© edu-Libri s.c. 2024

Redakcja merytoryczna i korekta: Jadwiga Witecka

Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS

Ilustracja na okładce: Tapati Rinchumrus/Shutterstock

Publikacja napisana na podstawie pracy doktorskiej „Model zarządzania ryzykiem podatkowym w spółkach giełdowych”

Promotor pracy doktorskiej: dr hab. Mariusz Andrzejewski, prof. UEK

Promotor pomocniczy: dr hab. Łukasz Furman, prof. UEW

Recenzenci: dr hab. inż. Roman Kotapski, prof. UE we Wrocławiu

dr hab. inż. Janusz Zawiła-Niedźwiecki, prof. PW

Wydawnictwo edu-Libri

ul. Zalesie 15, 30–384 Kraków

e-mail: edu-libri@edu-libri.pl

Skład i łamanie: GRAFOS

Druk i oprawa: OSDW Azymut Sp. z o.o.
Łódź ul. Senatorska 31

ISBN druk 978-83-66395-61-9

ISBN pdf 978-83-66395-62-6

ISBN epub 978-83-66395-63-3

ISBN mobi 978-83-66395-64-0

Spis treści

Wprowadzenie

1. Zarządzanie ryzykiem w zarządzaniu finansami przedsiębiorstwa

1.1. Systematyka ryzyka.

1.2. Determinanty ryzyka finansowego

1.3. Koncepcje i standardy zarządzania ryzykiem finansowym

2. Wyzwania zarządzania ryzykiem podatkowym w przedsiębiorstwie

2.1. Koncepcje zarządzania ryzykiem podatkowym

2.2. Determinanty ryzyka podatkowego

2.3. Przegląd modeli podatkowych

3. Model zarządzania ryzykiem podatkowym w przedsiębiorstwie

3.1. Budowa modelu

3.2. Adaptacja modelu do specyfiki danego przedsiębiorstwa

3.3. Ocena dojrzałości zarządzania ryzykiem podatkowym

3.4. Korzystanie z zaadaptowanego modelu

4. Porady końcowe

5. Zagadnienia do dalszych badań

Bibliografia

Spis tabel i rysunków

Indeks

Wprowadzenie

Za jedno z fundamentalnych wyzwań dotyczących zmian ustrojowych w Polsce po 1989 r. należy uznać reformę podatkową. Nie tylko miała ona wymiar ekonomiczny i prawny, lecz także stała się podstawą nowego ustroju polityczno-gospodarczego, wprowadzała zmiany sposobu gospodarowania przez rząd środkami pieniężnymi pochodzącymi z podatków, a w efekcie wiązała się również ze zmianami w świadomości podatkowej społeczeństwa. Jej znaczenie wynika z tego, że system finansów publicznych stanowi ważny element systemu demokratycznego państwa [Owsiak, 2017, s. 669], zapewniając źródło finansowania usług publicznych. Z kolei po stronie obywateli oraz podmiotów gospodarujących podejmowanie racjonalnych decyzji związanych z organizacją życia lub zarządzaniem firmą jest możliwe tylko wtedy, gdy system finansów publicznych, w tym podatki, funkcjonuje na przejrzystych zasadach, tj. w obie strony przepływają informacje1, które wiarygodnie odzwierciedlają rzeczywistość gospodarczą w skali makro i mikro oraz są zrozumiałe dla podatników.

Wysoka jakość zarządzania w działalności jednostek gospodarczych wiąże się także z uzyskaniem wysokiego poziomu zaufania instytucji aparatu skarbowego do przedsiębiorstw w zakresie podatków. Dlatego w naukach o zarządzaniu i jakości wyróżnia się subdyscyplinę „Zarządzanie finansami i rachunkowość zarządczą” [Bełz i inni, 2019, s. 5], w której obszarem badań naukowych jest zarządzanie ryzykiem podatkowym.

Książka jest zarówno pracą podsumowującą badania naukowe, jak i podręcznikiem dla specjalistów zarządzania ryzykiem oraz specjalistów zarządzania finansami, a także może być podręcznikiem akademickim. Zasadniczym wątkiem naukowym jest przedstawienie modelu zarządzania ryzykiem podatkowym. Operacjonalizacja modelu zasadza się zaś w procedurze korzystania z niego, co przedstawia tabela 1, będąca też przewodnikiem po treści książki.

Tabela 1. Procedura korzystania z modelu zarządzania ryzykiem podatkowym

Etapy

postępowania

Kroki postępowania

Rozdział/strona, gdzie opisano te treści

Przygotowanie wdrożenia modelu

Zorganizowanie zespołu, propozycja struktury organizacyjnej wraz z przypisaniem zakresu obowiązków i kwalifikacji do poszczególnych ról zarządczych i wykonawczych

s. 110

Zaplanowanie przedsięwzięcia

s. 110

Określenie i zapewnienie terminowości działań

s. 110

Identyfikacja kluczowych determinant rozumianych jako zagrożenia, powodujących negatywne skutki w obszarze finansowym

Rozdział I, s. 110

Ocena poziomów szczegółowości skutków ryzyka

s. 110

Przegląd scenariuszy zdarzeń przeszłych i stosowanych rozwiązań, przygotowanie listy dokumentów postępowania i kalkulacji ryzyka wraz z ich zakresem merytorycznym

s. 110

Określenie poziomu krytycznych decyzji mających wpływ na kolejne działania przede wszystkim na zakres i koszt wdrożenia proponowanych rozwiązań

s. 110

Przegląd narzędzi modelu zarządzania ryzykiem podatkowym

s. 111

Gwarancja konsultacji merytorycznej w trybie eksperckim

s. 111 

Przygotowanie ramowego regulaminu prowadzenia aktualizacji i dystrybucji narzędzi modelu zarządzania ryzykiem podatkowym

s. 111

Monitoring

modelu

Powołanie zespołu koordynującego i opracowującego szczegółowe procedury postępowania w sytuacjach awaryjnych

s. 111

Przedstawienie propozycji zakresu, scenariuszy i harmonogramu wykonywania procedur, których efektem są gotowe skorygowane plany reagowania na wystąpienie zagrożenia oraz komplet procedur postępowania w sytuacjach awaryjnych

s. 111

Ocena poprawności, kompletności i dokładności zastosowanych rozwiązań przez sporządzenie pisemnego raportu ze zdarzeń powodujących zakłócenia oraz sposobów rozwiązań bądź eliminacji tych zdarzeń

s. 111

Uczestnictwo osób bezpośrednio wykonujących procedury (wielokrotnie sprawdzone w praktyce). Celem jest pokazanie, że odpowiedni pracownicy będący w zespole opracowującym i wykonującym projekt będą w stanie zaproponować bardziej dokładne rozwiązania sytuacji kryzysowych niż podmioty (eksperci) zewnętrzni

s. 111

Przywrócenie stanu sprzed zakłócenia

s. 111

Stosowanie modelu

Przedstawienie zasad mających na celu sprawdzenie możliwości odtworzenia stanu sprzed awarii

s. 111

Wskazywanie kierunków dalszego doskonalenia zastosowanych rozwiązań

s. 111

Zebranie wiedzy w celu sformułowania stabilnego zestawu działań z uwzględnieniem narzędzi modelu zarządzania ryzykiem podatkowym

s. 111

Źródło: opracowanie własne na podstawie [Dubiel, 2022, s. 259].

Budowa modelu zarządzania ryzykiem podatkowym przez określenie jego struktury i opis elementów składowych była kluczowa z punktu widzenia przedstawionej pracy. Zakres problemowy obejmuje cel główny, którym jest opracowanie autorskiego modelu zarządzania ryzykiem podatkowym.

Metodyczna koncepcja badania naukowego uznaje, że proces badania przeprowadzono na podstawie indukcji niezupełnej, która zakłada wykonanie analiz i badań w kolejno następujących po sobie etapach:

Etap 1 porządkuje proces i gwarantuje utrzymanie jednolitego porządku i poziomu jakości.

Etap 2 obejmuje modyfikacje istniejących rozwiązań.

Etap 3 obejmuje praktyczne i skuteczne rozwiązania. Struktura pracy została podzielona na trzy rozdziały stanowiące realizację poszczególnych etapów badań.

W rozdziale pierwszym zostały omówione determinanty związane z zarządzaniem finansami, wpływające na poziom zobowiązań podatkowych, na zasady naliczania obciążeń podatkowych oraz na organizację poboru podatków po stronie przedsiębiorcy. W naukach społecznych zajmują się tym dwie dyscypliny naukowe: nauki o zarządzaniu i jakości oraz ekonomia i finanse. W rozdziale tym dokonano przeglądu literatury w celu usystematyzowania pojęć związanych z zarządzaniem ryzykiem finansowym. Zwrócono uwagę na związki nauki z praktyką, które polegają przede wszystkim na analizie zaakceptowanych i realizowanych koncepcji w zarządzaniu finansami przedsiębiorstwa.

Przedmiotem rozważań podjętych w rozdziale drugim są cząstkowe problemy naukowe związane z ryzykiem oraz sposobem zarządzania nim w obszarze podatkowym. W tej części pracy przeprowadzono analizę literatury zagadnień nauki o zarządzaniu i jakości oraz podatków. Wskazano, że zarówno samo ryzyko, jak i zarządzanie ryzykiem w obszarze podatkowym nie jest zjawiskiem jednorodnym. Wskazano determinanty, które powodują negatywne skutki dla finansowej strony działalności gospodarczej. Dokonano przeglądu definicji „ryzyko podatkowe” stosowanych w literaturze przedmiotu w celu wskazania cech wyróżniających ryzyko podatkowe od innych rodzajów ryzyka. Z uwagi na deficyt w zakresie jednolitej spójnej definicji tego terminu podjęto próbę autorskiego zdefiniowania ryzyka podatkowego.

W rozdziale trzecim przedstawiono autorski model zarządzania ryzykiem podatkowym. Przedstawiono komponenty modelu zarządzania ryzykiem podatkowym, na które składają się lista zasad zarządzania ryzykiem podatkowym oraz dobre praktyki zarządzania ryzykiem podatkowym. Elementy te mają na celu przedstawienie osobom odpowiedzialnym za obszar podatkowy podstawowych informacji o sposobie identyfikacji ryzyka wystąpienia nieprawidłowości oraz o sposobie postępowania z tego rodzaju ryzykiem.

Książka jest wynikiem zainteresowań i dorobku zawodowego autorki dotyczącego zagadnienia ryzyka podatkowego, ze szczególnym uwzględnieniem zarządzania tym rodzajem ryzyka. W wyniku podjętych prac opracowano model zarządzania ryzykiem podatkowym.

1. Zarządzanie ryzykiem w zarządzaniu finansami przedsiębiorstwa

1.1. Systematyka ryzyka

Nauki2 o zarządzaniu i jakości3 są dyscypliną naukową, która należy do dziedziny nauk społecznych. W swej istocie są naukami empirycznymi, co powoduje, że szczególne znaczenie w ich kształtowaniu ma operacjonalizacja teorii, a więc proponowanie rozwiązań nadających się do stosowania w praktyce. Można nawet podkreślić, że naukowcy z tej dyscypliny badają rzeczywistość społeczną, administracyjną i gospodarczą, poszukując innowacyjnych dobrych praktyk w pojedynczych zastosowaniach, a następnie uogólniają je tak, aby jako wzorzec mógł być adaptowany w innych zastosowaniach, formułując zasady i zalecenia skutecznego organizowania i funkcjonowania różnych organizacji. Równocześnie w wielu kwestiach działalności praktycznej nauki te przenikają się z innymi dyscyplinami naukowymi, takimi jak: ekonomia i finanse, prawo, socjologia, psychologia itd. Jest to związane z charakterem obiektów i zjawisk, jakie są obserwowane (badane) przez dyscypliny nauk społecznych. Każda z dyscyplin obserwuje niejednokrotnie te same obiekty i zjawiska, ale w innym ujęciu, a holistyczny obraz tych obiektów i zjawisk jest możliwy tylko jako efekt wspólny koncepcji wyjaśniania rzeczywistości opracowanych przez naukowców z tych dyscyplin. Można nawet mówić o integrującej roli nauki o zarządzaniu i jakości w ramach nauk społecznych.

1 Mając na uwadze czynnościowy sens zarządzania, przez zarządzanie należy rozumieć proces informacyjno-decyzyjny (wspomagany funkcjami planowania, organizacji, motywacji i kontroli), którego celem jest rozstrzyganie o kluczowych problemach działalności przedsiębiorstw, o jego przetrwaniu i rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem oddziaływań otoczenia i węzłowych czynników własnego potencjału wytwórczego [Stabryła, 2005, s. 11].

2 Termin nauka to „metoda badawcza-sposób, w jaki poznajemy otaczający nas świat” [Babbie, 2005, s. 26]; „to rzemiosło uczonych, czyli ogół czynności wykonywanych przez uczonych jako takich, oraz wytwór tych czynności, a więc system twierdzeń, do których uznania doszli uczeni w swym dążeniu do poznania rzeczywistości” [Ajdukiewicz, 1975, s. 173].

3 Zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego wprowadzono nową klasyfikację dziedzin i dyscyplin naukowych, dyscyplinę tę nazwano naukami o zarządzaniu i jakości [Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 20 września 2018 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych. Dz.U. 2018 r. poz. 1818].