inny, jak właśnie Henryk Sienkiewicz. Niemniej jednak z tego właśnie względu, iż nie ograniczał się on do poruszania problemów wyłącznie „z własnego podwórka”2, jego spuścizna beletrystyczna jest do dnia dzisiejszego bezcenna dla pokoleń europejskich rzymskich katolików.

W ramach owej spuścizny największą i zarazem nieprzemijającą wartość posiadają powieści historyczne, które przyniosły Jeske-Choińskiemu ogromną popularność. Pierwsze w kolejności były dwie genialne książki z czasów starożytnego pogańskiego Imperium Romanum, opisujące straszliwą walkę toczoną przez wyznawców Chrystusa (w perspektywie kilku stuleci zwycięską) z jednej strony, ze stronnikami porządku rzymskiego broniącymi swych „bogów narodowych” przed „wschodnim zabobonem” – ze strony drugiej. Pierwsza z nich to Gasnące słońce. Powieść z czasów Marka Aureliusza (1895), natomiast druga to Ostatni Rzymianie. Powieść z czasów Teodozjusza Wielkiego (1897)3. Niestety, obydwa te dzieła nie spotkały się ani z przychylnością, ani tym bardziej ze zrozumieniem krytyki. Przeciw ich autorowi (który uważany był przecież powszechnie za „zawodowego klerykała”!) wysunięto zarzut, iż „wysławia w nich czcicieli bóstw pogańskich”, a zwycięstwo chrześcijaństwa sprowadza do gry „zwyczajnych namiętności ludzkich, z pobudkami najpospolitszymi i najniższymi”. Nikt z owych urzędników pióra nie mógł pojąć, w jaki sposób ów „klerykał” mógł przyjąć postawę „wolnomyśliciela” i przedstawiać niektórych prześladowców chrześcijan jako prawych i szlachetnych ludzi, wiernych swej ojczyźnie i swoim bogom. Dlaczego nie mógł pojąć? Albowiem żaden z nich nie wyznawał tak pokornie, szczerze i głęboko wiary w Boga Trójjedynego, jak Teodor Jeske-Choiński. A tylko taki człowiek był w stanie zrozumieć i zaakceptować oczywisty fakt, że chrześcijaństwo ukształtowało się na fundamentach rzymskiego prawa i greckiej filozofii, i z tego właśnie powodu tak wiele zawdzięcza ono tym, jak pisał Ernest Jünger, „pobożnym poganom”, wśród których ci najznamienitsi na wiele lat przed nadejściem Zbawiciela (np. Platon czy Arystoteles) zaliczali „wielobóstwo ze swoimi opowieściami niemoralnymi... do przesądów motłochu”, przeczuwając „Boga jedynego, lepszego i szlachetniejszego od ludzi”, będącego reprezentantem „rozumnej, sprawiedliwej opatrzności, pozbawionej słabości ziemskich”4. I stało się tak, że ich pogańscy następcy po wiekach odnaleźli Go w osobie Chrystusa Króla.

Następną powieścią, która przyniosła Jeske-Choińskiemu międzynarodową sławę, była Tiara i korona (1900)5. To dwutomowe dzieło w pasjonujący, a zarazem bardzo wiarygodny sposób odtwarza dzieje dramatycznego konfliktu, jaki w XI stuleciu stał się udziałem Dwóch Mieczy – najwyższych władz Europy Wieków Średnich: papiestwa, reprezentowanego przez Grzegorza VII, i cesarstwa, na czele którego stał Henryk IV. Także na stronach tej powieści uwidacznia się niezwykle szlachetna postawa autora, który pouczony słowami Chrystusa oddaje to, co cesarskie, cesarzowi, a to, co Boskie – Bogu, pisząc, iż „zaślepieni namiętnością, nie widzieli, nie chcieli widzieć przyjaciele Grzegorza i Henryka, iż jeden i drugi mieli ze swego stanowiska słuszność. Słusznie bronił Grzegorz wolności Kościoła – słusznie stał Henryk przy odziedziczonych przywilejach”6.

Był więc jako pisarz i jako historyk sprawiedliwy dla obu stron konfliktu, co w jego przekonaniu było obowiązkiem „tak samo artysty, jak uczonego” i czego jego zdaniem, niestety, nie rozumieją „beletryści katoliccy, zwłaszcza niemieccy”, dlatego też „są ich dzieła sztuki zwykle pamfletami”7. Wyznanie to jest o tyle interesujące i zasługuje na tym większą uwagę, iż rodzina Jeske-Choińskich była najprawdopodobniej pochodzenia niemieckiego.

Autor Dekadentyzmu poświęcił też w swojej twórczości wiele uwagi tragicznemu wydarzeniu, które wedle słów Juliusza Evoli zadecydowało „o urwaniu się z łańcucha europejskiego plebsu”, a mianowicie tzw. „wielkiej rewolucji francuskiej”. Doskonałą ilustracją historiozoficznych poglądów Jeske-Choińskiego w tym temacie stanowi trylogia: Błyskawice (1907), Jakobini (1909) i Terror (1911), obnażająca rozkład moralny ówczesnego społeczeństwa francuskiego i wstrząsającą ohydę potwora rewolucji. Została ona poprzedzona znakomitym studium o charakterze popularno-naukowym, zatytułowanym Psychologia Rewolucji Francuskiej (1906). Autor głosił w nim pogląd o konstruktywnym wymiarze konserwatyzmu i potępiał jednocześnie wszelkie formy radykalizmu politycznego.

Rozważając zagadnienie upadku starożytnego Imperium Romanum, Jeske-Choiński nie głosił poglądów w rodzaju „Rzym skończył się” 8. Jako miłośnik cywilizacji antycznej był on raczej skłonny uznać, iż wraz z upadkiem pogańskiego Rzymu wypełniło się przewidziane w planie Bożej Opatrzności jego prawdziwe przeznaczenie, polegające na zachowaniu wśród ruin dawnego ładu trwałych i solidnych grecko-rzymskich fundamentów, mających posłużyć ludom germańskim – nowym Rzymianom – do wzniesienia gmachu europejskiej cywilizacji chrześcijańskiej. W jego opinii wykonawcą tej misji został waleczny lud Franków.

„Wychowani w szkole Rzymu, któremu służyli nasamprzód przez dwa wieki jako najemnicy, zanim postawili młodą stopę na jego zwiędłym karku, ocierając się od wielu pokoleń o resztki cywilizacji dogorywającego świata pogańskiego, zrozumieli Frankowie – pierwsi spomiędzy ludów niemieckich – znaczenie jednolitości państwa. Odziedziczywszy po swoich mistrzach geniusz polityczny, budowali z ich cierpliwością na gruzach starego imperium cesarstwo nowe, opromienione blaskiem Krzyża. Ogniem i mieczem naginali współplemieńców do posłuszeństwa i nawracali do wiary Chrystusowej. Przed ich wojskami szli misjonarze, a z krwawych pól ich zwycięstw wyrastały kościoły, klasztory, biskupstwa i opactwa, strzeżone przez zamki warowne”9.

W tym miejscu Jeske-Choiński, mimo że osamotniony, z wielką odwagą bronił tezy, iż gmach naszej cywilizacji został wsparty na czterech głównych filarach: greckiej filozofii, rzymskim prawie, uniwersalnej religii chrześcijańskiej i germańskiej instytucji królestwa.

Wybitny angielski historyk starożytności Maksymilian Cary stwierdził niegdyś, że jeżeli prawdą jest twierdzenie, że „wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”, to prawdą jest również to, że prowadzą one także z Rzymu. „Dla wszystkich tych – pisał prof. Cary – którzy potrafią przenieść się myślą w daleką przeszłość, Rzym stanowi nadal centralny punkt historii powszechnej”10. Teodor Jeske-Choiński swoim pisarskim kunsztem udowodnił, że doskonale opanował tę umiejętność. Trwając niezłomnie – według określenia Mikołaja Gomeza Davili – „na straconym posterunku”, wszystkie swe siły i zdolności poświęcił on w obronie tych wartości, w umiłowaniu jakich został wychowany, i wobec których pozostał wierny do końca swoich dni. Zapoznając się w dniu dzisiejszym z jego dziełami warto zapamiętać słowa, które wypowiedział pewien arcybiskup – słowa, które mogłyby być zarówno doskonałym podsumowaniem postawy ideowej wielkiego twórcy, jak i swoistym imprimatur dla jego twórczości: „Podziwiajmy, w jaki sposób drogi Opatrzności i mądrości Bożej przechodzą przez Rzym. Rozważając to dojdziemy do wniosku, że nie można być katolikiem, nie będąc Rzymianinem”.

Henryk Duran

1 Por. Tadeusz Zieliński, Religie Cesarstwa Rzymskiego, Toruń 1999, s. 489.

22 Błędem byłoby jednak sądzić, iż Jeske-Choiński ignorował w swej twórczości polskie realia. Dowodem na to są książki o tematyce współczesnej autorowi: Trzeźwi (1885), Narwańcy (1888), Po złote runo (1892) oraz O mitrę hospodarską (1904) – wspaniała „powieść historyczna z XVI stulecia”, której akcja rozgrywa się w realiach państwa ostatnich Jagiellonów – imperialnej Rzeczypospolitej.

33 W latach pięćdziesiątych staraniem katowickiego wydawnictwa „Śląsk” zostały ponownie wydane Gasnące słońce (1957) i Ostatni Rzymianie (1958).

4 Por. Teodor Jeske-Choiński, Gasnące słońce, Katowice 1957, s. 175.

55 Powieść tę wznowił w 1989 roku warszawski Instytut Prasy i Wydawnictw „Novum”.

66 Por. Teodor Jeske-Choiński, Tiara i korona, t. I, Warszawa 1989, s. 7.

77 Tamże, s. 8.

88 Słowa te padają z ust senatora Albinusa, jednego z bohaterów powieści Ludwika de Wohla Twierdza Boga, opisującej dzieje życia św. Benedykta z Nursji. Por. Ludwik de Wohl, Twierdza Boga, Poznań 1992, s. 12.

99 Por. Teodor Jeske-Choiński, Tiara i korona, t. I, Warszawa 1989, s. 9.

10 Por. M. Cary, H. H. Scullard, Dzieje Rzymu, t. II, Warszawa 1992, s. 440.

W oknach pałacu kezmarskiego pogasły światła, dziedzińce rozbrzmiewające od świtu do zmierzchu szczękiem oręża uciszyły się, podniesiono mosty zwodzone, knecht11 z halabardą12 zasiadł na wieży strażniczej na ławie, obok dzwonu alarmowego...

Zamek pana Olbrachta Łaskiego13 zabierał się do spoczynku...

Tylko w mniejszej sali rycerskiej paliły się jeszcze woskowe świece i na kominku marmurowym trzaskał wesoły ogień.

Tego roku zima zaczęła się po węgierskiej stronie Tatr wcześniej niż zwykle. Jeszcze wrzesień nie dobiegł połowy, a już spadły w górach obfite śniegi i dolinami ziemi spiskiej szedł mroźny wicher, spędzający z pól i łąk ludzi i zwierzęta. Zaskoczone niespodziewanie, przerażone żuki, pająki, komary i motyle gromadami uciekały w popłochu z lasów, chłopi opatrywali z pośpiechem drzwi i okna chat, w miastach i na zamkach obsiadano wieczorami kominki.

Wesoło trzaskał ogień w mniejszej sali rycerskiej zamku kezmarskiego, oświecając swoim czerwonawym blaskiem dwóch młodych mężów, z których jeden krępy, przysadzisty, o krótkim, grubym karku, siedział na krześle dębowym przed kominem, pociągając ze srebrnego pucharu małymi haustami słodkie wino tokajskie.

Drugi, odmiennego kształtu, słusznego wzrostu, bardzo foremny, odziany w altembasowy14, fioletowej barwy, krótki hiszpański kabat, w czarne jedwabne pończochy i w płytkie, po bokach otwarte, trzewiki z futerka gronostajowego, chodził po sali wzdłuż i wszerz szybkim, niecierpliwym krokiem.

– Nie zdzierżę dłużej w tej wilczej norze – mówił podrażnionym głosem. – Na śniadanie lament jejmości, iż ją za mało miłuję, na obiad głupie gadanie ministrów15 kalwińskich, na wieczerzę nudna uczoność Schroetera16... A w żyłach potoki ogniste, a w głowie płomienie... Nie zdzierżę, uduszę się...

Chwycił się za gardło, owinięte wysokim, marszczonym kołnierzem.

– I taki psi żywot starego niedołęgi wiedzie syn wojewody Hieronima Łaskiego17 – mówił dalej – którego przewagi wojenne budziły podziw i zazdrość w całym chrześcijaństwie, który prowadził koronowane głowy na tron i miał posłuch w dwóch królestwach. Tfu! Dosyć tej uczoności, dosyć miłowania, dosyć wczasów18 niezasłużonych.

Ten, który siedział na krześle, słuchając z wielką uwagą, podkręcał wąsa z zadowoleniem.

– Żadnej muzyki tak rade nie słuchają moje uszy – odezwał się – jak kiedy z ust rycerza płynie prawa mowa rycerska. Dziwno mi było zawżdy19, iż Olbracht Łaski siedzi na zamku w Kezmarku20 skromny, potulny, niegroźny nikomu, używając wczasów zgrzybiałej starości, chociaż nie miał jeszcze okazji wypuścić z głowy dymów młodości. Na co dzierżysz w zamku, karmisz, poisz dwustu tak sierdzistych21 knechtów najemnych, iż każdy z nich starczy za dziesięciu? By zgrywali się całymi dniami w kości, spijali się piwem bardioskim i odlegiwali sobie boki na skórach niedźwiedzich? Do czego są ich miecze? By rdzewiały, obijały łydki, obrywały pasy, niestraszne nawet łyczkom22 kezmarskim? Ciśnij do licha księgi i kochanie i zabierz się do jakiejś uczciwej roboty rycerskiej.

Łaski odparł żywo:

– Miałby syn Hieronima Łaskiego najeżdżać ze swoimi zabijakami spokojnych sąsiadów jako prostacki hołysz23, co przymierając głodem na jednym dziurawym zameczku ćwiczy się w sztuce rycerskiej w szkole żarłocznych bestii, albo miałby szwendać się w Krakowie na dworze Augusta24 i wysługiwać sobie rajfurstwem25 krzesło senatorskie? Nie zbywa mi na chlebie, łatwych zaszczytów niechciwym. Moja fantazja rycerska pożąda wielkich przewag, nadzwyczajnej sławy, czynów, które by postawiły imię moje obok imienia rodzica.

Podniósł dumnie głowę, na kształt ognistego źrebca26 urodzonego w zacnej stajni, rozdęły się mu ruchliwe nozdrza, w dużych, szafirowych oczach zamigotał płomień zuchwałej młodości.

Miał dwadzieścia siedem lat. Od wieku chłopięcego otaczali go tylko mężowie albo wielkich cnót rycerskich, albo wielkiej nauki. Pan Maciej Łobocki, jego powinowaty i opiekun, głośny z dzieł wojennych, wprawiał mu rękę do miecza i kopii; Frycz Modrzewski27 i Erazm Krasiński polerowali28 jego dowcip29; śląski poeta laureatus 30 Adam Schroeter i kronikarz węgierski Abraham Bakschay31 byli towarzyszami, przyjaciółmi jego młodzieńczych lat.

A wszyscy ci mistrzowie, towarzysze i przyjaciele mówili mu ciągle o sławie ojca, po którym wziął urodę, niezwykłe zdolności i niespokojną duszę.

Gdy go wyzwolono spod opieki, gdy go usamowolniono, rzucił się w świat jako młode orlę, spragnione szerokich przestrzeni i niedościgłych szczytów. Odwiedził wszystkie znaczniejsze dwory chrześcijańskie, był w Wiedniu, w Wenecji, w Paryżu, zahaczył o Hiszpanię. Przywiózł z tych podróży dokładną znajomość licznych języków obcych i serce zatrute herezją. Wyjechał z domu szczerym katolikiem, a wrócił gorliwym kalwinem.

Wkrótce po powrocie do rodzinnego zamku – przyszedł na świat w Kezmarku – po raz pierwszy w życiu odwiedził Kraków i swoje dziedzictwo w ziemi krakowskiej.

Tam zapałał miłością do pięknej Katarzyny Buczyńskiej z Olszan, wdowy po Węgrze Seredym, i nie namyślając się długo stanął z nią na ślubnym kobiercu. Rok wypełniła mu ta miłość. Ale jego niespokojna dusza nie znosiła jednostajności. Ugasiwszy płomienie młodych pożądliwości, przypomniał sobie, że jest synem Hieronima Łaskiego i zrobiło mu się ciasno w objęciach kochającej małżonki i duszno w ponurych komnatach zamku kezmarskiego. Uczuł u ramion skrzydła rwące się do boju z wichrami, do szerokiego lotu, do sławnych czynów i zuchwałych przygód.

Dokoła, na ścianach sali, wisiały poszczerbione tarcze i miecze, złociste zbroje i poszarpane sztandary, wymowni świadkowie ruchliwego, głośnego żywota jego rodzica.

A on nie strzaskał dotąd ani jednej kopii w krwawym boju mężów, nie otworzył ani jednej przyłbicy toporem rycerza, nie zapisał ani jednej zacnej przewagi w księdze swojej przeszłości.

Na krześle przed kominem siedział jego przyjaciel, pan Zygmunt Rożen z Rożnowa32. Byli sobie równi wiekiem, a o ileż więcej od niego, od możnowładcy, zasługiwał ten szlachcic nieznanego domu na szacunek mężów rycerskich! Chodził do Stambułu, w Królestwie Neapolitańskim bił się ze Saracenami33, w Hiszpanii dosłużył się buławy pułkownikowskiej, cesarz chrześcijański ozdobił go złotym łańcuchem za męstwo.

A on co dotąd uczynił dla sławy swojego sławnego imienia?

Rumieniec wstydu oblał jego czoło.

– Oglądam się tam i sam – mówił – nasłuchuję, czy nie usłyszę gdzie opowieści o jakiejś uczciwej potrzebie wojennej? Nic i nic. Po obu stronach Tatr cicho, jako kiedy morowe powietrze przejdzie nad miastem i zawrze na wieki gęby ludzkie.

– Kto szuka roboty rycerskiej, znajdzie ją zawżdy – odpowiedział pan Rożen. – Opowiadałeś mi, że Jakub Heraklides34, czy jak tam tego włóczęgę przezywają, prosił cię o pomoc. Byłaby to robota krotochwilna. Wziąć jednego hospodara wołoskiego za łeb, ściągnąć go z tronu, a osadzić drugiego na jego miejscu, dla takiej krotochwili warto poświęcić spory worek czerwieńców i narazić się na niełaskę króla jegomości.

– Nie będę oszczędzał posagu Kasieńki ani trwożył się niełaską pana Augusta, gdy się nadarzy zacna okazja – odrzekł Łaski. – Z owym Greczynem czy Dakiem, co się despotem35 samijskim być powiada, można by narobić trochę huczku w chrześcijaństwie. Ale obawiam się, czy nie stracił serca do śmiałej wyprawy, albowiem nie widać go dotąd w Kezmarku, a miał być w pierwszych dniach września.

Wtem cichą stopą wsunęło się do sali pacholę i stanąwszy przy drzwiach czekało, aż pan zwróci na nie uwagę.

– Od pani hrabiny przychodzisz? – zapytał Łaski spostrzegłszy chłopca. – Przypomnieć, iż późna godzina nakazuje spoczynek?

– Strażnik oznajmia waszej miłości, iż do południowej bramy miasta stuka natarczywie mąż podróżny – rzekł pacholik.

– Strażnik powinien wiedzieć, że bramy miasta i zamku nie otwierają się dla nikogo po zachodzie słońca.

– Ów mąż podróżny powiada się być przyjacielem waszej miłości i nie chce czekać wschodu słońca.

– Może to Heraklides – wtrącił tu Rożen.

– Może, bo któż inny ośmieliłby się stukać do bram mojego miasta – mówił Łaski. – Czy ów mąż podróżny nie powiedział swojego przezwiska?36

– Powiedział, ale to przezwisko jest tak cudaczne, że pachołek miejski zapomniał je po drodze – odrzekł paź. – Pamięta tylko, że to jakiś książę.

– To on! – zawołał uradowany Łaski. – Natychmiast wpuścić do miasta męża podróżnego i otworzyć przed nim na rozcież37 bramy zamku. Burgrabiemu38 powiesz, żeby się natychmiast stawił po rozkazy.

Kiedy pacholę wyszło tak cicho, jak wsunęło się bez szelestu, odezwał się Rożen:

– Ciekaw jestem wielce owego Greczyna. Ludzie opowiadają o nim różne dziwy.

– Nikt właściwie nie wie, kim on jest – objaśniał Łaski – ale czysty z niego rycerz i mąż wielkiego dowcipu. Sztukę rycerską i prawo rycerskie zna jak niewielu w Krakowie, na koniu siedzi kształtownie39, z każdą bronią umie40 znamienicie, rozum ma tak polerowany, iż z żołnierzem prowadzi rzecz o wojnie, jakoby był starym żołnierzem, a z uczonym o księgach, jakoby nigdy nic innego nie robił. Dworny, wdzięczny, foremny, znający zwyczaje i obyczaje najświetniejszych dworów chrześcijańskich, może się podobać nie tylko białogłowom, ale i mężom statecznym.

Na korytarzu rozległy się ciężkie żołnierskie kroki.

Do sali wszedł pan Mikołaj Broniewski, burgrabia kezmarski, stary rycerz, pamiętający jeszcze wyprawy wojenne wojewody Hieronima. Olbrzymiego wzrostu, szeroki w barach, nieco już pochylony, miał pałąkowate nogi od wieloletniego siedzenia na koniu. Siwe, rozczochrane, nieporządnie utrzymane brodzisko zakrywało mu szyję i połowę piersi.

– Będziemy mieli znamienitego gościa, panie Mikołaju – rzekł Łaski.

Stary żołnierz wydał z siebie jakiś ton, podobny do gniewnego pomruku niedźwiedzia zbudzonego nagle ze snu.

– Waszmość nie jesteś rad gościowi? – zaśmiał się Łaski.

– Byłem zawżdy rad wszelkim gościom, co się oznajmiali poczciwie, jak przystoi rycerzom, okrzykiem wojennym i harmatą, chociaż czasem oberwało się po łbie, po żebrach, ale ci nasi dzisiejsi goście z księgami pod pachą...

Stary żołnierz wzruszył ramionami.

– Wojennego pana dziś waszmość powitasz i wojna wejdzie z nim do zamku – mówił Łaski rozbawiony pogardliwą szczerością starego wilka bitew.

Starzec wyprostował się ze sprężystością młodzieńca i spojrzał na pana spod krzaczastych brwi zdziwionym wzrokiem.

– Eeee?... – mruknął tylko z niedowierzaniem w głosie.

– Eeee... – przedrzeźniał go pan Olbracht. – Czego waszmość wybałuszyłeś ślepie jako prostacki chłop, kiedy mu pokażą cudne malowidło...

– A, bo, z przeproszeniem...

– Nie przepraszaj waszmość. Takiemu staremu rycerzowi i wiernemu słudze domu Łaskich, jak waszmość, wszystko wolno. Mógłbyś mi być panem ojcem. Dziwujesz się, iż otwieram zamek pani Bellonie?41 Przypatrz się mi waszmość dobrze. Czy wyglądam na takiego, co by chciał zwiędnąć, uschnąć wśród pergaminów?

Życzliwe spojrzenie starego sługi ogarnęło młodego pana ciepłym promieniem.

A Łaski mówił dalej:

– Powiodę was do sławy, jako was wiódł mój rodziciel, nieśmiertelnej pamięci pan wojewoda. Wkrótce będą o nas wiedzieć po tej i po tamtej stronie Tatr.

– Chwała Panu na wysokościach! – zawołał stary żołnierz. – A już mi się zdawało, że zdechnę na miękkiej ławie, wysłużonemu pieskowi podobny, niepotrzebny nikomu.

Zbliżył się do pana i objął go w milczeniu za kolana.

A młodzieniec uścisnął głowę starca i rzekł:

– Niech knechci staną pod halabardą, każdy z pochodnią w ręku. Oświecić dziedziniec od bramy do pałacu, aby oświeconemu książęciu było jasno w Kezmarku. Powitać wojennego pana okrzykiem wojennym i biciem w bębny i kotły. Możesz waszmość odejść!

A kiedy burgrabia wyszedł, zwrócił się do Rożna mówiąc:

– Tym prostackim żołnierzom zdaje się zawżdy, iż nauka wadzi rycerskiemu rzemiosłu.

– Uważam, iż zamierzasz przyjąć owego Greczyna z wszelką poczciwością należną książętom – odezwał się Rożen.

– Nie moją rzeczą wyciągać na jaw, kim jest Bazylik – odpowiedział Łaski. – Wiadomo wszem i wobec, że po śmierci despoty Jana Heraklidesa, który to książę zmarł na wygnaniu, najjaśniejszy cesarz chrześcijański, Karol, piąty tego przezwiska42, uznał Jakuba Bazylika dziedzicem nieboszczyka, księciem samijskim i margrabią paroskim, do których dostojeństw dodał mu godność falcgrabi43, z władzą czynienia w całym chrześcijaństwie doktorów prawa, protonotariuszy44 i poetów-laureatów. I nasz Pan Miłościwy, król Zygmunt August, nie przeczył Bazylikowi owych zaszczytów, kiedy waleczny Greczyn przybył na Litwę, by służyć swoim ramieniem w potrzebie poswolskiej. Mam być ciekawszym, ostrożniejszym od cesarza chrześcijańskiego i naszego króla?

– Byłaby to nieprzystojna ciekawość – rzekł Rożen. – Nie wiedziałem, że Karolus Piąty uznał dostojeństwo książęce Bazylika.

A Łaski zbliżył się do drzwi i klasnął w dłonie. Gdy na ten znak ukazało się pacholę, rozkazał:

– Wezwij szatnego!

– Kimkolwiek zresztą byłby ów Bazylik, księciem prawym albo przebiegłym włóczęgą jak mniemają niektórzy ludzie – cóż nas to może obchodzić, ciebie i mnie? Nam chce się bić, naczynić wrzawy w chrześcijaństwie, zdobyć wieniec przewagi wojennej, przeto pójdziemy za każdym, kto nam wskaże drogę do sławy, czy to człowiek, czy diabeł.

To rzekłszy zwrócił się Łaski do szatnego, który czekał już na progu:

– Podaj mi płaszcz, złoty łańcuch i szpadę włoską!

Tymczasem dziedziniec rozbrzmiał brzękiem ostróg i oręża. Dwustu pieszych i konnych zabijaków, z których każdy drżał do wojny jak dziewka do mirtowego wianuszka, utworzyło szpaler prowadzący od bramy do pałacu. Żółte płomienie pochodni, falujące na wietrze, oświecały brodate twarze, prześlizgiwały się po halabardach, hełmach i lśniących napierśnikach.

Niejeden z najemników kezmarskich pamiętał jeszcze czasy wojewody Hieronima. Latem i zimą, w każdej porze roku, w słoty i mróz trzeba było zrywać się z wygodnego posłania i ruszać za panem rycerskim na trudy i boje, po śmierć albo nagrodę, której hojny magnat nie skąpił walecznym.

Z żalem wspominali starzy żołnierze, dla których wojna była najmilszą zabawką, owe szczęśliwe czasy. Bo młody dziedzic, chociaż z młodych oczu buchał mu siarczysty ogień, a ramię miał tak potężne, iż w jego ręku drżał najzuchwalszy koń jako listek osiki, kochał się więcej w księgach niż w dziełach rycerskich. Zamiast imać się miecza i kopii, którymi władał lepiej od najlepszego szermierza załogi, zabawiał się dysputami z różną uczoną hołotą, ciągnącą zewsząd do Kezmarku.

Nareszcie...

Rycerski pan, jak knechtom obwieścił burgrabia, przybywa w gościnę do Kezmarku, a razem z nim wejdzie niezawodnie do zamku duch wojny.

Przeto weseliły się serca starych zabijaków.

Za bramą zamkową odezwał się róg wojenny.

Na odgłos ten zaśmiały się oczy żołnierzyków, a konie zarżały w stajniach.

– Książę samijski, Jakub Bazylik Heraklides, prosi jaśnie wielmożnego hrabiego45 na Kezmarku o gościnę – wołał ktoś z drugiej strony murów.

– Otworzyć! – rozkazał Łaski, który czekał z Rożnem na progu pałacu.

Zabrzęczały łańcuchy mostu zwodzonego, skrzypnęły wrzeciądze, huknęły kotły, bębny i trąby, szeregi żołnierzy zsunęły się, płomienie pochodni wzniesionych do góry załopotały na wichrze.

Na moście rozległ się głuchy łoskot kopyt końskich, potem wszedł na dziedziniec orszak mężów zbrojnych, za którymi ciągnęły ciężkie, kute wozy podróżne.

Przodem, na gniadym koniu, jechał rycerz odziany w krótki, czarny, aksamitny płaszcz, podbity i obramowany gronostajem. Srebrzysta zbroja lśniła pod wierzchnią suknią, złoty łańcuch błyszczał na piersiach gościa. Czarne i białe pióra strusie powiewały na jego przyłbicy.

Przez otwartą, odsuniętą kratę hełmu było widać blade oblicze, otoczone ciemnym zarostem.

Tak wdzięcznie, lekko siedział przybysz na koniu, tak rycerską miał postawę, tak wyniośle spoglądał z góry na szeregi knechtów, iż starzy żołnierze pochylili bez komendy halabardy i powitali gościa radosnym okrzykiem.

Konie prychały z cicha, podrzucając łbami, chwiały się pióra na hełmach rycerzy, chrzęściły zbroje, dzwoniły miecze, a Jakub Bazylik Heraklides posuwał się wolno, krok za krokiem, żywym szpalerem, owiany szumem okrzyków, oblany drżącą falą migotliwego światła, i pochylał głowę z łaskawą uprzejmością na prawo i lewo.

Dotarłszy do połowy szpaleru, sięgnął do torebki wiszącej u pasa i zatoczył ręką szeroki ruch. Wielkie mnóstwo iskier zapaliło się w blasku pochodni i na głowy żołnierzy posypał się złoty deszcz. I znów zanurzyła się prawica gościa w torebce i po raz wtóry zadzwoniły dukaty na żelaznych hełmach.

Teraz zmienił się okrzyk powitalny w łoskot burzy i halabardy uderzyły o halabardy.

– Niech żyje!...

A ściany pałacu i mury zamkowe odpowiadały echem:

– Niech żyje!

– Jeśli się ten nie wykołysał w kołysce książęcej – zauważył Rożen przypatrujący się uważnie gościowi – to miał niewątpliwie około swego wychowania dobrych gospodarzy. Dziwnie przystoi mu wszystko: i zbroja, i koń, i swobodna łaskawość pańska.

– A mówiłem, iż prawy z niego rycerz i pan wdzięczny – odpowiedział Łaski tak samo głosem przyciszonym. – Ale służby komornika46 przy nim pełnić nie będę. Nie gorszy Łaski od księcia wysepki greckiej.

– Panie Broniowski! – rozkazał głośno. – Potrzymaj waszmość strzemię oświeconemu książęciu.

Stary burgrabia posunął się szparko ku gościowi, który zbliżał się już do progu pałacu.

Książę lekko zeskoczył z konia mimo pełnej zbroi, jaką miał na sobie, i wyciągnąwszy serdecznym ruchem obie ręce do Łaskiego odezwał się doskonałą łaciną:

– Wasza miłość raczy odpuścić strudzonemu podróżnikowi najazd nocny, ale towarzysze moi łakną wygodnego spoczynku, a konie dobrej stajni. Jedziemy od samego południa bez popasu.

– O każdej porze miłym mi jest gość, z którym wchodzi w dom sława – odpowiedział Łaski tym samym językiem i tak samo płynnie. – Zamek kezmarski nie dziwi się nocnym odwiedzinom, albowiem czekał na waszą dostojność z wielkim utęsknieniem.

Heraklides podziękował za uprzejme powitanie wdzięcznym uśmiechem.

– Gości wam przywiodłem – rzekł – których przezwiska napełnią waszą duszę rycerską szczerą radością. Oto bowiem przyszli ze mną, zwabieni sławą imienia Łaskich, kawaler Rosello, rycerz Wolfgang z Maumusteru i Wilhelm Fukas.

W istocie z prawdziwą radością Łaski witał tych opancerzonych mężów, którzy zajechali przed ganek razem z księciem, byli to bowiem słynni rycerze, znani w całym chrześcijaństwie.

– Długo czekał Kezmark na takie gody – mówił – i pamiętać będzie długo zaszczyt, jaki go dziś spotyka. Gdyby wiedział, kogo będzie przyjmował w swoich murach, przystroiłby się w dębowe wieńce i wiecznie młody laur. Witajcie mi, przesławni panowie, i niech duch wasz wstąpi w ten dom, aby kołyska moja zajaśniała znów dawnym blaskiem.

I wziąwszy z rąk pacholęcia srebrny kandelabr, sam poświecił gościom na pierwsze piętro pałacu.

11 (Z niem.) parobek; tu: prosty żołnierz.

12 Bronią sieczną i kłującą zarazem; na drewnianym trzonie grot i siekiera dwupióra; w dawnych wiekach uzbrojona nią była piechota, zwłaszcza gwardia nadworna.

13 Olbracht Łaski (1533–1597) – jego dzieje do chwili upadku Heraklidesa są opisane w powieści zgodnie z prawdą historyczną; w dalszym życiu odznaczył się jako pogromca Tatarów; uczestniczył w poselstwie do Francji, które towarzyszyło Henrykowi Walezemu w podróży do Polski; w bitwie pod Połockiem był z własnym hufcem.

14 (Z tur.) altembas – tkanina o osnowie jedwabnej a wątku złotym.

15 Tu: duchownych protestanckich, kalwińskich lub luterańskich.

16 Adam Schroeter (ok. 1525 – ok. 1572) – poeta polsko-łaciński, z pochodzenia Ślązak, urodzony w Nysie; autor łacińskiego poematu o salinach wielickich.

17 Hieronim Łaski (1495–1542) – wojewoda sieradzki, mąż stanu i dyplomata; za swe zasługi położone dla Węgier otrzymał od króla węgierskiego Jana Zapolyi Kezmark i Niedzicę na Spiszu, wielkorządztwo Siedmiogrodu i tytuł hrabiowski.

18 Dawniej: odpoczynku; wytchnienia.

19 Dawniej: zawsze.

20 Kezmаrk (Kieżmark, Keżmarok, Kesmark) – miasto na Spiszu, nad Popradem.

21 Dawniej: srogich.

22 Tu: mieszczanom.

23 Dawniej: biedak, nędzarz.

24 Tu: króla Zygmunta Augusta.

25 Dawniej: stręczycielstwem.

26 Dawniej: młodego konia, ogiera.

27 Andrzej Frycz-Modrzewski (1503–1572) – pisarz i reformator; autor łacińskiego dzieła o naprawie Rzeczypospolitej w pięciu księgach.

28 Dawniej, tu: doskonalili.

29 Dawniej: bystrość; inteligencja; zdolność; talent.

30 (Łac.) poeta ozdobiony wieńcem wawrzynu; wieńcem tym zaszczycali sławnych poetów książęta i królowie.

31 Abraham Bakschay – sekretarz Olbrachta Łaskiego; był autorem kroniki węgierskiej w języku łacińskim wydanej w roku 1567.

32 Zygmunt Rożen z Rożnowa – postać historyczna, syn Jakuba, sędziego sądeckiego i bieckiego; po wyprawie wołoskiej walczył w bitwach z Turkami i Tatarami, wsławił się pod Połockiem, za co dostał starostwo derpskie w Inflantach.

33 Saraceni – tak nazywano w średniowieczu Arabów i w ogóle muzułmańskich zdobywców Ziemi Świętej, północnej Afryki, południowej Hiszpanii, Włoch i Sycylii.

34 Jakub Bazylik Heraklides – według wszelkiego prawdopodobieństwa był jedynie adoptowanym synem Jana Heraklidesa, despota wysp Samos i Paros.

35 (Z grec.) despot – tytuł samowładnych monarchów u Greków, Serbów i Wołochów (Rumunów); stąd polski: despota.

36 Tu: imienia; nazwiska.

37 Dawniej: na całą szerokość, na oścież.

38 (Z niem.) urzędnikowi czuwającemu nad porządkiem w zamku.

39 Dawniej: foremnie; zgrabnie.

40 Tu: posługuje się.

41 Rzymskiej bogini wojny.

42 Karol V Habsburg (1500–1558) – cesarz niemiecki i król hiszpański; oprócz Niemiec i Hiszpanii, władał również w Neapolu i Niderlandach; przed śmiercią podzielił państwo swe między syna Filipa (Hiszpania, Neapol, Niderlandy) i brata Ferdynanda (cesarstwo niemieckie).

43 (Z niem.) margrabia – pierwotnie zarządca obszarem granicznym, później tytuł arystokratyczny wyższy od hrabiego, niższy od księcia; falcgrabia – wysoki urzędnik dworski, pierwotnie przewodniczący sądu królewskiego, później godność tytularna.

44 Pierwszych sekretarzy w kancelarii książęcej lub królewskiej; także tytuł kościelny o stopień niższy od biskupa.

45 Spolszczony wyraz niemiecki: graf – grabia – hrabia.

46 Tu: sługi dworskiego.