Ks. Stanisław Koczwara

DZIEJOWE ZNAKI WOLNOŚCI CHRZEŚCIJAŃSTWA

313 i 1413

ISTORINIAI KRIKŠCIONYBĖS LAISVĖS ŽENKLAI

Wilno – Sandomierz

Vilnius – Sandomiežas

2014

Okładka:

Vasilij Sazonov. Konstantyn i św. Helena

VirŠelyje:

Vasilij Sazonov. Konstantinas ir śv. Elena

Tekst:

ks. Stanisław Koczwara

Tłumaczenie na język litewski:

Teresė Danguolė Šniūrevičienė

Opracowanie komputerowe:

Damian Karaś

ISBN 978-83-257-0791-0

Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu

ul. Żeromskiego 4, 27-600 Sandomierz, tel.: 15 64 40 400, fax: 15 832 77 87

zamowienia@wds.com.pl

www.wds.pl www.rodzinakatolicka.pl

WSTĘP

Dzieje Kościoła stanowią zawsze i wszędzie najważniejszą część dziejów ludzkości i bez uwzględnienia tej prawdy niepodobna należycie ocenić ani dostatecznie zrozumieć samej ludzkości1. Już starożytny pisarz Tertulian mówiąc, że „jedną mamy Rzeczpospolitę, wspólną wszystkich ojczyznę, świat” wyraził przekonanie, że powołaniem Kościoła jest objąć całą ludzkość. Tak więc Kościół od swego początku przygotował i wyrobił w swoim łonie lepszą przyszłość, był jakby mostem wiążącym starożytną cywilizację z nowym. Lecz nie nastąpiło to od razu. Trzeba było przez trzy stulecia zmagać się młodej wierze chrześcijańskiej z pogańskim państwem rzymskim o najtrudniejszy z darów Stwórcy, jakim jest wolność. Męczeńską purpurą krwi chrześcijaństwo dowodziło, że skoro dar ten jest właśnie taki, to i zarazem jest najwspanialszy, stający się rękojmią prawdziwego posłuszeństwa dla odwiecznych praw moralnych.

„Wolność Krzyżem się znaczy”. W tych słowach, zawiera się zarówno prawda o męczeńskiej przeszłości Kościoła pełnego wewnętrznej wolności i o przyszłości, w której wolność zyskała i zewnętrzny wymiar. „In hoc signo vinces” usłyszał rzymski imperator, by w 313 roku uznać prawo chrześcijańskiej wiary do wolności, która jest jej naturą . Kościół w niej skąpany odtąd staje się jej szermierzem po wsze czasy. Istotnie po Edykcie Mediolańskim w łonie Kościoła rozpocznie się wielki proces przekształcania charakterów nowych społeczeństw, z barbarzyńskich na budujące powoli wysoką kulturę, która wytwarzała systematycznie dzisiejsze wyobrażenia i obecny stan rzeczy wielu narodów Europy. Lecz wcześniej jeszcze obywatele imperium rzymskiego zrozumieli, że Kościół i państwo to dwa wielkie pojęcia, które są głównymi podstawami ludzkiego społeczeństwa, może dlatego, że odpowiadają dwom pierwiastkom samego człowieczeństwa: duszy i ciału. Państwo wpływa na pomyślność Kościoła nie tylko pośrednio, ugruntowując spokój, powszechny dobrobyt, bezpieczeństwo osób i majątków a więc ułatwiając mu swobodne głoszenie jego nauki, a wiernym jej wykonywanie; ale i bezpośrednio, dozwalając mu swobodnie się rozwijać, szanując jego materialne zasoby, broniąc go od zewnętrznych napaści. Kościół ze swej strony odpłaca państwu te ogólne przysługi w wieloraki sposób: jednoczy ludzi w sposobie myślenia, kształci ich zasady i obyczaje, podnosząc obowiązki na których stoi państwo do rzędu cnót, uczy, jak każdą władzę piastować i jak ją szanować przedstawiając jego obywatelom daleko wyższe od doczesnych pobudki w szanowaniu państwa. W ten sposób wyrabia w społeczeństwie przekonanie, że nie przymus, ale dobra, wolna wola obywatela rodzi jego przywiązanie do instytucji państwa.

Ale Kościół utwierdza nie tylko wewnętrzne więzi w łonie państwa, on umacnia wzajemne stosunki między władzami różnych krajów zbliżając je ku sobie ogniwami wspólnej wiary.

Takiemu nauczaniu starożytnego pokolenia przodowała zwłaszcza Stolica Apostolska i gdyby nie wysiłki papieży, to świat, po upadku cesarstwa rzymskiego ponownie zanurzyłby się w chaosie. Papieski Rzym nowemu żywiołowi ludzkiemu zaczął przewodzić w tym, co stanowi lepszą stronę człowieczeństwa; jedną ręką starał się wykorzeniać wszelkie pozostałości barbarzyństwa i nierówności między ludźmi, o ile ta krzywdziła naturę ludzką, drugą zaś podniósł wysoko pochodnię oświaty pokazując, że na tej drodze ludy tworzące świt nowej Europy dojdą swoich przeznaczeń w historii. Tak więc słusznie mówimy, że Stolicy Apostolskiej po wielkiej części dzisiejsze państwa zawdzięczają swe istnienie i ukształcenie2.

Ta działalność Kościoła na początku XV stulecia, kładła swoisty kamień węgielny nowej historii także dla środkowo-wschodniej części Europy. Zwłaszcza dla Polski ów wiek niósł zaród tak znakomitej odmiany jej dziejów, że do szczytu wzbiło się jej polityczne znaczenie i potęga. Mówiąc obrazowo orzeł jagielloński rozpostarł się swobodnie między Morzem Czarnym i Bałtykiem, a po części i Adriatykiem, uwieńczając swe skronie koroną czeską i węgierską.

Istotnie Kościół jako nauczyciel narodów znalazł w Polsce pojętnego ucznia. To z jego nauczania wyrosła unia polsko-litewska łącząca dwa różniące się pod wieloma względami narody w jedno i to na gruncie chrześcijańskiej wiary. Wspaniałym tego przykładem jest Unia Horodelska. „Powinnością władców jest użyczać swym poddanym owoców zbawiennego krzyża” wołali władcy Polski i Litwy. I o tym ich obowiązku pouczeni zostali przez Kościół wychowawcę narodów. Z ramion Krzyża zabłysła wolność obu narodom, by pod jej skrzydłami dwa zjednoczone narody mogły się swobodnie rozwijać i na wzór swego wychowawcy Kościoła same stały się heroldami godności wolnego dziecka Bożego w tej części Europy. Ludzie tworzący rzecz horodelską dążyli do wspólnego dobra Polski i Litwy, bo tworzyli niezachwiane zasady wskazujące obu narodom po jakich drogach winni stąpać. Śledząc zasady unii z 1413 roku stwierdzamy, że były one zgodne z przekonaniami narodów na długo przed ich powstaniem i dzięki temu mogło zjawić się w dziejach wspólne działanie będące początkiem prawdziwej wielkości politycznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Gdy czytamy dalej akta horodelskie to stwierdzamy, że ich pryncypia stanowiły: miłość rodów obu narodów złączona ściśle z miłością ojczyzny, nieustanna troska władców obu państw o tych, którzy ich pieczy zostali powierzeni, prawdomówność i szczerość we wszystkich stosunkach i uznanie mocy duchowej nad światem materialnym. A ponad tymi prawidłami wznosi się prawda wyższa, objawiona przez chrześcijaństwo, głosząca prymat człowieka, który wydoskonalić się może całopalną ofiarą dla dobra braci swoich, a moc do tego może znaleźć tylko w pomocy nadprzyrodzonej, danej od Boga.

To swoiste poczucie osobistego obowiązku względem innych jest możliwe tylko u ludzi wolnych. Ich cechą zasadniczą jest to, że gotowi są raczej zginąć pod naciskiem przemocy, a na krok nie odstąpić od tego o czym wiedzą, że jest wolą Bożą. Świadectwem takiej postawy pozostaje manifestacja z 1861 roku w 448 rocznicę Unii Horodelskiej, dlatego też poświęciliśmy jej osobny fragment naszej dysertacji. Na podkreślenie bowiem zasługuje to, że w nocy zaborów obnażona została wewnętrzna prawda mocy zasad horodelskich będących rękojmią wolności ludzkiej. Obywatele nieistniejącej na mapie świata Rzeczypospolitej okazali na polach Horodła, że gotowi są raczej zginąć pod naciskiem przemocy, a na krok nie odstąpią od tego, o czym wiedzieli, że jest wolą Bożą wobec dwóch bratnich narodów. Brzmiały w duszach obu narodów słowa, które wypowiedział w czasach ich świetności biskup Rzymu: „Bądźcie dobrej myśli i nieustraszonymi, zważając, że nie masz nic droższego na świecie nad wolność”3.

Zachęcając do uważnej lektury życzyć trzeba Czytelnikom, by Bóg wlewał w ich serca i umysły miłość wiekuistej prawdy, jasnej nauki swych krajów i całej ludzkości, by odkryli, że tylko miłością wielką, jaką Zbawiciel przyniósł na ziemię, można w historii wielkich dzieł dokonać.

Dziękuję z serca Pani Teresė Danguolė Šniūrevičienė za przekład na język litewski.

1 Czyż nie współbrzmią z tym stwierdzeniem słowa Jana Pawła II o tym, że człowieka i jego dziejów niepodobna zrozumieć do końca bez Chrystusa?

2 Nieodparcie nasuwa się myśl, że jeśli Europa chce trwać, to winna całą sobą skierować się do Kościoła, zwłaszcza do jego Rzymskiej Stolicy św. Piotra, źródła swych dziejów.

3 Słowa papieża Juliusza II skierowane do obywateli San Marino: „Hortamur ut horti et magno animo sitis, considerantes nihil dulcius aut utilius esse libertate”. Cytowane za: M. Dzieduszycki, Zbigniew Oleśnicki, Kraków 1853, t. 1, s. 73.

1700-lecie Edyktu Mediolańskiego

Część I

„Tak Bóg umiłował świat, że Syna swego jednorodzonego dał, aby każdy kto w niego wierzy nie zginął, ale miał żywot wieczny”. Tymi słowami zapisanymi w Ewangelii św. Jana Apostoła wyznaje chrześcijaństwo od początku, że jeżeli dla człowieka w ogóle miało nastąpić zbawienie, to mogło się to stać tylko z inicjatywy samego Boga. I to się stało. A stało się wtedy, gdy „wypełnił się czas i przybliżyło się Królestwo Boże” (Mk 1,15), to znaczy, uzupełniając myśl Ewangelisty Marka danymi naszej chronologii, za cezara Augusta dla całego obszaru państwa rzymskiego. Dlaczego właśnie wtedy? Nie wiemy tego i nie trzeba o to pytać, bo należy to do arcana imperii także i rządów Wszechmocnego Boga. Natomiast o tym, jak to się stało to wiemy i wiedzieć powinniśmy, gdyż ta wiedza należy do podstaw samego aktu zbawienia. Więc wiemy i wyznajemy, że stało się to w Betlejem, gdzie zabłysła gwiazda zbawienia i nastąpił punkt zwrotny w dziejach ludzkości. Co było przedtem, to się stało przeszłością, cała zaś przyszłość będzie poświęcona rozpamiętywaniu, głoszeniu tego aktu miłości Bożej „całemu stworzeniu”, „aż po krańce ziemi”.

Już podczas Narodzenia Pana Jezusa dwa znamiona – ziemski i niebiański – świadczą, że jego misja skierowana jest do wszystkich ludzi: ze strony mieszkańców ziemi to Trzej Mędrcy reprezentujący przy żłóbku świat pogański, a ze strony mieszkańców nieba śpiew Aniołów: „Chwała na wysokości Bogu a na ziemi pokój ludziom dobrej woli”.

Niejako spełnieniem tych dwóch zwiastunów będzie cała nauka i działalność Zbawiciela. On istotnie przewidywał, a potem wręcz nakazał głoszenie Ewangelii wszystkim narodom (Mt 21,43; 24,14; 26,13, Mk 14,9; 16,9). Oczywiście miało się to dokonywać stopniowo, najpierw w granicach domu izraelskiego, a następnie, o coraz szerszym i szerszym zasięgu, wśród pogan, czyli w wymiarze wszechświatowym.

Nie będziemy się wdawać w analizę oczekiwań świata antycznego na zasiew dobrej nowiny, na jego otwarcie się na nową wiarę, poprzestańmy na stwierdzeniu, że kultura antyczna w jej najlepszym rozumieniu i chrześcijaństwo to dwa światy nawzajem się nie wykluczające. Zgoda między nimi musiała nastąpić, Ale nim to się stało, wpierw czekała jeszcze młodą wiarę sroga udręka, która wybuchała raz po raz w państwie rzymskim, do czasu aż ono zrozumie, że chrześcijaństwo nie niesie zniszczenia ludzkiej kultury, ale jej dalszy życiodajny rozwój.

Zbyt mało mamy czasu, by omawiać okres prześladowań chrześcijaństwa w starożytności, poprzestańmy więc tylko na krótkiej syntezie zagadnienia.

Otóż Rzym, który brał pod swoje panowanie różne państwa, zabierał też ich bogi i umieszczał w Panteonie. Kto chciał, żeby jego wyznanie było uznane przez państwo potrzebował tylko wnieść o to podanie do senatu rzymskiego. Dlaczego więc mimo tej tolerancji prześladowano religię chrześcijan przez trzysta lat i to w sposób niesłychanie barbarzyński? Bo chrześcijaństwo samo głosiło, że jest jedyną religią prawdziwą, objawioną przez Boga. Więc chrześcijanie ponosili srogie męki, ale bałwanom się nie kłaniali: woleli śmierć niż paktowanie z błędem i fałszem. To było niezrozumiałe dla ówczesnych rządów. Ludzie myślący, jak Pliniusz Młodszy, prokonsul Azji Mniejszej, uważał to za coś nowego i nieznanego. Brał chrześcijan na tortury i przekonywał się, że chrześcijanie nic złego nie robią, tylko znajdywał w nich niepojęty upór (pervicacia). Dziś toleranci nazywają to fanatyzmem, a każdego, kto chce twardo stać przy zasadach chrześcijańskiej wiary, nazywają fanatykiem.

Ostatni z wielkich prześladowców cesarz Dioklecjan, który chciał wzmocnić państwo, zdawał sobie sprawę, że ma przed sobą oto chrześcijaństwo, które mu w tym jest przeszkodą, bo według niego, przewracało do góry dnem starożytny pogląd na świat, objawiając, że celem najwyższym człowieka, w którym wszystkie inne się zawierają, nie jest dobro ogólne (salus reipublicae), lecz Bóg, czyli zdobywanie doskonałości osobistej, którą człowiek posiąść może bez względu na to, jakie są rządy i jakie instytucje polityczne i społeczne. Więc cesarz widząc ten swoisty indywidualizm chrześcijaństwa, mający walor uniwersalności, w imię „dobra ogółu” wydał mu walkę. Tragizm cesarza Dioklecjana polegał na tym, że nie mógł zrozumieć, iż innej drogi do walki ze złem, któremu on sam, jak i państwo rzymskie ulegało, nie ma poza wiarą chrześcijańską. Ona bowiem, będąc uniwersalną, posiada tę cudowną właściwość przystosowania się do wszystkich potrzeb ludzkich, nic nie zatracając z własnej mocy ducha; (Omnibus conformari et seipsum non deformare, Przystosować się do każdego, nie zatracając własnej formy)4. Taka właśnie, jest czynnikiem postępu i to czynnikiem jedynym, albowiem tylko w Ewangelii powiedziano: „bądźcie doskonali” (estote perfecti), a słowa te niejako skazały człowieka na postęp nieskończony, bo sięgający poza kres bytu doczesnego, i uczyniły to prawo postępu prawem społecznym. Tak więc właśnie dla dobra wspólnego należało te dwie koncepcje cesarską i chrześcijańską połączyć, bo kultura antyczna przestała być już samowystarczalną.

Tutaj należy uczynić jedną uwagę; nie tylko przez przemianę wewnętrzną człowieka chrześcijanie w starożytności dążyli do odrodzenia państwa, resztę zostawiając Bogu działającemu w historii, ale również przez właściwy udział w życiu publicznym, jako podmiot życia instytucji. To było jednak domeną zamożnych chrześcijan, w tym duchowieństwa. I ta dwutorowość angażowania się w życie publiczne przez chrześcijan w zasadzie obowiązuje i dzisiaj. Inna rzecz, czy ci współcześni nam wpływowi chrześcijanie dobrze wypełniają swoje zadanie, czy też nie, ale takie ujęcie sprawy pozwala odpowiedzieć na pytanie, które często gości na naszych ustach: co możemy czynić, gdy dzisiejsze czasy są złe? Otóż niezależnie od tego, w jak trudnych czasach żyjemy, czy mamy wpływ na kształtowanie życia publicznego, zawsze możemy się zbawić. Ale powróćmy do głównego wątku naszych rozważań.

Prześladowanie Dioklecjana niczego nie dało, chrześcijaństwo się tylko wzmocniło, a cesarz widząc klęskę swoich zamierzeń, był na tyle uczciwy, że zrzekł się cesarskiego diademu i wiódł życie prywatne5.

Wielki zwolennik św. Jana Chryzostoma Nil z Ancyry (+ ok. 430) czyniąc refleksję nad tą walką starego świata z nową religią, którym – jak powiedzieliśmy – była pisana jedność, podsumowuje rzecz w sposób tak piękny, że pokazuje jej duchowy wymiar zanurzony w Bożej Opatrzności:

„O, religio, bardziej królewska niż wszyscy królowie! To bowiem, co królowie wywalczyli orężem, ona zniszczyła, jak widać, bez uciekania się do oręża. To, czemu chcieli przeszkodzić drogą mordów, ona wywalczyła dając się zabić i wśród zabójstw wzniosła pomnik swych zwycięstw nad mordercami i przeciwko nim. Obcinano gałęzie Kościoła; owoc wiary dawał więcej, a ona nosiła kwiat nigdy nie więdnący. Gałęzie odrastały z niezawodnego korzenia, który powiada: „Jam zwyciężył świat; ja jestem krzewem winnym, wy – latoroślami”(J 16, 33;15,1.5). Wieniec został odarty z gałązek; rosła nowa gałąź męczenników. (...) I szczep winny, z którego zebrano wszystkie grona, dawał jeszcze bardziej obfite owoce i odrosty trwalsze od tych, którzy zebrali plony. A ci, którzy obcinali szczep, sami zniknęli usychając powoli, podczas gdy szczep wciąż obciążony owocami ogarnął swymi gałęziami granice ziemi”6.

„Jak z tych katakumb, co leżą pod spodem, Krzyż wzbił się zwycięsko – Zwycięskim z grobu wyjdziemy pochodem”. Te słowa Zygmunta Krasińskiego podprowadzają nas do epokowego wydarzenia, jakie miało miejsce w lutym 313 roku w Mediolanie, gdzie dwaj władcy imperium rzymskiego Konstantyn i Licyniusz wydali słynny edykt tolerancyjny. Tak pisze o tym historia:

„Ponieważ (...) szczęśliwie zeszliśmy się w Mediolanie, ja, Konstantyn, August i ja, Licyniusz August i traktując o wszystkich rzeczach, które nam się wydawały pożytecznymi dla ogółu, to postanowiliśmy uwzględnić w pierwszej kolei, w czym zawiera się pobożność i cześć wobec bóstwa, to znaczy, żebyśmy dali i chrześcijanom i wszystkim innym wolny wybór tego nabożeństwa, które będą woleli, a to w tym celu, żeby wszystko, co jest boskiego i niebieskiego na świecie, mogło być życzliwe nam i wszystkim znajdującym się pod naszą władzą. (...) Rozkazujemy więc, żeby od tego czasu każdy z tych, co obrali tę samą drogę zachowania nabożeństwa chrześcijańskiego mógł to robić prosto i swobodnie, przez nikogo nie będąc turbowany. (...) W stosunku do chrześcijan postanawiamy jeszcze dodatkowo, żeby te miejsca, w których oni zazwyczaj się zgromadzali (...) były zwrócone chrześcijanom za darmo, i bez wszelkich pretensji. (...) A ponieważ chrześcijanie oprócz tych miejsc swych zgromadzeń jeszcze inne uważają jako należące do nich, rozkazujemy, żeby te też były im zwrócone o ile były własnością całej gminy, nie zaś osób poszczególnych, z zastrzeżeniem takiego samego prawa do odszkodowania dla ich tymczasowych posiadaczy. (...) Ażeby to świadectwo naszej woli i naszej dobroci zostało wiadome wszystkim, wypadnie tobie je ogłosić wszędzie i wobec wszystkich”.

Tak oto wygląda dokument, stojący na przełęczy między dwiema epokami dziejów ludzkości. Co było przedtem, to stało się przeszłością, zaczęło się coś nowego, co miało zostać teraźniejszością, przyszłością i – jeśli mamy prawo sądzić – wiecznością.

Sam dokument chociaż nieco przydługawy, świadczący o nieporadności językowej kancelistów Konstantyna w istocie kończy „okres heroiczny” młodego chrześcijaństwa.

Gdyby ono zostało pokonane, cesarze na pewno nie podaliby mu ręki; uczynili to dopiero wtedy, kiedy przekonali się, że wiara chrześcijańska jest niezwyciężona.

Zanim powiemy, co nastąpiło po edykcie mediolańskim trzeba opowiedzieć o istotnym wydarzeniu, które z pewnością miało wpływ na decyzję Konstantyna o wydaniu edyktu tolerancyjnego wobec chrześcijan. Najkrótsza historia jest taka: Konstantyn po śmierci ojca swego Konstancjusza został w 306 roku obwołany cesarzem. Jesienią 312 roku ruszył z wojskiem przeciwko uzurpatorowi do tronu Maksencjuszowi. I tu mamy wydarzenie, które opowiemy słowami historyka z V wieku Sokratesa Scholastyka:

„Cesarz Konstantyn postanowił uwolnić Rzymian od niewoli (Maksencjusza) i zaraz począł rozważać, w jaki sposób można by zwalczyć tyrana. Zaprzątnięty tą wielką troską zastanawiał się, jakiego boga trzeba by mu wezwać na pomoc do walki. Uświadomił sobie najpierw, że stronnicy Dioklecjana, choć czcili bogów helleńskich, nie odnieśli z tego żadnych korzyści, natomiast, jak stwierdził, ojciec jego Konstancjusz, który trzymał się z dala od wiary Hellenów, miał życie daleko szczęśliwsze. Otóż bijąc się z tymi myślami udał się wraz z żołnierzami w drogę i wówczas zdarzyło mu się ujrzeć rzecz dziwną i do opowiedzenia trudną. Mianowicie w godzinach popołudniowych, gdy słońce zaczynało się chylić ku zachodowi, dostrzegł na niebie słup świetlisty w kształcie krzyża, a na nim wypisane słowa: En tuto nika (in hoc vince, w tym zwyciężaj).

Ten objawiony znak napełnił cesarza zdumieniem. Prawie nie wierząc własnym swoim oczom zapytał obecnych, czy i oni ten znak spostrzegli. Gdy zgodnie mu potwierdzili, umocnił się cesarz w tym boskim i dziwnym widzeniu. W najbliższej nocy widział we śnie Chrystusa, który mu polecił sporządzić znak wojenny według wzoru jaki widział, i użyć go jako najpewniejszego przeciw wrogom tropajonu (godła zwycięstwa)”.

Istotnie 28 X 312 doszło do bitwy z Maksencjuszem na Moście Mulwijskim w Rzymie, w której Konstantyn odniósł zwycięstwo. O tym, na ile to zwycięstwo i poprzedzające je wydarzenie miało wpływ na decyzję Konstantyna wydania edyktu, nie będziemy się rozwodzić. Dość powiedzieć, że Konstantyn pozostanie wierny hasłu chrześcijańskiemu: „in hoc signo vinces” i jako zasadę przyjął najpierw tolerowanie pogan, a popieranie chrześcijan, a z czasem poszedł dalej w swojej akceptacji zasad chrześcijańskiej wiary, przenosząc przywileje przysługujące dotąd poganom na Kościół.

W przeciwieństwie do Konstantyna, drugi z autorów aktu tolerancyjnego Licyniusz, jako rywal do jedynowładztwa odejdzie od wskazań edyktu i będzie prześladował jeszcze chrześcijan. Wiemy z historii, że z rywalizacji zwycięsko wyjdzie Konstantyn, a jego potężna dłoń jako cesarza przyczynia się do niezaprzeczalnego zwycięstwa Chrystusa na obszarze całego imperium, całej oikoumene, czyli świata cywilizowanego. W ten sposób zajaśniały w historii nowym, rzymskim blaskiem słowa proroka Izajasza odnośnie Zbawiciela: „Oto Sługa mój, którego obrałem; Umiłowany mój, w którym moje serce ma upodobanie. Położę Ducha mojego na Nim, a On zapowie prawo poganom. (...) A w imieniu Jego narody nadzieję mieć będą”. (Iz 42, 1-4; Mt 12, 18. 21)

Odpowiedzmy sobie teraz na pytanie: czym jest edykt mediolański? Bo to będzie niejako klucz do zrozumienia jego wielkiego znaczenia w historii kultury śródziemnomorskiej.

Patrząc na wydarzenia, jakie miały miejsce po ogłoszeniu edyktu narzuca się stwierdzenie, że jest on swego rodzaju konkordatem. I mimo tego, że Kościół nie figuruje tu jako strona kontraktująca, to w interesie państwa rzymskiego leżało przyznanie mu prawa do swobodnego rozwoju. A dzięki temu, korzyści z edyktu były obopólne i dla Kościoła, i dla państwa, a dalej, dla kultury i w ogóle dla cywilizacji klasycznej, i ogólnoludzkiej aż po dzisiejsze czasy.

Tak więc Kościół zyskał dzięki edyktowi tolerancyjnemu rzecz najcenniejszą: jest nią wolność. Bez niej nie ma swobodnego, pełnego rozwoju wiary.

Co na to chrześcijaństwo? Czy okazało się godnym tej wielkości?

Śmiało możemy stwierdzić, że tak.

Otóż: jedną z dziedzin, której podstawowe znaczenie dla swego rozwoju w lot pojęło chrześcijaństwo i to na długo przed edyktem mediolańskim, była szeroko rozumiana nauka jako dorobek myśli ludzkiej. Z jej klasycznego skarbca czerpali wierzący obficie, uczynili ją poniekąd swoją własnością i na jej pniu snuli swoją własną doktrynę tak dojrzałą, że stanie się ona dorobkiem wspólnym całego świata. Ale nieprzypadkowo od edyktu mediolańskiego rozpoczęła się epoka wielkich myślicieli chrześcijaństwa. Bo wielki moment historii niosący swobodny dostęp do wiedzy trafił na dorównujących mu w swej wielkości ludzi. Dzięki twórczości takich świętych luminarzy wiedzy, jak Grzegorz z Nazjanzu, Grzegorz z Nyssy, Bazyli Wielki, Ambroży, Hieronim, Augustyn, Paulin z Noli, Optat z Milev chrześcijaństwo jawi się nie tylko jako spadkobierca tego, co w antycznej tradycji warte było zachowania, ale w znacznej mierze zachowuje i ożywia kulturowe dziedzictwo umacniając jego pozycje w cywilizowanym świecie. Byli oni duchowymi przewodnikami swej epoki. Wykazują więc świetną znajomość Homera, Hezjoda, tragików, Pindara, Arystofanesa, mówców attyckich, aleksandryjskich neoteryków, ale także Plutarcha, Lukiana. Wielokrotnie cytują i wzmiankują Platona, Sofistów, Arystotelesa. To wszystko sprawiło, że stworzona przez nich literatura, nie tylko współzawodniczyła z najlepszymi pisarzami pogańskimi, ale je nawet przewyższyła swoją dynamiką i siłą ekspresji. Nic dziwnego, że stulecie zapoczątkowane edyktem mediolańskim jest nazwane złotym wiekiem patrystyki i literatury chrześcijańskiej w ogóle, która jest niewyczerpanym źródłem żywotnych soków dla Kościoła po wszystkie czasy.

Genialnie to pokazywał papież Benedykt XVI w swych środowych katechezach.

Warto tu przytoczyć słowa Grzegorza z Nazjanzu pokazujące stosunek chrześcijaństwa do kultury antycznej:

„Mniemam, że wszyscy ludzie rozumni są zgodni co do tego, że pierwsze miejsce wśród naszych dóbr zajmuje kultura umysłowa. I to nie tylko ta nasza (...) troszcząca się o zbawienie i piękno ducha, ale i kultura pogańska. (...) Z niej przejęliśmy umiłowanie wiedzy. (...) Takich, którzy nią gardzą należy uważać za głupich nieuków, pragnących, żeby wszyscy byli jak oni, bo wtedy w powszechnym nieuctwie ukryłaby się ich własna głupota”7.

Myślę, że jest to doskonała odpowiedź na zarzuty, jakie jeszcze dziś daje się słyszeć nawet z katedr uniwersyteckich, jakoby chrześcijaństwo zniszczyło kulturę klasyczną. Takie zarzuty, albo zdradzają zwykłe nieuctwo skryte pod tytułami profesorskimi, albo są czynione na zamówienie mocodawców zniewolonego, pożal się Boże, naukowca.

Ale wolność, która potrzebna była Kościołowi także po to, by praxis życia codziennego chrześcijan objawiająca się w zasadzie „patrzcie, jak oni się miłują” mogła zostać wydobyta spod korca i postawiona na świeczniku kultury klasycznej, była z korzyścią również dla podupadającego państwa. Nie zawiódł się Konstantyn, gdy widział w chrześcijaństwie duchową potęgę, bo ono wprowadziło w krwioobieg życia społecznego antycznego świata uniwersalne zasady głoszone niezmiennie od początku do dnia dzisiejszego.

Przypatrzmy się im zatem.

Pierwszą jest zasada monogamicznego małżeństwa aż do końca, podniesionego przez Chrystusa do godności sakramentu.

Oczywiście również starożytny świat pogański głosił wyższość monogamii, bo znał, że ona pociąga za sobą rozwój nie tylko moralny, ale i ekonomiczny. Arystoteles, który miał szczęście poślubić bratanicę swego przyjaciela Hermiasza, pisze o małżeństwie jako o zespoleniu dusz przeznaczonych do zaspokojenia wszystkich potrzeb moralnych swego jestestwa i do osłodzenia życia przez wzajemną czułość miłości8. Ale to był wyjątek na tle ogólnej praktyki, która traktowała wierność małżeńską z lekceważeniem. Doskonale to zobrazował Henryk Sienkiewicz w „Quo vadis?”, gdy wkłada w usta Petroniusza lekceważące słowa „una vira” (jedna żona) o Pomponii Grecynie, która była żoną Aulusa Plaucjusza. Zazwyczaj rzymskie matrony, podobnie jak dziś hollywoodzkie gwiazdy, liczyły swe lata ilością posiadanych mężów. Ten współczesny Olimp nie wymyślił niczego nowego. Już Ksenofanes występując przeciwko szkodliwemu wpływowi politeizmu greckiego wykazywał, jak wiarołomstwo i cudzołóstwo bogów mitycznych zatruwało umysły Greków już od ławy szkolnej. Stąd rodzina pogańska i w ogóle opinia publiczna traciła wrażliwość na to, co złe i niemoralne, i kryzys rodziny stał się kryzysem państwowym zagrażającym unicestwieniem.

I oto chrześcijaństwo przynosi nowe spojrzenie na małżeństwo, podnosząc w nim stanowisko kobiety tak dalece, że konsekwencją staje się jej dążenie do równouprawnienia. A jeśli do tego dodamy jej macierzyńską godność, o której C. K. Norwid pięknie powie, że „organizm onejże często za DWA ręczy żywoty”, to podkreślona zostaje jej wyższość nad mężczyzną9. Nowego ducha tchnęło chrześcijaństwo w zasadę rzymską: „Ubi Caius, ibi Caia”, gdzie ty jesteś Panem, tam ja jestem Panią, i uczynił zeń obowiązujące prawidło nierozerwalności małżeństwa. Pod wpływem tej idei małżeństwo i rodzinę otoczono opieką prawną w myśl chrześcijańskiej zasady nierozerwalności.

W związku z tym zmieniła się postawa państwa wobec dzieci, które według nowej wiary były najwspanialszym owocem osobowej miłości rodziców. W świecie pogańskim był rozpowszechniony zły zwyczaj zabijania dzieci w łonie matki lub ich porzucanie przy narodzeniu. Można by pomyśleć, że ta praktyka tolerowana przez starożytne państwo spotkała się przynajmniej z protestem filozofów. Nic podobnego. Platon dla utrzymania określonej liczby obywateli domaga się śmierci dla wszystkich dzieci kalek, albo zrodzonych z rodziców o wątłym zdrowiu. Podobnie Arystoteles, aby przeszkodzić tworzeniu się warstwy ludności ubogiej zalecał aborcję i wyrzucanie dzieci. Ideałem kobiety w literaturze antycznej jest często hetera więc o wysławianiu macierzyństwa nie ma mowy, podobnie jest z ojcostwem.

U Stobaeusa, pisarza z V wieku czytamy: „Nie ma nic tak nieszczęśliwego jak ojciec, szczególnie ten, co się obarczył zbytnią ilością dzieci! Nie potrzeba dzieci!”10.

Ideałem jest syn jedynak, o ile kto w ogóle pragnie pozostawić jakieś potomstwo.

Starożytny pisarz Polibiusz (II w. prz. Ch.) pokazując całą powagę tego zła pisze tak:

„W całej Grecji daje się za naszych dni dostrzegać takie umniejszenie urodzin, słowem takie wyludnienie, że miasta stoją pustką, a ziemie leżą odłogiem, a winy tego nie ponoszą ani wojny częste, ani zarazy morowe (...) Przyczyna złego jest aż nadto jasna (...) Przez próżność, skąpstwo lub tchórzostwo mężczyźni nie chcą się żenić, ani wychowywać dzieci poza małżeństwem; zachowują oni ledwie jedno lub dwoje, by mieć komu zapisać majątek i zapewnić życie wystawne; w ten sposób ta klęska się rozwielmożniła szybko i podstępnie”11.

I oto po edykcie mediolańskim geniusz chrześcijański sprawił, że to, co dobre w starożytności, „obrobione” wskazaniem Apostoła Narodów (Ef 5,32) o głębokim związku między małżeństwem, a tajemnicą Chrystusa i Kościoła, uczyni z rodziny na zawsze kolebkę życia i miłości, gdzie dzieci stawały się podporą rodziców w starości12.

Dzisiaj Kościołowi, spadkobiercy i stróżowi owego starożytnego depozytu pozostaje jako stałe zadanie przypominanie rządzącym i wielkim tego świata, żeby podejmowali środki wspierające rodzinę, bo ona jest pierwszym miejscem „humanizacji” osoby i społeczeństwa13.

Druga zasada to głoszenie idei dziecięctwa Bożego przez co w cywilizację rzymską wbity został zbawienny klin dążenia do zniesienia niewolnictwa. Przy czym problem ten potraktowało chrześcijaństwo niezwykle szeroko. Ono nie ograniczyło się tylko do kierowania apelu do właścicieli niewolników, by traktowali ich po ludzku, ale zmieniło samo podejście starożytnych do samej pracy głosząc postulat etyczny: „Kto nie chce pracować niech nie je”. Świat klasyczny fizyczną pracą pogardzał. Miało to miejsce zwłaszcza w starożytnym Rzymie, gdzie obok ludzi wolnych z urodzenia była olbrzymia liczba wyzwoleńców, zazwyczaj bez grosza, uważających pracę fizyczną za hańbę i w związku z tym szukających zajęć pośrednich: aktora, linoskoczka, astrologa, wróżbiarza, gladiatora nierządnicy, kapłana Izydy. Te profesje miały i większe uznanie i bardziej popłacały niż uczciwa praca. Oczywiście mniemały się te masy wolnymi, podobnie jak dziś. Zresztą nawet ludzie wolni z urodzenia w Rzymie na tyle mieli własności, życia i honoru, na ile dozwalał boski cesarz. Pod nimi jęczał tłum niewolników, pozbawionych wszelkiego prawa ludzkiego. „Głupcze – woła Juwenalis w jednej ze swych satyr (IV, 221), więc niewolnik jest człowiekiem?” Niewolnik nie miał duszy; Grecja starożytna nazywała go ciałem (σωμα), a Rzym rzeczą (res). Celem jego życia było pełnienie woli właściciela; od fantazji pana zależało jego życie; było to po prostu narzędzie, jakim się posługiwano dopóki żyło. A gdy nie miał sił, a życie się przedłużało, to Katon radził, by takiego biedaka głodem zamorzyć (eutanazja).

Jakie stanowisko zajęło chrześcijaństwo wobec tak palącego problemu? Ono nie dążyło do odmiany tej rzeczywistości społecznej środkami rewolucyjnymi. Szanowało chrześcijaństwo starożytne instytucje społeczne i polityczne, a w kwestii niewolnictwa o tyle rzecz była jeszcze trudniejszą, że niewola nie była tylko raną i hańbą pogańskiego świata, ale równocześnie jego zastarzałą formą pracy, podstawą jego egzystencji. Każde więc gwałtowne uderzenie na tę instytucję, której czas nadał pozory prawa, byłoby sprowadzeniem niewyobrażalnego chaosu w społeczeństwie. Stąd Kościół nie wydał formalnej proklamacji, w której by znosił za jednym zamachem wszystkie prawa pana nad niewolnikiem, ale zaatakował od samego początku, z całą siłą, idee i obyczaje i dążył do przeobrażenia całego społeczeństwa, i zniesienia niewoli przez odrodzenie duchowe chlebodawców i niewolników. Taka powolność służyła dobru samego niewolnika, trzeba było bowiem go wpierw przekonać, że jest człowiekiem, wyrwać z jego duszy jad zemsty i doprowadzić ją do wewnętrznej równowagi, a dopiero potem obdarzyć go wolnością. W przeciwnym razie zamiast ludzi, rzucono by potwory na społeczeństwo.

Powtórzmy raz jeszcze: na istotę niewoli złożyły się dwie rzeczy: pogarda człowieka i pogarda pracy. Otóż Kościół napiętnował je przez to, że zasiał w świecie pogańskim dwie myśli: o równości wszystkich ludzi wobec Boga i że nazwał pracę rzeczą chwalebną. Więc widzimy, że Kościół nie zniósł ani różnicy stanów, ani nie wystąpił przeciw zależności jednych od drugich, ale nauczył świat, że za zdeptanie ludzkich praw drugiego czeka równa odpowiedzialność pana i niewolnika. Równocześnie wpływał na panów, którzy przyjęli nową wiarę, aby obdarzali wolnością swych niewolników. Chrześcijańscy panowie dawali przykład łagodnego obchodzenia się z niewolnikami i na tym wzorze ukształtowało się potem społeczeństwo. Czyli innymi słowy: Kościół wziął z ręki swego Boskiego Założyciela gotową zasadę nowego ustroju społecznego, prawo naturalne i nie omieszkał wszczepić je w duszę ludzkości, natomiast wydobycie z niego ostatecznych konkluzji zostawił powolnej pracy dziejów. To ziarno zaczęło powoli przynosić owoce. Zwłaszcza z głoszonego szacunku dla pracy i dla tego, kto ją wykonywał, w duszy samego niewolnika rodziło się poczucie ważności swych obowiązków, i w taki sposób nabrała ta myśl wymiaru etycznego. A niewolnik chociaż częstokroć nie miał całkowitej wolności, to jednak widział, że Kościół tyle go ceni, co jego chlebodawcę, te same kładąc na jego czoło oleje święte i do tej samej dopuszczając go uczty eucharystycznej. Mógł zostać kapłanem, biskupem, papieżem, (Kalikst) a więc rządził wolnymi z urodzenia. Najbardziej jednak ujrzał się niewolnik podniesionym przez to, że Kościół prochy jego towarzyszy, którzy krew przelali za Chrystusa, wyniósł na swe ołtarze i modlił się do nich, jako potężnych orędowników u Boga14.

Tak oto sprawdza się słowo, że wolność jest ściśle związana z chrześcijaństwem i idzie w ślad za nim, a znika z życia narodów wraz z jego zniknięciem.

Trzecią sprawą jaką wniosło chrześcijaństwo w życie ludów u schyłku starożytnego świata było konsekwentne propagowanie zniesienia swoistego wymiaru sprawiedliwości społecznej, jaką była zemsta, czy mówiąc językiem biblijnym prawo odwetu. Ona powstała w imię słuszności, ażeby sprawiedliwości stało się zadość, by przestępstwo nie uszło bezkarnie. Oczywiście już w starożytnym Egipcie, a potem w Rzymie nastąpiło jej przezwyciężenie poprzez przekazanie jej sądownictwu publicznemu. Niemniej ona była głęboko zakorzeniona wśród antycznych ludów, w ich mentalności. Więc chrześcijaństwo, które w swej misjonarskiej działalności przekraczało granice imperium rzymskiego, dzieliło się doświadczeniem wszystkich krajów, które uczyło, że zemsta wyradza się w końcu w powszechny bandytyzm i anarchię bez końca, wobec czego przepada bezpieczeństwo publiczne i trwałość stosunków. Toteż konsekwentnie propagowało, zwłaszcza wśród ludów budujących zręby swego życia na gruzach imperium rzymskiego, wyrzeczenie się prawa odwetu na rzecz sądownictwa publicznego a tym samym przyczyniało się do zawiązków ich państwowości15. Mówiąc najogólniej, jest to wielki wkład cywilizacyjny chrześcijaństwa, że w miejsce logiki zemsty wprowadziło logikę przebaczenia i nie wolno o tym zapominać.

Ale możemy powiedzieć za naszym papieżem świętym Janem Pawłem II, że ta wolność do swobodnego życia, która była aktem władcy Kościołowi dana, była jednocześnie zadaniem do zrealizowania. I tu Kościół, mając w swej naturze zapisaną wolność od początku swego istnienia był szermierzem wolności, i wywiązał się z tego zadania znakomicie16.

Głosząc wyższość siły duchowej nad materialną, nie tylko obronił swą niezawisłość od władzy państwowej, ale po edykcie mediolańskim rozpoczął zdecydowany pochód ku swojej supremacji w tej dziedzinie zaznaczającej się pełnym udziałem wyznawców Chrystusa we wszystkich dziedzinach życia społecznego, w których okazali się oni szczególnymi protagonistami humanizacji życia.

Szczególna rola przypadła tu następcom Świętego Piotra na Rzymskiej Stolicy. Nieprzypadkowo z posągu Jowisza ulany został brązowy posąg Rybaka z Galilei, który siedzi na tronie w bazylice watykańskiej, obok jego grobu. Jest to z jednej strony jakieś zobrazowanie świata klasycznego, który w chrześcijaństwie przejrzał się jakby wskrzeszony do nowego życia, a z drugiej ukazanie kulturotwórczej roli Katedry św. Piotra, zawierającej w sobie także łaciński genius pozwalający chrystianizować ówczesny świat antyku w duchu głęboko humanistycznym17. Nic więc dziwnego, że cesarz Teodozjusz Wielki, uznając wolność Kościoła od państwa i ceniąc przodującą w tym względzie rolę św. Piotra pod koniec IV stulecia (27 II 380 r.) wydaje dekret, w którym ogłasza religię katolicką prawem państwa. Tekst zaczyna się tymi słowami:

„Chcemy widzieć wszystkie ludy, które podlegają miłościwej władzy naszej Łaskawości, żyjące w wierze, którą przekazał Rzymianom Apostoł Piotr i którą głosi tak jak on niegdyś, także dzisiaj i wyznaje, jak każdy wie, papież Damazy i biskup Piotr z Aleksandrii”.

A jednak Kościół Zachodni, odrzucił państwowość starożytną rzymską, nie utożsamił się z nią, bo widział w niej niebezpieczeństwo ograniczenia swej niezależności. Owszem, będzie pielęgnował z niej wszystko co dobre, ale tak, by nie utracić ani okruszyny ze swej materii religijnej i wolności18. Pozwoliło to opoce Piotrowej nad Tybrem już w następnym stuleciu mężnie wstrzymać szturm ze strony ludów germańskich. Choć nie dysponowała siłami tego świata, to podbiła je swoją siłą ducha, swym urokiem wewnętrznym promieniującym ze wzgórza Watykanu, i zaczęła tworzyć cywilizację katolickiej Europy i wychowywać narody według klasycznych wzorców. Dzięki temu w imieniu upadłego państwa rzymskiego mogła powiedzieć: „victi victoribus legos dederunt”, zwyciężeni, prawa swe dali zwycięzcom.

Patrząc raz jeszcze na posąg Księcia Apostołów z jego bazyliki, możemy powiedzieć, że nic dziwnego, że europejskie pokolenia za pokoleniem szły całować jego stopy, aż mu wielki palec odcałowały w podzięce za to, że w pełni wykorzystując walory edyktu mediolańskiego, jego następcy na Rzymskiej Stolicy, uczynili z Wiecznego Miasta źródło jedności kontynentu europejskiego19. A sam Jubileusz 1700-lecia Edyktu Mediolańskiego wieszczy Kościołowi katolickiemu ze Stolicą rzymską znaczenie żywej opoki chrześcijaństwa, serce historii całego globu ziemskiego.

4 Bł. Jordan z Saksonii, cytata za J. Woroniecki, U podstaw kultury katolickiej, Lublin 2002, s. 134.

5 To, czego nie mógł pojąć Dioklecjan zrozumiał cesarz Konstantyn, który widząc bezskuteczność walk Dioklecjana z chrześcijaństwem i daremność jego wysileń ku ratowaniu imperium, zawrócił się w stronę przeciwną, przyjął chrześcijaństwo, ażeby tę nową potęgę dla celów państwa wyzyskać. Następstwa wykazały, że się spóźnił; stary Rzym i wraz z nim stara cywilizacja dogorywały.

6 W: Focjusz, Biblioteka, t. 5, Warszawa 1999, s. 191.

7 Orationes 43, 11, SCh 384, 136-138.

8 Etyka Nikomachejska, VIII, 14, 7-8.

9 Odczytał trafnie myśl chrześcijańską nasz Wieszcz, gdy dodaje: „Z tej to zarazem wyższości kobiety pochodzi osobny jej urok i wpływ społeczny, a który w rzeczywistości nadaje jej kapłaństwo. Albowiem kobieta, będąc najżywszym węzłem pomiędzy samotnym Ja, a publicznym My, stawa się pierwszą kapłanką naturalnie immolującą egoizm i dającą ugruntowanie zbiorowemu ciału społecznemu”.

10 Johan Stobaeus, Florilegia LXXXVI i 15.

11 Dzieje, V, 97.

12 Zaznaczyło się to w tym, że władza państwowa zwalcza porzucanie dzieci i ogłasza, że zabójstwo dziecka dokonane powagą władzy ojcowskiej jest dzieciobójstwem.

13 Por. Adhortacja apostolska Christifideles laici, 40. Por. Przemówienie papieża Pawła VI z Nazaretu 5 I 1964 roku, gdzie między innymi czytamy takie słowa: „Uczmy się od Nazaretu, że wychowanie rodzinne jest drogie i niezastąpione, i że w sferze społecznej ma ono pierwszorzędne i niezrównane znaczenie”.

14 Pamiątką materialną przemiany poglądów na kwestię niewolnictwa od uzyskania przez Kościół wolności są tabliczki z monogramem Chrystusa, jakie nosił na szyi zbiegły niewolnik. Dotychczas wypalano mu na czole znamię uciekiniera (F – fugitivus). Imię Chrystusa na tabliczce przypominało mu, komu zawdzięcza złagodzenie swego losu. Sub auspiciis Christi weszła w czasach Konstantyna w użycie obroża, ale z nią ustało okrutne napiętnowanie. Zniesiono również karę krzyżowania. Dlaczego? Również dlatego, że na krzyżu zawisło zbawienie świata i odtąd to będzie znak triumfu miłości do człowieka. Ponadto zabroniono żydom posiadania chrześcijańskich niewolników. W końcu to roztropne zmienianie stosunków państwowych przez cesarza podług ducha chrześcijańskiego doprowadziło do tego, że umyślne zabójstwo niewolnika zrównał on z morderstwem.

15 Zob. F. Koneczny, O wielości cywilizacji, Kraków 1935 (reprint), s. 269.

16 Wolność nierozerwalnie wiąże się z przywilejami. Przypatrzmy się pokrótce tym przywilejom, jakie otrzymał Kościół: było to zwolnienie duchowieństwa od ciężarów państwowych, przyznanie prawa azylu świątyniom chrześcijańskim, które cesarz chętnie sam wznosił w całym imperium; pozwolenie Kościołowi na zatrzymywanie darowizn i zapisów, otoczenie opieką dobroczynnych zakładów kościelnych, dalej, to, co i dziś by się przydało niejednemu państwu w walce ze skorumpowanym wymiarem sprawiedliwości, mianowicie nadanie biskupom przywileju wydawania wyroków sądowych mających znaczenie prawne wobec państwa. I jeszcze jeden przywilej jakże aktualny dziś, zaliczenie niedzieli do rzędu świąt uznanych przez państwo, w celu świętowania, a tym samym wychowywanie społeczeństwa do dbania o swoją godność.

17 Znany uczony protestancki A. Harnack nazywa wprost Kościół katolicki dalszym ciągiem rzymskiego imperium. Tymi słowami dał wyraz przekonaniu, że myśl i kultura antyczna, rzymska istnieje do dziś dnia dzięki Kościołowi katolickiemu. A Stolica św. Piotra była tego wszystkiego zwornikiem bo posiadając ów „rzymski geniusz” schrystianizowała na modłę rzymską barbarzyńską Europę.

18 I to stanowi największy rozłam między Kościołem katolickim a prawosławnym. Cerkiew bowiem nie uznaje niezawisłości władzy kościelnej od świeckiej. A że na czele niezależności tej zasady stoi biskup Rzymu, stąd się nie uznaje jego prymacjalnej pozycji w Kościele.

19 Rozumiemy to szczególnie my Polacy. Możemy z dumą podziwiać, jak w łonie samego narodu obudziła się potrzeba, aby utrzymać historyczne związki z Rzymem. I tego broniliśmy zawsze bo rozumieliśmy, że zerwanie łączności ze Stolicą św. Piotra byłoby naruszeniem i rozluźnieniem ścisłej łączności z Zachodem, byłoby zwycięstwem Wschodu nad Zachodem, Bizancjum nad Rzymem.