Henryk Sienkiewicz, Na polu chwały

Henryk Sienkiewicz, Wiry

Henryk Sienkiewicz, Bez dogmatu

Henryk Sienkiewicz, Rodzina Połanieckich

Józef Weyssenhoff, Puszcza

Józef Weyssenhoff, Hetmani

Teodor Jeske-Choiński, Tiara i korona

Teodor Jeske-Choiński, O hospodarską mitrę

Józef Korzeniowski, Wyprawa po żonę

Józef Korzeniowski, Spekulant

+ A. M. D. G. +

Opracowanie komputerowe:

Damian Karaś

Projekt i grafika na okładce:

Robert Gospodarczyk

Korekta:

Magdalena Broniarek

Copyright © 2017 by Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu

ISBN 978-83-8101-103-7

Sandomierz 2017

W katedrze wormackiej nabożeństwo dobiegało do końca. Biskup osnabrycki Benno sławił z ambony żywot patrona dnia, świętego Marcina, biskup spirski Henryk sprawował świętą Ofiarę. Jeszcze się panowie rzeszy nie rozjechali do swoich diecezji, województw i hrabstw. Wszak należała się im sowita nagroda za wierność okazaną tronowi, a król nie miał dotąd czasu podpisać nowych beneficjów i godności.

Katedrę zamknięto dziś dla mieszczan, wypełnili ją bowiem po brzegi liczni goście i dworzanie.

W nawie potężnej świątyni, na zimnych płytach marmurowych, klęczeli przedstawiciele najmożniejszych rodów frankońskich i lotaryńskich; po lewej stronie panie, po prawej panowie. Każda z tych dumnych kobiet zdziwiłaby się bardzo, gdyby się jakaś mieszczka ośmieliła modlić obok niej, każdy z tych gwałtownych mężów zabijał bez namysłu bliźniego. A tu, w obliczu Zbawiciela wydziedziczonych, bili się w piersi, przekonani głęboko, iż korząc się przed Bogiem, przyznając się w cichości serca do win popełnionych, czynią zadość obowiązkom chrześcijanina.

Byli wszyscy szczerymi katolikami, nie odważyliby się nigdy wątpić o którymkolwiek z dogmatów, lecz ich nieokrzesane dusze, przytroczone zmysłami do ziemi, nie umiały się wznieść do wysokich szczytów nauki Chrystusowej. Znaczna ich część wystawiała sobie Boga jako Króla, spoczywającego w niebie na złotym tronie, pod baldachimem z rubinów, szafirów i szmaragdów. Co poniedziałek – wierzyli – archanioł Michał odprawia przed Bogiem Mszę, a święci przygrywają na skrzypkach. I jak do panów dochodzi się przez sługi, tak należy sobie zaskarbić względy któregoś ze świętych, aby dostąpić po śmierci łaski Bożej. A że służba bywa wrażliwa na podarki, przeto trzeba sobie zjednać świętych hojnością dla kościołów, zbudowanych pod ich wezwaniem.

Nie tylko sam Bóg, zbyt daleki, nieuchwytny dla naiwnej wyobraźni wieków średnich, zbyt niepojęty dla ludzi, z których niewielu znało Credo1 chrześcijańskie, ale święci byli ucieczką strapionych i cierpiących. Do nich wznosiły się pobożne westchnienia i błagania namiętne. Oni, żyjący kiedyś wpośród śmiertelników, współczuli – mniemano – niedoli dzieci tej ziemi i podawali chętne ucho wszelakim skargom.

Oprócz patrona przydanego na chrzcie każdy katolik miał przed sądem Boga drugiego rzecznika, wybranego później spomiędzy apostołów. Do tego szczególnie umiłowanego opiekuna udawano się w smutku i boleści.

Hrabiną z Wolfenburga miotał bezsilny gniew. Nie chciała przebaczyć Bertoldowi, a obawa przed niełaską króla nakazywała jej ostrożność.

Klęczała pod samą amboną, modląc się żarliwie do świętego Mateusza, swego patrona z wyboru.

– Oszpeć ją, opiekunie mój niebieski – błagała. – Powlecz jej oczy obrzydliwą ropą, gładkie lico poryj znakami ospy; spraw, aby jej wyrósł garb z tyłu i z przodu. Pomścij mnie, słodki przyjacielu, a na twoim ołtarzu w kaplicy wolfenburskiej zapalę sto świec woskowych i ustanowię pobożnego mnicha, aby tylko tobie służył.

Prosząc apostoła o okrutną łaskę, posyłała w stronę Judyty spojrzenia pełne nienawiści, jakby wskazywała ją świętemu.

– Zetrzyj z tej żmii krasę młodości, uczyń ją starą, wstrętną, ohydną, aby nie zaznała nigdy rozkoszy miłości.

Gdyby Judyta mogła wiedzieć, iż była przedmiotem tak mściwej modlitwy, nie rozglądałaby się po katedrze z taką ciekawością.

Dokoła niej działy się rzeczy, których nie przypuszczała nigdy w Hohenau. W domu ostrzegano ją przed dotknięciem ręki nieszczęśliwych, pozbawionych przez papieża prawa obcowania z wiernymi, a tu, pod bokiem najwyższego wójta Kościoła, zasuspendowani biskupi sprawowali święte czynności i wyklęci brali udział w nabożeństwie nie gorsząc nikogo.

Jak gdyby miecz świętego Piotra nie błysnął nigdy nad ich głowami, klęczeli przyjaciele króla obok wojewodów, nieporażonych błyskawicą rzymską i nikt się od nich nie odsuwał. Dziś z rana, przed rozpoczęciem Mszy Świętej, Judyta widziała, jak Bertold i Ulryk z Godesheimu witali się serdecznie z biskupami i opatami, jak gawędzili z nimi ze swobodą dobrych przyjaciół.

I zachowanie króla dziwiło Judytę. Opowiadano jej w Szwabii, iż wesoły władca gardził przepisami kościelnymi, lekkomyślny i bezbożny, a ten lekkomyślnik i bezbożnik przykładnie się modlił. Ani razu nie podniósł oka od psałterza, podczas Przemienienia dotknął posadzki czołem, podczas Agnus Dei 2 bił się w piersi.

Dziewczyna wychowana w dalekim górskim kraju, w cichym klasztorze panieńskim, nie umiała sobie odpowiedzieć na pytania, które trzepotały się w jej główce. Dlaczego unikano wyklętych w jej stronach rodzinnych, a na dworze królewskim nie zwracano uwagi na wyrok Rzymu? Dlaczego nie stosowali się tak uczeni kapłani, jak biskup Benno i proboszcz goslarski Rupert, do rozporządzeń ojca chrześcijaństwa? Chyba znali oni prawo kanoniczne lepiej od mnichów reichenauskich i plebanów szwabskich. Nawet głośny ze świątobliwego żywota arcybiskup Limar nie poddał się rozkazowi Hildebranda. Dlaczego? Czyżby to, co jej mówił Bertold pod gruszą na miedzy meersburskiej, było prawdą istotną? Sięgałby biskup rzymski po koronę króla rzymskiego?

Wzrok Judyty poszedł w stronę ołtarza, gdzie Henryk z Bertą siedział na krześle wybitym szkarłatnym suknem.

Ten potomek wielkich wojowników, sam odważny rycerz, miałby stać się wasalem mnicha?

Uśmiech niedowierzania przemknął po ustach Judyty. W głowie wolnej pani frankońskiej nie mogła się ta myśl, jej zdaniem dziwaczna, pomieścić. Król niemiecki miałby składać komukolwiek na ziemi przysięgę posłuszeństwa? Byłoby to zniewagą dla plemienia, które zdeptało pyszną Romę.

Judyta nie przeczuwała, iż buntownicze pytania ryły w jej mózgu jak krety, podkopując w niej wiarę w powagę biskupa rzymskiego. Nie wiedząc o tym, oddalała się z każdą chwilą od zasad wyniesionych z klasztoru szafuskiego.

Bez obawy splamienia prawowierności katoliczki przypatrywała się Bertoldowi i kiedy po skończonym nabożeństwie znalazł się obok niej, powitała go z radością. Dlaczegóż miałaby go omijać jak zapowietrzonego, skoro biskupi z nim obcowali? – tłumaczyła się przed swoim sumieniem.

Dwór przeszedł parami z katedry do pałacu, przodem król z królową, a za nimi wojewodowie, członkowie rządu, prałaci i dworzanie.

Hrabina Adelajda, jakkolwiek miała prawo do towarzyszy wyższego dostojeństwa, podała rękę Burhardowi z Rekingen, co wywołało szyderczy uśmiech na ustach Ulryka z Godesheimu.

– Ruda już się po Bertoldzie pocieszyła – rzekł do margrabiny Wolfili, którą prowadził. – Szczęść jej Boże! Będziemy mieli spokój.

– Zdaje się, że łudzi was przyjaźń dla pana Bertolda – odparła margrabina. – Adelajda nie zapomina tak łatwo.

– Nie sądzę, ażeby hrabina chciała użyć tego gila jako środka zemsty.

– Adelajda nie gardzi żadnym środkiem, choćby najsłabszym. Zauważyłam, że pan Burhard stara się zbliżyć do Judyty.

– Ten smyk? Ostrzeżcie go, margrabino, jeżeli jego młode lata budzą w waszym dobrym sercu litość. Hrabina mogłaby go w istocie nakłonić do jakiegoś nierozważnego czynu, a byłoby chłopca szkoda. Bertold roztarłby go jak ziarnko pieprzu.

Podkomorzy Burhard z Rekingen postępował obok hrabiny Adelajdy nadęty jak młody paw, spoglądając tryumfująco na swych przyjaciół. Niejeden z nich zazdrościł mu zaszczytu, jakiego dostąpił, o względy bowiem pięknej pani z Wolfenburga dobijali się nawet wytrawni zdobywcy serc niewieścich.

– Pokładałam większą ufność w waszej zręczności – mówiła hrabina do podkomorzego zniżonym głosem. – Nie uczyniliście dotąd nic, aby zasłużyć na obiecaną nagrodę.

– Przystęp do przybranego dziecka korony bywa trudny, jak wiadomo, hrabino – tłumaczył się podkomorzy. – Wolna pani z Hohenau prawie ciągle znajduje się przy boku królowej.

– Dla odwagi podnieconej obietnicą sowitej zapłaty nie ma trudności. Widzę, iż trzeba mi się obejrzeć za lepszym przyjacielem.

– Miejcie cierpliwość, hrabino – prosił podkomorzy. – Dotąd udało mi się już nawiązać z panią Judytą bliższą znajomość.

– Od znajomości do poufałości wiedzie daleka droga, dalsza niż przypuszczacie. Powinniście byli korzystać z nieobecności króla i jego otoczenia. Teraz trudniej będzie wam usidlić tę wieśniaczkę słodkim słowem.

– Król wyjeżdża za kilka dni ze swoimi przyjaciółmi do Bamberga, dłuższe wieczory jesienne, spędzone wspólnie z królową w sali rycerskiej, zbliżą do siebie męskich i żeńskich członków dworu. Ufajcie mi, hrabino. Uczynię wszystko, aby pozyskać wasze względy.

Król zatrzymał się na ganku pałacu i bardzo serdecznie witał się ze swoimi doradcami i gośćmi. Każdego całował w twarz, wojewodów lotaryńskich objął za szyję, damom dworu, które się przed nim nisko pochylały, kłaniał się uprzejmie.

Spostrzegłszy Judytę obok Bertolda, uśmiechnął się do niej przyjaźnie.

– Powietrze wormackie służy mojej przybranej córeczce – odezwał się, gładząc ręką pieszczotliwie włosy Judyty. – Róże szczęścia wykwitły na jej buzi, spokojny płomień zadowolenia błyszczy w jej oczętach. Bardzo jesteśmy radzi, że opieka tronu działa tak korzystnie na wasze zdrowie.

Gorący rumieniec oblał twarz Judyty. Czuła na sobie mnóstwo ciekawych spojrzeń, słyszała szepty dam dworu. Daremnie szukała w pamięci odpowiedzi godnej świetnego otoczenia. Obecność króla i najwyższych dostojników rzeszy poplątała jej myśli. Spuściwszy głowę milczała.

Król widząc jej zmieszanie mówił:

– Niech was blask korony i powaga jej doradców nie oślepiają, piękna Judyto, albowiem korona jest waszym ojcem... Godzi się, aby się dziecię obawiało ojca? Wszystkie zamki królewskie są waszym domem.

Judyta spojrzała na Henryka z wdzięcznością. W dotknięciu jego ręki, która musnęła znów jej włosy, było tyle miękkości, w jego głosie tyle szczerych dźwięków, iż nie mogła wątpić w łaskę królewską. Reszta obawy przed majestatem seniora rzeszy rozpierzchła się, ustępując miejsca uczuciu uwielbienia.

– Wasza Wzniosłość okazuje mi tyle dobroci – wyrzekła cichym głosem – iż nie umiem znaleźć słów podziękowania.

– Podziękujecie nam dostatecznie za życzliwość – odpowiedział król – kochając całym sercem naszego przyjaciela Bertolda. Mamy nadzieję, iż usuniemy wkrótce przeszkodę, jaka was oddala od ołtarza. Zaraz po Nowym Roku udamy się do Rzymu, aby przyozdobić naszą głowę koroną cesarską. Przy tej sposobności załatwimy sprawy naszych przyjaciół. Tymczasem ufajcie Bertoldowi.

Zwróciwszy się do swoich doradców rzekł:

– Zechciejcie na mnie zaczekać w sali rycerskiej.

Kiedy Henryk oddalił się, damy dworu skwapliwie otoczyły Judytę. Każda z nich chciała otrzeć się o wybraną, z którą potężny władca tak długo i życzliwie rozmawiał. Wszystkie zapewniały ją o dozgonnej przyjaźni, o niekłamanym szacunku, jaki żywiły dla jej cnoty, a pomiędzy sobą chichotały szepcząc:

– Henryk sprzykrzy ją sobie rychło. Jest ona dla niego za głupia, za nudna.

Zamiar króla, by udać się do Rzymu, zadziwił jego przyjaciół. Nic dotąd o tym postanowieniu nie wiedzieli.

– Słyszałeś? Chce jechać do Rzymu – mówił biskup spirski do Ulryka z Godesheimu, wchodząc z nim do sali rycerskiej.

– Domyślam się, iż od cesarzowej Agnieszki znów przyszły płaczliwe skargi – odpowiedział palatyn. – Ta stara dziwaczka mogłaby się raz uspokoić. Kiedy jej dobrze z mnichami rzymskimi, niech siedzi spokojnie i nie wścibia pobożnego nosa do nie swoich rzeczy. Gotowa nam, zbyt gorliwą troską o zbawienie duszy syna, pokrzyżować wszystkie plany.

– Gdyby Henryk pojechał do Rzymu bez dostatecznej siły zbrojnej – rzekł biskup – Hildebrand za cenę korony cesarskiej wyłudziłby z niego uznanie swoich rozporządzeń, a na to nie możemy się zgodzić.

– Musiałbyś ostrzyc ładne włoski – żartował palatyn – i piać przez kilka tygodni psalmy w jakimś ascetycznym klasztorze, zanim Hildebrand przywróciłby cię do łaski. Byłaby to właśnie zabawka dla ciebie. Jak ci się zadaje, mężu świątobliwy?

– A ty włóczyłbyś się jako przykładny grzesznik u moich stóp błagając o rozgrzeszenie.

– Żarty na stronę – mówił Ulryk. – Podróż Henryka do Rzymu przed załatwieniem naszych sporów z Hildebrandem uwłaczałaby powadze korony niemieckiej, obniżyłaby jej znaczenie. Nie możemy dopuścić do tego, aby się biskup rzymski rządził u nas, jak w Lateranie. Gdybyśmy raz ustąpili, mielibyśmy w rzeszy co miesiąc legatów z coraz to innymi żądaniami.

– Mówiłem ci już, iż jedynie Gotfryd lotaryński mógłby przeważyć zdanie króla na naszą stronę. Henryk ceni jego radę i ma dla niego wyznaczoną rolę. Trzeba korzystać z jego obecności.

– W samą porę przypomniałeś mi pomoc Gotfryda. Zaraz się do niego zabiorę. Zobaczysz jak go zażyję. Rzuci się niby pstrąg w górskim potoku.

Garbaty wojewoda stał pod jednym z filarów, na których spoczywało sklepienie sali. Rozmawiał z Bertoldem. Kiedy Ulryk do niego przystąpił, opowiadał właśnie coś z wielkim ożywieniem.

– Zapomniałem was spytać, panie wojewodo – rzekł Ulryk – jak się miewa wasza małżonka, piękna Matylda?

Pytanie to podziałało na Gotfryda, jak śmiertelna obelga. Urwał opowiadanie w połowie słowa, zbladł, kurczowo objął prawicą rękojeść miecza i spojrzał na palatyna strasznym wzrokiem.

Przez kilka chwil milczał. Potem rzekł głosem, w którym kipiała wściekłość:

– Ludzie nazywają was złośliwym, panie palatynie, ostrzegam was jednak, iż nie było dotąd na ziemi tak zuchwałego gada, który by się ośmielił ukąsić garbuska lotaryńskiego.

Zewsząd nadbiegli dostojnicy koronni, aby zastawić sobą przyjaciela.

Ale Ulryk nie uląkł się gniewu wojewody.

– Chodzą wieści po kraju – rzekł – iż przed wyprawą saską jeździliście do Lombardii w celu nagięcia niesfornej małżonki do posłuszeństwa. Pytam tylko przez życzliwość, pragnąłbym bowiem szczerze waszego zwycięstwa w walce z Hildebrandem.

– Życzliwość bywa czasami złością rozmyślną – odparł Gotfryd, topiąc nieufny wzrok w twarzy Ulryka. – Mówcie wyraźnie, bez wstępu, do czego zmierzacie. Jeśli chcieliście mnie podrażnić przeciw mnichowi, co się nazywa ojcem chrześcijaństwa, a powinien gorzeć na wieki w ogniach piekielnych, dopięliście celu.

Ulryk roześmiał się wesoło.

– Doskonale! – zawołał. – Nic nie może się ukryć przed waszym bystrym okiem. Skoro odgadliście mój zamiar, przyznaję się do winy. Chciałem się w istocie tylko dowiedzieć, czy żywicie dla Hildebranda zawsze te same uczucia posłusznego syna. Widzę z przyjemnością, iż miłujecie go z całej duszy.

Po żółtej twarzy garbuska biegały drgania nerwowe. Krzywiły się jego usta, rozsuwały się szczęki, latały nozdrza. Władca pogardliwy wobec wielmożów saskich, spokojny w najkrwawszej bitwie, stracił opanowanie na wspomnienie nazwiska Grzegorza VII.

– Uczucia posłusznego syna?! – wrzasnął. – Dla kogo? Dla chytrego lisa, dla jadowitej żmii, dla łyka, który powinien czyścić rondle w kuchni wiejskiego klechy, zamiast udawać biskupa biskupów? Tylko motłoch rzymski mógł posadzić takiego nędznika na Stolicy Apostolskiej. Ale my ściągniemy go za resztki włosów z tronu papieskiego i zamkniemy w najuboższym z klasztorów.

Mówiąc to błyskał Gotfryd oczami jak głodny wilk, który ujrzał z daleka jagnię.

Miał on do Grzegorza VII głęboką nienawiść, posądzał go bowiem o zburzenie swojego ogniska rodzinnego.

Zaślubiwszy przed półtora roku słynną z urody, bogactw i pobożności Matyldę toskańską, wziął ją ze sobą do Lotaryngii, marząc o spóźnionym szczęściu w objęciach miłości. Ale wychowanica biskupa Anzelma z Lukki i fanatyczna wielbicielka cnót Hildebranda odmówiła mu posłuszeństwa małżeńskiego, broniąc się tym, iż ślubowała Matce Bożej dziewictwo.

Bez żadnego skutku domagał się Gotfryd swoich praw. Pogromca najzuchwalszych zbójów lotaryńskich, wielki wojownik i groźny sędzia nie zdołał przełamać oporu niewiasty. Znużony płaczem Matyldy, odesłał ją do Toskanii, do jej matki i zaprzysiągł zemstę jej mistrzom. Posłów rzymskich nie dopuszczał do siebie, rycerstwu lotaryńskiemu zakazał płacić świętopietrze, na listy Grzegorza VII nie odpowiadał wcale.

Co było naturalnym wynikiem ascetycznej pobożności Matyldy, zapatrzonej od najmłodszych lat w czyste wzory pierwszych wyznawczyń chrześcijaństwa, żyjącej tylko dla Boga i Kościoła – jemu wydawało się dziełem podżegań Grzegorza VII. Papież wpływał w istocie na wyobrażenia i postępki Matyldy, lecz tylko w granicach rad, udzielanych przez ojca duchownego wiernej owieczce. Jeśli ją napominał, aby „położyła kres chęci do grzeszenia”, spełniał jedynie swój obowiązek kapłański3.

Jednak zmysłowa miłość Gotfryda nie chciała, nie była zdolna wniknąć we właściwe pobudki oporu Matyldy. Podejrzewał Grzegorza VII o zamiary świeckie, o chęć zagarnięcia dziewictwa księżniczki toskańskiej na rzecz Kościoła.

– Toskanii zachciewa się temu chłystkowi, który wyszedł z błota gminu – wołał pieniącymi się usty – licznych krajów, rycerstwa, koron nawet. Wmawia on w głupców, iż cała ziemia jest lennem świętego Piotra, iż wszyscy królowie powinni składać hołd Stolicy Rzymskiej. W prochu i w pokorze mamy klęczeć przed synem cieśli i całować ręce pierwszego z brzegu chama, który przyodziawszy się w habit wrzeszczy z kazalnicy, iż sam Bóg ustanowił go panem nad całą ludzkością.

Barbarzyńska duma dawnych panów lombardzkich huczała w sercu Gotfryda z łoskotem burzy.

– Ja im powrzeszczę – krzyczał. – Każdego mnicha, który mi będzie buntował motłoch przeciw duchowieństwu świeckiemu, każę ściągnąć za barani kaptur z ambony i won z Lotaryngii. Uczy nas Wilhelm angielski jak poskromić tę krzykliwą hałastrę. Odmówić mnichom dziesięciny, nie zapisywać im dóbr, nie obsypywać ich darami – odsądzić burzycieli porządku społecznego od pełnej miski, z której idzie pycha, a zmiękną od razu.

Nieprzyjaciele Grzegorza VII z radością pochłaniali grad obelg miotanych na niego i wykonawców jego reform, bowiem nienawiść Gotfryda była potężnym filarem ich planów. Gdyby zechciał oddać na usługi Henryka swoją wyborną i karną jazdę, mogliby się odważyć na stanowczy krok.

Ulryk z Godesheimu trącał nieznacznie łokciem biskupa spirskiego, rzucając mu tryumfujące spojrzenia.

– Zażyłeś go znakomicie – szepnął biskup.

I zwolennicy stronnictwa pokojowego słuchali bez wstrętu gwałtownej mowy wojewody. Nie wiadomo jeszcze, jak się ułożą stosunki... „Pomoc takiego sprzymierzeńca jak Gotfryd nikomu nie zaszkodzi” – myśleli.

Prałaci uśmiechali się z zadowoleniem. Ci możnowładcy duchowni, pochodzący bez wyjątku z rodów rycerskich, wnieśli do stanu duchownego instynkty swojej krwi. Niewielu z nich wcielało w życiu chrześcijańską pokorę. Wszyscy oni zżymali się na plebejusza w tiarze, którego żelazna wola gniotła ich harde karki szlacheckie.

– Gdyby was Hildebrand słyszał – odezwał się biskup spirski – straciłby może ochotę do walki z królem.

– Hildebrand wie bardzo dobrze o tym – odparł Gotfryd – iż życzę mu codziennie, rano i wieczorem, żeby go szatan porwał w jasny dzień i zaniósł na śniadanie swojej babce. Lepszej strawy dla gospodyni piekieł nie mógłby Lucyper wymyślić.

Głośny śmiech nieprzyjaciół Grzegorza VII wtórował złorzeczeniom wojewody.

Dygnitarze zajęci Gotfrydem nie zauważyli, że król wszedłszy do sali bocznymi drzwiami cichą stopą zbliżył się do nich.

– Podzielcie się ze mną radosną nowiną – odezwał się Henryk ze swobodą dobrego towarzysza – bo chyba tylko coś przyjemnego mogło was tak doskonale usposobić.

– Wojewoda Gotfryd wygłosił mowę pochwalną na cześć Hildebranda – rzekł Ulryk z Godesheimu.

– Ach... Domyślam się, iż pycha Hildebranda nie utyje od pochwał pana Gotfryda.

Po ustach króla przebiegł wesoły uśmiech.

Przebiegł i znikł, jak lekki cień.

– Hildebrand staje się z każdym dniem niewygodniejszy – mówił król spoważniawszy. – W liście, który mi przysłał, domaga się bym odjął Hermanowi pastorał bamberski. Żal mi szczerze Hermana, mam bowiem wobec niego obowiązek wdzięczności. Zawsze był mi on wiernym wasalem, nigdy nie żałował pieniędzy na potrzeby korony.

– Czy prawda – spytał arcybiskupa Limara – iż Herman jest takim nieukiem w rzeczach Kościoła, że nie zna dokładnie zasad naszej wiary i nie rozumie nawet treści psalmów, które śpiewa? Żądam od was szczerej prawdy, panie arcybiskupie. Wy mi powiecie.

– Hildebrand słusznie oskarża Hermana o nieuctwo – odpowiedział Limar. – Pogrążony w sprawach tej ziemi, zajęty jedynie gromadzeniem pieniędzy, Herman nie jest godzien stolicy bamberskiej.

Król wzruszył ramionami.

– W takim razie nie mogę oszczędzać Hermana – rzekł – i przyczynię się do żądania Hildebranda. Zbyt jawnie zresztą biskup bamberski zdobywał swój pastorał za pomocą złota. Wszyscy wiedzą w rzeszy, iż drogę do Bamberga torowały mu kubany4.

Spojrzał spod czoła na swych przyjaciół.

– Życzę sobie – mówił z naciskiem – aby handlowanie pastorałami raz na zawsze ustało. Pod tym względem zgadzam się zupełnie z Hildebrandem, który odnawia tylko zakaz mojego ojca. I świętej pamięci cesarz Henryk potępiał surowo świętokupstwo.

– Co było, niech przepadnie w naszej pamięci – ciągnął dalej po krótkiej przerwie – na przyszłość jednak proszę was, moi doradcy i przyjaciele, abyście nie korzystali z chciwości mężów niegodnych dostojeństw kościelnych. Obrzydły mi nieustanne zrzędzenia rzymskie. Znów błaga mnie matka, abym oddalił z dworu wszystkich wyklętych członków rady koronnej i zasuspendowanych prałatów. Hildebrand jest uparty.

– Jeżeli moja obecność na dworze przyczynia się do zaostrzenia stosunku Waszej Wzniosłości do Rzymu, odjadę jeszcze dziś do Bremy – odezwał się arcybiskup Limar.

– I ja zamknę się z radością w murach meersburskich, aby nie utrudniać położenia mojego króla – rzekł Bertold.

Ale Henryk ujął ręce Limara i ściskając je serdecznie mówił ciepłym głosem:

– Miłość szczerych przyjaciół jest najdroższym rubinem korony, a gdzie znalazłbym wierniejszych przyjaciół? W smutku i trosce staliście przy mnie, nie lękaliście się gróźb rzymskich i mieczów saskich. Bez szemrania znosiliście ze mną przez szereg lat trud wojny, niepokój buntu, trwogę niepewności jutra, a teraz, kiedy błysnęły nad nami jaśniejsze dni, chcielibyście mnie opuścić? Tego nie uczynicie. Cóż bym bez was robił? Na własnych zamkach czułbym się obcym, na tronie opuszczonym, wśród milionów poddanych samotnym. Trudniej królom o prawdziwych przyjaciół niż ostatniemu z nędzarzy. Nie mówcie mi o rozłące. Jedna tylko śmierć przetnie serdeczną nić, która nas łączy.

– Bo gdyby... – przerwał Limar.

Szybko przerwał mu król.

– Niech was nie trwożą pogróżki Hildebranda. Mamy na niego sposób. Gdyby się upierał przy swoich żądaniach, przypomnimy mu, iż nie uzyskał dotąd naszego potwierdzenia. Nie sądzę jednak, aby ten ostateczny środek był potrzebny.

Gotfryd, który słuchał z chmurą na czole, wysunął się teraz z gromady dygnitarzy koronnych i stanąwszy przed królem rzekł:

– Gdybym był na miejscu Waszej Wzniosłości, nie przewlekałbym sporu z Rzymem. Zbyt dziwne zmiany usiłuje Hildebrand wprowadzić do obecnego porządku, abyście się wy, panie królu, mogli na nie kiedykolwiek zgodzić. Dziś czy jutro wybuchnie jawna niezgoda, bo Hildebrand nie ustąpi. Znam go lepiej od was. W takim położeniu wygrywa ten, kto ubiega bieg wypadków. Klęska Sasów rozwiązała nam ręce. Idźcie do Rzymu, ale na czele takiej siły zbrojnej, żeby to nikczemne gniazdo padło w proch przed waszym majestatem. Tylko z mieczem albo workiem w ręku rozmawia się swobodnie z chytrością rzymską.

– Przez usta wasze, panie wojewodo, mówi słuszny żal – odparł Henryk. – Królom jednak nie wolno mieć żalów osobistych. Gdybym chciał słuchać podszeptów niechęci, jaką żywię do Hildebranda, usłuchałbym niezwłocznie waszej rady, ale moja niechęć musi zamilknąć wobec dobra rzeszy i korony. Jawna wojna z Hildebrandem rozdarłaby świat katolicki na dwoje, do czego mnie, wójtowi Kościoła, nie godzi się przyłożyć ręki. Dopóki Hildebrand nie obrazi majestatu korony niemieckiej, dopóty będę udawał obojętnego na jego pyszne listy, czekając cierpliwie na sposobność załatwienia spornych spraw na drodze pokojowej.

Żachnął się Gotfryd.

– Zbyt cierpliwą bywa tylko niemoc – wyrzekł.

– I rozwaga, Gotfrydzie – odparł Henryk. – Radzicie, abym poszedł do Rzymu na czele licznego wojska. Skąd wezmę siłę, potrzebną do zdeptania italskich zwolenników Hildebranda? Ostatnie dwie wyprawy saskie wyczerpały mój skarb i znużyły rycerstwo frankońskie. Trzeba dać mieczowi wytchnienie, aby sobie nie uprzykrzył zbyt ciężkiej służby.

– Zapominacie, iż Lotaryngia jest zawsze gotowa na wasze skinienie. Rozkażcie, a za tydzień moja jazda ruszy ku Alpom. Zwiążę własnymi rękami Hildebranda i dostawię do waszego namiotu.

– I rycerstwo lotaryńskie nie próżnowało w ostatnich miesiącach, Gotfrydzie. I waszym wasalom należy się wypoczynek.

– Moje rycerstwo wypoczywa na koniu, w siodle, w lesie, na polu bitwy. U mnie nie ma przemądrych wojewodów i hrabiów, którym się zdaje, iż posłuszeństwo lennika jest tylko dobrowolną umową, zależną od ich łaski, bo gdyby się znaleźli tacy uczeni krętacze, mój kat nauczyłby ich szacunku dla starego prawa germańskiego. W Lotaryngii nie brak sosen na szubienice, żelaza na haki. Nie zwlekajcie, panie królu. Każdy dzień wzmacnia stanowisko Hildebranda, który wprawił w ruch wszystkie języki klasztorne. Już przeciw wam powstają z ambony mnisi kluniaccy. Jeśli nie położycie szybko tamy wzrastającemu potokowi nienawiści, zaleje was fala groźniejsza od rokoszu saskiego. Idźcie natychmiast do Rzymu!

– Idźmy na Rzym! – zawołał Ulryk z Godesheimu, potrząsając mieczem.

– Słuchajcie rady mądrego Gotfryda! – odezwał się biskup osnabrycki Benno.

– Do Rzymu! Do Rzymu! – wtórowali wojewodzie nieprzyjaciele Grzegorza VII.

Zewsząd zwróciły się na króla wyczekujące spojrzenia. On stał wśród swoich doradców i wasali z opuszczoną głową, z przymkniętymi powiekami, jak czynił zawsze, kiedy namyślał się nad czymś ważnym. Tyle przebył w młodym życiu, iż obawiał się zbyt nagłych postanowień.

– Za wierność i przyjaźń dziękujemy wam z całego serca, wojewodo Gotfrydzie – odezwał się po pewnym czasie chłodnym głosem, który brzmiał jak rozkaz – i przypomnimy wam dzisiejszą obietnicę, kiedy nadejdzie właściwa pora. Zanim zmusimy Hildebranda z bronią w ręku do powolności, spróbujemy jeszcze raz drogi pokoju. Jutro odejdą do Rzymu z naszymi listami rycerze Rapoto, Gottszalk i Adalbert. Świadomi mowy łacińskiej i obyczajów Wiecznego Miasta na miejscu rozpatrzą się oni w położeniu. Wiadomości, które nam przywiozą, wpłyną ostatecznie na wybór środków, jakich użyjemy do poskromienia roszczeń Hildebranda.

Na twarzach nieprzyjaciół Grzegorza VII malowało się rozczarowanie, jednak żaden z nich nie śmiał podnieść głosu, gdy bowiem Henryk posługiwał się liczbą mnogą, przemawiał zawsze jako król, a wówczas nie znosił uwag nawet najbliższych przyjaciół.

– A wy – zwrócił się Henryk do prałata Ruperta – roześlecie jutro gońców do wszystkich palatynów i hrabiów okręgu z naszym surowym rozkazem. Ktokolwiek ze stróżów prawa nie przestrzegałby pilnie kapitularzy obowiązujących wszystkich poddanych rzeszy, dozna na sobie całej siły naszego królewskiego gniewu. Niech nie będzie odtąd przed trybunałem sprawiedliwości nikt możnym, bogatym, znakomitym. Rozbójnicy niech giną na szubienicy, bez względu na swe pochodzenie. Chcemy, żeby drogi były bezpieczne, żeby pod opieką prawa zamki i sioła spały bez obawy, żeby rycerstwo szanowało pracowitą ludność miast. Niech palatyni i hrabiowie nie szczędzą szubienic, kół, postronków, mieczy, aby w rzeszy zapanował upragniony przez wszystkich pokój. Gdyby któryś z pełnomocników korony okazał się opieszałym na stolicy sędziowskiej, złożyć go niezwłocznie z urzędu, a w razie oporu stawić przed nasz trybunał królewski.

Zmieniwszy nagle ton urzędowy w przyjacielski Henryk rzekł do Gotfryda:

– Czy jesteście ze mnie zadowoleni, straszny wojewodo, pogromco wszelkiego gwałtu?

– Wolałbym, żeby Wasza Wzniosłość posłała Hildebrandowi słowa tak męskie – odparł Gotfryd.

– I na niego przyjdzie kolej – mówił król – a tymczasem zapomnijmy na godzinę o sprawach rzeszy, bowiem należy nam się po pracy dzban wesołego wina.

Wziąwszy Gotfryda pod ramię, przeszedł z nim do przyległej sali, gdzie czekało obfite śniadanie.

Niedługo wypoczywał dziś w gronie przyjaciół. Zaledwie zdążyła służba podać wety, kiedy marszałek dworu powiadomił go, że na dziedzińcu zebrali się już mieszczanie. Dzieci Wormacji przyszły do króla po nagrodę za wyprawę saską.

Zasiadł więc Henryk przed pałacem na dębowym krześle i własną ręką rozdzielał pamiątki. Starszyznę obdarzał złotymi łańcuchami, pucharami, pierścieniami, pomiędzy szeregowców rzucał pieniądze, kosztownie oprawione noże, sztylety, sprzączki do pasa. Nie zapomniał o najmniejszym pachołku. Każdemu dał jakąś błyskotkę i słowo uprzejme, kończąc żmudną robotę dopiero wtedy, kiedy się skrzynie wyczerpały.

Jak stado kruków wietrzących żer, przed główną bramą zamku krążyły tymczasem brodate postacie. Odziane w długie suknie, miały one na głowach wysokie, spiczaste kapelusze żółtego koloru.

Kiedy tłum uradowanych mieszczan wyroił się na plac przed katedrą, spadła na niego gromada owych żółtogłowych ludzi z głośnym wrzaskiem. Byli to Żydzi wormaccy i spirscy, śmielsi pod bokiem króla, niż w innych miastach, Henryk bowiem otaczał ich szczególną opieką.

Zaczął się handel, targ, wrzawa. Ubożsi mieszczanie pozbywali się czym prędzej pamiątek królewskich.

Hojny władca, załatwiwszy się z miastem, udał się do kancelarii, gdzie pracował do późnej nocy z prałatem Rupertem i jego dyktatorami5. Trzeba było przygotować listy dla posłów rzymskich, przejrzeć zaległe dokumenty, podpisać nowe nadania, ułożyć porządek zjazdu bamberskiego.

Była już północ, kiedy Henryk znużony trudem całego dnia udał się do swojej sypialni.

W niewielkiej komnacie stało pod purpurowym baldachimem niskie, szerokie łóżko z drzewa cedrowego. Duża, brązowa lampa, kształtu wieżyczki, rzucała przez wypukłe, wielobarwne szkła różowe, zielone i żółte smugi na białe skóry, zaścielające marmurową posadzkę.

Henryk pożegnał ruchem ręki głównego podkomorzego, który odprowadził pana do drzwi sypialni. Przy jego boku zostali tylko Bertold, Ulryk z Godesheimu i biskup spirski.

Usiedli wszyscy czterej na zydlach przed kominem.

– Byłoby dobrze, gdybyś Rudolfa szwabskiego otoczył szpiegami – rzekł król do Ulryka. – Mocno mi się zdaje, że pan szwagier przechyla się znów ku stronie nieprzyjaciół. Nie ufałem nigdy jego wierności.

– Już przed wyprawą saską posłałem do Zurychu wyżły z dobrym nosem – odpowiedział Ulryk. – Pan Rudolf nie był nigdy pewnym, a obecnie jestem przekonanym, że nam zazdrości zwycięstwa. Gdyby nam szczerze sprzyjał, stawiłby się w Gerstungen. Wszakże wiedział, iż od tej wyprawy zależały losy korony. I Welf bawarski zaczyna mi się nie podobać.

– Oni wszyscy tacy... – mówił król półgłosem, jakby do siebie. – Brać, to by ciągle brali, lecz o zaciągniętych zobowiązaniach przypominają sobie tylko wtedy, gdy się obawiają kary. Wierni wasale...

Zapatrzył się w błękitnawe płomyki, które lizały dopalające się głownie.

– Trzeba temu położyć koniec – odezwał się po dłuższym milczeniu. – Mam dosyć bezustannej niepewności... Tak dalej rządzić nie można... Albo nauczę wasali korony posłuszeństwa, albo runę pod gruzami tronu moich przodków... Dziękuję wam... Zostawcie mnie samego...

Kiedy Bertold, Ulryk i biskup spirski opuścili komnatę sypialną, król oparł głowę na dłoni. Zielony błysk lampy padał na zmęczoną twarz uwydatniając jeszcze więcej jej bladość.

Już się szczęśliwemu zwycięzcy zdawało, że na dłuższy czas pierzchła od niego troska. Ale listy otrzymane z Rzymu i Lombardii rozwiały te marzenia.

Pisała mu matka, cesarzowa Agnieszka, o rosnącym niezadowoleniu Stolicy Apostolskiej. Grzegorz VII domagał się koniecznie niełaski królewskiej dla wszystkich wyklętych panów i zasuspendowanych prałatów. Kanclerz lombardzki donosił mu o plotkach, jakie posłowie sascy rozsiewali po drugiej stronie Alp o jego prywatnym życiu.

Bolały go głównie surowe napomnienia matki. On serdecznie kochał swoją rodzicielkę, nazywał ją „dawczyni szczęścia i błogosławieństwa”, płacił za jej troskliwość pamięcią wdzięcznego syna. Gdyby pozostawał dłużej pod jej opieką, nie dopuściłby się wielu wybryków, które wlokły się za nim jak łańcuch galernika.

Niejednokrotnie dawniej nadużywał swojego stanowiska, drwił z cnoty i rozwagi, puszczał wodze namiętnościom, bałamucił kobiety, zgrywał się w kości, pił za wiele wina, rozdawał dobra koronne każdemu, kto prosił o lenno, trwonił majątek własny i publiczny, a panowie rzeszy nie przestawali mu wyrzucać „rozpusty”, jakkolwiek nie mieli sami pod tym względem czystego sumienia.

Nie on zresztą zawinił, że nie potrafił zachować miary w używaniu rozkoszy zmysłowych, że znieważał majestat królewski swawolą.

Był dwunastoletnim chłopcem, kiedy opiekunowie korony porwali go matce, wmówiwszy w łatwowiernych, że kobieta rozpieszcza króla. Gdyby regentom chodziło o chwałę tronu i dobro rzeszy, staraliby się wychować wrażliwe dziecko obdarzone niepospolitymi przymiotami serca i umysłu na rozumnego monarchę. Lecz możnowładcy pamiętali tylko o sobie, troszcząc się o małoletniego króla jedynie wtedy, kiedy im jego podpis potrzebny był do ich własnego wzbogacenia lub wyniesienia.

Arcybiskup koloński Anno i Otton z Nordheimu oddawali się wyłącznie sprawom rzeszy, a dworski Adalbert, arcybiskup bremeński, któremu powierzono wychowanie Henryka, bawił się weselej od ucznia królewskiego. Pan możny, skoligacony z książętami saskimi, wykwintny, rozmiłowany w zbytku, otoczony zawsze zgrają linoskoczków i komediantów, jak najgorzej oddziaływał na króla-dziecko. Zamiast powściągać jego ognisty temperament, podbudzał go do wybryków mawiając: „Rób, co ci się żywnie podoba, bylebyś w chwili śmierci miał wiarę”.

I młody król robił, co mu poddawała fantazja chwili, ku wielkiemu zadowoleniu regentów, którzy gospodarowali tymczasem w rzeszy jak w swoich dobrach alodialnych6. Rozbierali oni pomiędzy siebie lenna koronne i klasztorne, swoimi krewniakami obsadzali stolice biskupie, opactwa i dostojeństwa świeckie, dzielili się nawet z królem jego osobistymi dochodami.

I dopóty nikt nie oburzał się na rozwiązłość ukoronowanego chłopca, dopóki małoletni pan nie zaczął się wtrącać do spraw państwa. Dopiero, kiedy król-dziecko przejrzał, kiedy zmiarkował, że opiekunowie frymarczą w jego imieniu przywilejami korony, że nadużywają władzy, wobec książąt jego czynią odpowiedzialnym za nepotyzm i świętokupstwo – kiedy podziękował doradcom za udział w rządzie, wówczas krzyknięto: „Rozpustnik, heretyk, tyran!”.

Chowano go nieuczciwie, puszczono luzem jak rozhukane źrebię, podniecano rozmyślną pobłażliwością jego ludzkie namiętności, nie sposobiono go wcale do rządów, odsuwano od spraw państwa, a dziwiono się, że zasiadłszy na tronie, nie umiał być od razu panem świata chrześcijańskiego.

Zostawiony samemu sobie, psuty pochlebstwami i bezgraniczną swobodą, Henryk wolno zdobywał sobie, w trosce i w upokorzeniu, rozwagę męża i powagę monarchy. Dziś dokładnie zdawał sobie sprawę z posłannictwa króla, zanim się jednak nauczył panować nad krewkim temperamentem, popełnił szereg błędów, których staranne wychowanie oszczędziłoby jemu i rzeszy.

A owe błędy pierwszej młodości nie chciały go odstąpić, natrętne, dokuczliwe, jak robactwo wylęgłe z brudu. Brzęczały dokoła niego, wieść o nich rozchodziła się coraz dalej i dalej, ogarniała wszystkie ziemie świętego państwa rzymskiego rosnąc po drodze. Im spokojniej on się zachowywał, tym głośniej rozprawiano w stolicach województw, na zamkach rycerzy i w klasztorach o jego „nadzwyczajnej rozpuście i tyranii”.

Możnowładcy przerażeni stanowczością króla, gorliwie starali się o to, aby nie zapomniano o jego młodzieńczych wybrykach.

I trafili do Rzymu.

Cesarzowa Agnieszka zaklinała syna w ostatnim liście, aby „porzucił manowce grzechu” i rozłączył się z przyjaciółmi, „opętanymi przez szatana i zmysły”.

Więc i matkę przekonały wieści roznoszone skrzętnie na skrzydłach trwogi przez nieprzyjaciół silnej, świadomej swych praw władzy królewskiej.

List cesarzowej rzucił czarny cień na duszę Henryka. Żywił on dla matki niekłamaną cześć, wszystko bowiem dobre i szlachetne, co się w nim ostało, mimo gorszącego przykładu samolubnego otoczenia, zawdzięczał jej, pani znanej z pobożności i rozumu. Ona kazała go uczyć języków, prawa i sztuki pisania, ona stawiała ciągle przed jego oczy świetlany wzór Henryka III. „Bądź jak ojciec!” – napominała go od dziecięcych lat.

Tej ukochanej matce Henryk nie odmawiał dotąd niczego. Wszakże na jej prośbę upokorzył się przed delegatami rzymskimi.

Miał usłuchać i teraz jej napominającego głosu? Żądała od niego wiele, bardzo wiele... Chciała, by dla zgody z Grzegorzem VII pozbył się rady i towarzystwa najlepszych, prawdziwych przyjaciół.

Kiedy Henryk rozmyślał nad listem matki, bez szelestu otworzyły się drzwi ukryte w ścianie i do komnaty sypialnej weszła królowa.

Miękkie skóry tłumiły szmer jej lekkiego kroku. Zbliżywszy się niepostrzeżona do krzesła uklękła obok małżonka, splotła ręce na jego kolanach i podniosła do niego uległy wzrok kochającej żony.

– Dziś podczas obiadu widziałam na twoim czole chmurę – odezwała się głosem miękkim – a ty wiesz, Henri, iż twoje troski płoszą sen z moich powiek. Nie mogę zasnąć, przyszłam do ciebie, abyś podzielił się ze mną swoim smutkiem. Mój pan nie gniewa się na mnie za natręctwo?

Pieszczotliwie przytuliła głowę do ramienia króla, a on pochylił się nad nią i dotknął ustami jej czoła.

– Jesteś zawsze dobra, Berto – mówił gładząc jej włosy. – Stokroć lepsza ode mnie. Za miłość płaciłem ci bólem, pogardą. Gdybym mógł wydrzeć te czarne karty z księgi mojego żywota, poddałbym się chętnie najtwardszej pokucie. Jaka szkoda, że człowiek zwykle za późno poznaje się na prawdzie.

– Owe straszne dni były tak dawno, iż widzę je jak przez gęstą mgłę – odrzekła królowa – a jeśli każesz, zapomnę o nich zupełnie. Niech cię moje minione łzy nie martwią, najdroższy. Ich źródło zanikło wypalone twoimi pocałunkami. Tyle szczęścia dało mi od owego czasu twoje szlachetne serce, iż sowicie odkupiłeś lata bólu.

Podniosła się, usiadła na kolanach króla, objęła go za szyję.

– Kocham cię, Henri, ubóstwiam cię, każda moja myśl, każde uderzenie serca należy do ciebie.

I przylgnęła do niego, jak słaby powój do mocnego dębu.

– Niedobra korona – szeptała – zabiera mi mojego małżonka, moją duszę, moje życie. Tak rzadko mogę być z tobą... I teraz czytam w twoich oczach troskę króla. Zasmuciły cię listy z Rzymu... Prawda, Henri?

– Nasza matka przypomina mi żądanie Hildebranda – odpowiedział Henryk. – Mam znieważyć przyjaźń, odtrącić od siebie tych, którzy mi zawsze uczciwie służyli.

– Gdyby to dla twojego spokoju było potrzebne...

– Grzeszyłem wiele przed Bogiem, koroną i tobą, Berto, ale niewdzięcznością nie splamiłem się nigdy. Wyklęci przez Hildebranda doradcy są moimi jedynymi przyjaciółmi. W chwilach ciężkiej próby opuścili mnie wszyscy, nawet mąż twojej siostry, szwabski Rudolf, nawet ci, których zasypałem dobrodziejstwami. Oni jedni oczerniani, znienawidzeni, tak samo jak ja, nie odwrócili się od ubogiego, chorego, sponiewieranego króla, oddając mi swoje życie i mienie. Każdy z nich bez wahania położy za mnie głowę. Miałbym teraz, kiedy mogę wynagrodzić wierność, oddać tych moich serdecznych druhów na pastwę ich nieprzyjaciół i na pośmiewisko zazdrosnych? Bo rzuconoby się na nich zewsząd z urągliwym śmiechem, gdybym oddalił ich z dworu. Tego nie uczynię! Wszystko mogą źli ludzie mówić o mnie, lecz najczarniejszy język nie powie, iż czwarty Henryk okazał się kiedykolwiek niewdzięcznym. Tyle razy piłem z cuchnącej kałuży niewdzięczności, iż brzydzę się tym bękartem samolubstwa i pychy.

Królowa słuchała z rozpromienionymi oczami. Cała jej dusza zawisła na ustach małżonka.

– Gdyby cię ludzie znali tak dobrze jak ja i nasi przyjaciele – odezwała się – ubóstwialiby cię tak samo jak my. Tylko troska o twój spokój podszepnęła mi nieszlachetną myśl o pozornej niełasce dla wyklętych. Mogliby w każdej chwili wrócić na dwór, gdybyś im wyjednał rozgrzeszenie w Rzymie. Przebacz mi, małżonku mój i panie, iż ośmielam się radzić królowi, ale twoje szczęście jest moim szczęściem.

– Mąż rozumny zawsze bez gniewu słucha głosu kochającej żony – mówił król. – Tym razem jednak nie zmienię postanowienia. Więcej niż kiedykolwiek potrzebuję obecnie rady i pomocy szczerych, zaufanych przyjaciół. Zdeptawszy saskich rokoszan, rzucę teraz rękawicę bezrządowi całej rzeszy, zmuszę panów i rycerstwo do szanowania prawa, a tylko moi przyjaciele nie ulękną się zuchwalstwa pięści. Oni jedni, oddani koronie na śmierć i życie, wykonają moją wolę nie oglądając się na żadne względy. Droższym mi jest porządek w rzeszy niż łaska Hildebranda.

– Stanie się, jak twoja wola królewska postanowi, bo ty wiesz lepiej ode mnie, co przysparza blasku koronie, ale nie gniewaj się na małżonkę, że się będzie modliła, aby Bóg odwrócił od ciebie niechęć Hildebranda. Biskup rzymski kilka razy nawiedzał mnie w nocy, we śnie, a patrzył na mnie zawsze tak dziwnymi, groźnymi oczami, iż budziłam się przerażona. Nie śmiej się ze mnie, Henri... Ja wierzę w ostrzeżenie snów, lękam się tego pobożnego starca, który zasmuca mojego pana przykrymi listami... Pogódź się z Hildebrandem, nie dawaj mu powodów do gniewu... Błaga cię o to twoja Berta, która kochała cię nawet wtedy, kiedy ją odepchnąłeś od siebie jak wiarołomną... Jedź do Rzymu, stań we własnej osobie przed Hildebrandem, odkryj przed nim swoje dobre serce, a zamilknie jego niechęć. Wierzę, iż poznawszy się bliżej, będziecie przyjaciółmi. Poselstwa, zamiast usunąć nieporozumienia, powiększają przestrzeń, jaka was dzieli.

Henryk nie śmiał się. Przypomniał sobie potknięcie się konia przy wjeździe do Wormacji i ów dziwnie smutny jęk dzwonów. Pozostawałoby złe przeczucie, które zmąciło jego pogodną radość w chwili najwyższego tryumfu, w związku ze sporem rzymskim? I jego straszył nieprzyjazny stosunek do Hildebranda.

– Miłość niewiasty radzi często równie dobrze jak rozwaga męża – odezwał się tuląc małżonkę do siebie. – Twoja prośba schodzi się z moim postanowieniem. Zaraz po Nowym Roku udamy się do Rzymu po koronę cesarską i spokój. Nie lękaj się, najdroższa. Znużony niepewnym położeniem, sam myślę o pogodzeniu się z Hildebrandem. Świecki i duchowny naczelnik Kościoła powinni iść ręka w rękę, jeśli nasza święta wiara ma zapanować nad całym światem.

Królowa nachyliła się do prawicy króla. Ucałowawszy ją rzekła:

– Teraz zasnę szczęśliwa jak utulone dziecię. Nie będę się już obawiała o spokój mego pana. Twój patron niebieski poddał ci tę błogosławioną myśl. Dobranoc, mój królu i małżonku. Czas, abyś spoczął. Pracowałeś dziś dużo.

– Polecam twojej opiece Judytę – mówił król podnosząc się z krzesła. – Pragnąłbym, by dochowała wiary narzeczonemu. Bertold kocha ją zazdrosną miłością osiemnastoletniego chłopca i bardzo by cierpiał, gdyby jej serce zwróciło się w inną stronę. Strzeż jej niewinności przed plotkami Adelajdy z Wolfenburga, mówił mi bowiem Ulryk, że hrabina knuje jakieś złe zamiary.

– Trzymam Judytę prawie ciągle przy swoim boku – odpowiedziała królowa.

Posławszy małżonkowi ręką od ust pocałunek, odeszła tak cicho jak przyszła.

Król pociągnął za pierścień, wprawiając w ruch młotek, przyczepiony do zewnętrznej strony drzwi. Znak ten przywołał do komnaty sypialnej kapelana i komornika.

Komornik zapalił woskowe świece ustawione na klęczniku, kapelan, młody kanonik szlachetnego pochodzenia, wychowaniec dworskiej szkoły w Goslarze, otworzył ozdobnie oprawiony psałterz.

Kiedy król ukląkł, kapelan zaczął wolno odczytywać, wyraźnym głosem, psalm wieczorny. Henryk powtarzał za nim szeptem: „Confitebor tibi Domine in toto corde meo” 7.

Zwykle król szybko rozbierał się po odmówieniu psalmu, dziś jednakże nie podnosił się z kolan, chociaż kapelan, przeżegnawszy go złotym krucyfiksem, opuścił komnatę.

Jak Bertold i Judyta, jak znakomita większość rycerstwa jedenastego stulecia, i on był dobrym katolikiem. Herezja Berengariusza wichrząca wówczas w Europie zachodniej i dziwactwa sekty goslarskiej, o które ciągle się ocierał, nie zatruły jego żywej wiary.

Z giętkością swojego czasu, łączącego ascetyzm chrześcijański z barbarzyństwem pogańskim, godził nabożność z grzechem, praktyki religijne z rozwiązłością. Wyrzuty sumienia uspokajał hojną jałmużną i modlitwą.

Tylko pod jednym względem wyłamał się ze swojej epoki. Nie przyznawał on duchowieństwu stanowiska, jakie nadał mu Kościół. Kapłan nie był w jego mniemaniu pośrednikiem między ziemią a niebem, lecz sługą ołtarza i jego wasalem obowiązanym do posłuszeństwa jak każdy inny poddany rzeszy.

Na pogląd ten złożyły się smutne doświadczenia zdobyte na tronie i zależność władzy duchownej od świeckiej.

Do łaski króla, szafarza pastorałów biskupich, pierścieni opackich i różnych dostojeństw kościelnych wyciągały się bezustannie setki rąk żebrzących o beneficja. Nie wszystkie z tych rąk były czyste, szlachetne, jakkolwiek błogosławiły od ołtarza wiernych i spełniały święte czynności.

Los zrządził także, iż wychowawcy Henryka nie mogli w nim wzbudzić czci dla sukni duchownej. Arcybiskup bremeński Adalbert dzielił z nim pustotę chłopięcia, arcybiskup moguncki Zygfryd wyłudzał od niego tłuste opactwa, nawet Anno, arcybiskup koloński, mąż znany ze świątobliwego żywota, nadużywał jego małoletności. Swojego brata Wecla posadził na stolicy magdeburskiej, jednego siostrzeńca, Buka, mianował biskupem halbersztadzkim; drugiego, Konrada, arcybiskupem trewirskim; dla siebie wyprosił klasztor Malmedy i dziesiątą część dochodów koronnych.

Gdzie inni widzieli pośredników między niebem a ziemią oddanych służbie Bożej, Henryk nauczył się z czasem widzieć zwykłych ludzi skażonych gwałtownymi namiętnościami gwałtownego czasu.

W końcu wójtostwo Kościoła złączone z koroną niemiecką stawiało go ponad całe duchowieństwo świata katolickiego. Nawet sam papież zależał od niego, bowiem bez jego potwierdzenia wybór kleru i ludu rzymskiego nie był prawomocny. Jego poprzednicy niejednokrotnie strącali ze Stolicy Apostolskiej poprzedników Grzegorza VII.

Nie miał on nad sobą nikogo oprócz Boga. Do Boga też tylko i do swojego patrona odnosił się w ciężkich chwilach życia, powierzając im swoje troski.

Dziś modlił się długo. Świece dopalały się już, a on klęczał jeszcze skupiony, cichy.

Nieprzyjazny stosunek Rzymu zaczął go niecierpliwić. Doznawał uczucia, jakby zewsząd otaczały go ciemności, z których szły ku niemu z głuchym pomrukiem tajemnicze postaci. Zakryte jutro knuło coś przeciw niemu, ale co? Nie znając Grzegorza VII i jego rzeczywistych zamiarów, nie wiedział, jakie zająć stanowisko wobec jego żądań.

Sam Grzegorz nie niepokoiłby go. Był on w jego mniemaniu biskupem jak każdy inny, o tyle groźniejszym, o ile rozporządzał znaczniejszą siłą zbrojną. Apostolskie posłannictwo papieża nie wpływało bynajmniej na postanowienie władcy, któremu wszyscy prałaci rzeszy składali przysięgę wierności.

Ale do Rzymu szły skargi niezadowolonych książąt wzywające pomocy papieża przeciw królowi. Gdyby Grzegorz połączył się z rokoszanami, gdyby jego powaga zachęciła ich niesforność do powszechnego buntu, tron mógłby się zachwiać jak chwiał się już niejednokrotnie.

Henryk rozumiał to i dlatego nie przyjął rady Gotfryda lotaryńskiego, jakkolwiek odpowiadała ona najlepiej jego dumie królewskiej. Nieprzyjaciele Grzegorza nazywali go chwiejnym, a on był tylko ostrożniejszym. Zmienny los, który rzucał nim po wzburzonej fali życia jak okrętem bez żagla i masztu, nauczył go bojaźliwej rozwagi.

– Daj mi cnotę cierpliwości, Sędzio Najwyższy, któryś mnie posłał na ziemię, abym był Twoim mieczem, Twoim świeckim namiestnikiem – modlił się gorąco.

1 (Łac.) wierzę – wyznanie wiary.

2 (Łac.) Baranku Boży.

3 List Grzegorza VII do Matyldy z 14 lutego 1074 roku: „Pone itaque finem, in voluntate peccandi... – Skończże wreszcie zatem z zamiarem grzeszenia”.

4 Dawniej: datki wręczone komuś dla przekupienia go; łapówki.

5 Dawniej: pisarzami; sekretarzami.

6 Rodowych; nielennych.

7 (Łac.) Ciebie, Boże prawy, będę wyznawał całym sercem.