Wybór tekstów, redakcja, opracowanie: Agnieszka Papieska

Menedżer Pionu Wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Redakcja : Magdalena Kędzierska-Zaporowska

Korekta: Anna Sot

Fotoedycja: Iwona Maraszkiewicz

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcie na okładce: REX FEATURES/EAST NEWS

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Aleksandra Łapińska

Copyright @ by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2014

ISBN 978-83-7705-747-6 (ePub)

ISBN 978-83-7705-748-3 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Spis treści

Stanisław Balbus. Tyle śmierci, ile życia (rozmawia Agnieszka Papieska)

Józef Baran. Spotkania na odległość

Anders Bodegård. Jak czytano Szymborską w Szwecji

Agata Bogdańska. Powściągliwa akrobatka. Wisława Szymborska we Włoszech

Adam Boniecki MIC. Nie ma pytań pilniejszych

Wojciech Bonowicz. Buty z Chełmka

Karl Dedecius. Wisława Szymborska

Błaga Dimitrowa. Tajemnica Wisławy

Janusz Drzewucki. Elegancja, wytworność i dym z papierosa

Aleksander Filipowicz. Garść wspomnień

Marcin Filipowicz. Z Wisławą o… żabach

Maria Filipowicz (Mysza). Glosa Myszy

Aleksander Fiut. Wisława

Marta Fox. Historia jednego autografu

Anna Frajlich. Widzieliśmy ją po raz ostatni…

Michał Głowiński. O Wisławie Szymborskiej słów kilka

Julia Hartwig. O Wisławie

Józef Hen. Sygnały pamięci

Józefa Hennelowa. Dwa wspomnienia

Barbara Jaroszyńska-Stern. O rybach, myszkach i kotce Mizi

Tomasz Jastrun. Czarne skarpetki w czerwone kraby

Ireneusz Kania. Wchodzimy w tajemnicę jak w kałużę (rozmawia Agnieszka Papieska)

Bogusław Kierc. Taka Jedna

Wanda Klominek. Dar przyjaźni

Katarzyna Kolenda-Zaleska. Radość pisania, możność utrwalania

Agnieszka Kosińska. Radosny, suwerenny obłok

Urszula Kozioł. Wisełka

Aleksander Krawczuk. Atena

Kazimierz Krawiarz. Śladem rodziny Szymborskich

Ryszard Krynicki. Drugi talent Wisławy Szymborskiej (rozmawia Maria Anna Potocka)

Bogusława Latawiec. Jestem i patrzę

Bogusława Latawiec. Kogo róża pocałuje

Wojciech Ligęza. Wspominać z wdzięcznością

Krzysztof Lisowski. O Wisławie (w czasie teraźniejszym)

Krzysztof Lisowski. Motyl Wisławy

Małgorzata Lityńska. Drzwi

Anna Lutosławska-Jaworska. Umiała słuchać

Bronisław Maj. Kilka słów… (rozmawia Małgorzata I. Niemczyńska)

Ryszard Matuszewski. Wisława Szymborska

Jarosław Mikołajewski. Instynkt źródła. Osobiście o Wisławie Szymborskiej

Czesław Miłosz. A nie mówiłem?

Leszek Aleksander Moczulski. Niespłacalny dług

Leszek Aleksander Moczulski. Piosenka na koniec świata. Wołamy

Krzysztof Myszkowski. W niezwykłe

Leonard Neuger. „Prosto z uchylonej jeszcze chwili”

Tadeusz Nyczek. Życie bez próby

Jan Pieszczachowicz. Byłem szefem Szymborskiej

Jerzy Pilch. O przewadze życia duchowego nad materialnym

Elżbieta i Jan Pindlowie. Przy niej człowiek czuł się najważniejszy

Maria Podraza-Kwiatkowska. „Ale ja jestem nieśmiała!”

Anna Polony. W wawelskich klamrach (rozmawia Magda Rozmarynowska)

Bogdan Rogatko. Życie bez kropki u nogi

Michał Rusinek. Szymborska jest jakby poza wiekiem, poza czasem i miejscem (rozmawia Jacek Nizinkiewicz)

Michał Rusinek. Zachwyt i rozpacz Piotrusia Pani (rozmawia Anna Sosnowska)

Marek Skwarnicki. Podziękowanie Wisławie Szymborskiej

Ksenia Starosielska. Nie przepadała za słowami

Janusz Stępiński. W dobrym cieniu…

Adam Szostkiewicz. Między noblistami

Bogdan Tosza. Ślad ptaka na piasku

Tomas Venclova. Spotkania z Wisławą Szymborską

Teresa Walas. Stać między światem a Szymborską (rozmawia Agnieszka Papieska)

Adam Włodek. Debiut z przygodami

Marta Wyka. Niepodobna do nikogo

Adam Zagajewski. Kawa po turecku

Elżbieta Zechenter-Spławińska. Dalej z nami jesteś

Kalendarium życia i twórczości Wisławy Szymborskiej

Nota edytorska

Zdjęcia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Tomasz Jastrun

(ur. 1950)

– poeta, prozaik, krytyk literacki. Autor felietonów publikowanych w paryskiej „Kulturze” (pod pseudonimem Witold Charłamp i Smecz), „Rzeczpospolitej”, „Res Publice Nowej”, „Newsweeku”, „Wprost”, „Twoim Stylu”, „Zwierciadle”. W latach 1990–1994 dyrektor Instytutu Polskiego przy Ambasadzie RP w Sztokholmie.

Czarne skarpetki w czerwone kraby

Z dzieciństwa pamiętam, że w naszym domu często wypowiadano jej imię, niezwykłe, gdyż takie „wiślane”, a nazwisko brzmiało w uszach dziecka dobitnie i triumfalnie. Zawsze mówiło się u nas o niej ciepło i serdecznie, co poświadczają dzienniki mego ojca[1]. A przecież już jako dziecko wiedziałem, że pisarze nie zawsze lubią się nawzajem.

I oto widzę, jak w gabinecie ojca siedzi Szymborska w naszym dostojnym fotelu. Jakby skrępowana, zaciera nerwowo ręce, ale zaraz zapali papierosa i jest już wesoło, nie musi pytać ojca, on też pali, pali nawet moja mama[2], zresztą wtedy nie pytano w mieszkaniach, czy można. A fotel – stoi teraz w naszym salonie – w którym siedziała Wisława, nadal robi wrażenie, ma solidne, pięknie wyprofilowane drewniane poręcze, błyszczące, wyślizgane od tysięcy dłoni i łokci. W gabinecie ojca siedzieli w nim zawsze goście, pamiętam Herberta, Różewicza, Lipską. Jest więc 27 kwietnia roku 1961, Wisława ma trzydzieści osiem lat, a ja jedenaście i jestem właśnie jej przedstawiany. (Taka młoda była wtedy, nie do wiary, a może ja teraz po prostu całkiem jestem niemłody). Ojciec notuje w dzienniku tego dnia: „Odwiedziny Szymborskiej. Zaciekawił mnie jej wybór moich tekstów «pod muzykę»” (Wisława pracuje wtedy w wydawnictwie muzycznym).

Przez lata spotykają się wielekroć, kontakt nigdy się nie urywa. Na ogół widują się w Warszawie, a czasami u niej w Krakowie. Raz pojechałem z rodzicami i jak przez mgłę widzę jej dom z wielkiej płyty i malutkie mieszkanko.

Sam odwiedzę ją po latach, tuż po roku stanu wojennego, kiedy wyszedłem z więzienia w Białołęce. Udałem się do Wisławy jak z pielgrzymką, by dostać wsparcie duchowe i ewentualnie wiersze do naszego pisma „Wezwanie”, które przez osiem lat wydawać będę w podziemiu. Była zmaltretowana przez stan rzeczy, jak my wszyscy, martwiła się, co to będzie. Imperium zdawało się gnić, ale mogło tak długo, a my nie byliśmy w dobrej formie. I co dalej? Martwiła się też, że mój ojciec ciężko choruje, bardzo go lubiła i ceniła, „biedny Mieczysław” – powtarzała. Nie wyszedłem ze spotkania jakoś specjalnie wzmocniony, ale chyba z wierszami.

[…]

Kolacyjka z loteryjką

Jest wrzesień 2005 roku, robiłem coś okropnie trywialnego, kiedy zadzwonił telefon, a w nim gorączkowe: „halo, halo”. Jakbym znał ten głos. Niemożliwe, Szymborska? „Czy to Tomek, Tomek? Mówi Wisława, jesteś tam? Tak! Niemożliwe, to jednak działa!!!”.

To były jakieś jej „komórkowe” początki i stąd szok, że to działa. Bardzo głośno, jakby chciała przekrzyczeć te czterysta kilometrów, zapraszała nas do siebie na kolację za kilka dni. Osób też było kilka, Michał Rusinek i Jurek Pomianowski[5], obaj z żonami[6], ten ostatni co najmniej rówieśnik Szymborskiej, przed wojną w męskiej łódzkiej szkole, uczeń mego ojca. Znałem poprzednie skromne mieszkanie Wisławy, ale to, kupione już po Noblu, zaskoczyło mnie też bardziej skromnością niż dostatkiem, przyzwoitą bylejakością. Nigdy nie przywiązywała wagi do materialnych spraw tego świata. Był to rok niezwykły, kiedy rosła w siłę partia Andrzeja Leppera, co doprawdy było osobliwe. Wisława uwielbiała osobliwości, ale skala tej ją niepokoiła. Tym bardziej zapragnęła sytuację rozśmieszyć. Nie wiem, skąd miała balonik z napisem „Samoobrona”. Rzuciła go między nas, a my poczęliśmy go odbijać. Ale zabawa! Była dziecinna, jak każdy artysta, i dbała o dziecko w sobie i o ciągłe zdumienie światem. Potem był obiadek, skromny, ale smaczny. Po deserze nagle zapłonęły jej oczy i klasnęła radośnie w dłonie: „A teraz loteryjka!”. Uwielbiała loteryjki. Kiedyś zostałem zaproszony do jej malutkiego mieszkania na Chocimskiej, byli Staszek Barańczak, Karl Dedecius, Ryszard Krynicki, Teresa Walas. Nagle okazało się, że mamy wziąć udział w loteryjce i że będziemy losować różne różności przygotowane przez gospodynię. Pamiętam, że Staszek Barańczak wygrał skarpetki, a ja tylko miniaturowy wiklinowy koszyczek. Nie wiem, jaką miałem minę, pewnie smutną. Nigdy nie zapomnę zmartwienia Szymborskiej: „Jest ci przykro, że wygrałeś tylko taki koszyczek?”. Po kilku miesiącach miałem wrażenie, że Szymborska nadal martwi się, że wylosowałem tylko koszyczek, więc napisałem w liście: „Koszyczek rozwiązał wielki problem mojego życia, zawsze szukałem po całym mieszkaniu ostrzynki, co kosztowało mnie masę nerwów, a teraz zawsze wiem, gdzie ona jest”. Kiedy indziej mój los padł na mały kieliszek z myszką szklaną na dnie. A tym razem moja Ewa[7] wygrała czarne skarpetki w czerwone kraby.

Dlaczego moja żona włoży te skarpetki rano w dniu jej śmierci? Nie wiem. I mnie proszę nie pytać, jestem beznadziejnie racjonalny.

[Tekst zredagowany przez AP na podstawie artykułów Tomasza Jastruna: W szponach Nobla, „Twój Styl” 1996, nr 12; By smutku nikt nie zauważył, „Zwierciadło” 2012, nr 2, uzupełniony przez Autora].

[1] Mieczysław  J a s t r u n  (1903–1983), poeta, prozaik, eseista i tłumacz poezji francuskiej, niemieckiej i rosyjskiej; autor monograficznych opowieści o Mickiewiczu, Słowackim, Kochanowskim. Wisława Szymborska wielokrotnie pojawia się na kartach jego Dziennika 1955–1981, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002.

[2] Mieczysława  B u c z k ó w n a  (ur. 1924), poetka, autorka utworów dla dzieci; w 1950 roku wyszła za mąż za Mieczysława Jastruna; matka Tomasza Jastruna. W latach 1965–1972 redaktor działu poezji polskiej w miesięczniku „Poezja”.

[5] Jerzy  P o m i a n o w s k i  (ur. 1921), prozaik, eseista, krytyk teatralny i tłumacz. Po Marcu 68 wyjechał do Włoch, gdzie wykładał historię literatur słowiańskich na uniwersytetach w Bari i w Pizie. W 1994 roku zamieszkał w Krakowie. Redaktor naczelny rosyjskojęzycznego czasopisma „Nowaja Polsza”. Przekładał twórczość m.in. Antoniego Czechowa, Aleksandra Sołżenicyna oraz Izaaka Babla.

[6] Aleksandra  K u r c z a b-P o m i a n o w s k a  (ur. 1940), reżyser teatralny, aktorka, tłumaczka literatury włoskiej i francuskiej; druga żona Jerzego Pomianowskiego. Barbara  R u s i n e k  (ur. 1969), lekarz laryngolog, absolwentka Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, żona Michała Rusinka.

[7] Ewa  J a s i ń s k a-J a s t r u n  (ur. 1972), germanistka, żona Tomasza Jastruna.