W poszukiwaniu projektu. Wybór tekstów. Tom 1

Copyright © Fundacja En Arche, Warszawa 2023

Redaktor tomu
GRZEGORZ MALEC

Przekład
AGNIESZKA BORUSZEWSKA, SZYMON FLIS, MICHAŁ GÓRSKI, ADAM JERZMAN, ANNA NEHRING-RUPIŃSKA, DARIUSZ SAGAN, ADAM WÓJCICKI

Redakcja językowa
BEATA SARACYN, JOANNA MORAWSKA

Redaktor prowadzący
JACEK FRONCZAK

Korekta
BARBARA MANIŃSKA

Projekt okładki
MONIKA MAKOWSKA

Skład
HONORATA KOZON

Ilustracja na okładce
Wikimedia Commons

Wydanie I

ISBN 978-83-67363-36-5 (PDF)
ISBN 978-83-67363-37-2 (EPUB)
ISBN 978-83-67363-38-9 (MOBI)

Fundacja En Arche
al. Jana Pawła II 80 lok. 15
00-175 Warszawa
biuro@enarche.pl
Księgarnia internetowa
enarche.pl/ksiegarnia/

W POSZUKIWANIU PROJEKTU

Próby poszukiwania projektu są czymś powszechnym. Projektu poszukuje archeolog badający wykopaliska, astronom zaangażowany w program SETI czy kryminolog badający miejsce domniemanej zbrodni. Aby wiedzieć, jak można wykryć projekt, badacze potrzebują kryteriów jego rozpoznawania, a tego rodzaju kryteriów dostarcza teoria inteligentnego projektu. Najciekawszym zastosowaniem tej koncepcji są próby wykrycia projektu w przyrodzie. Czy świat dookoła nas – od komórki poprzez człowieka aż do całych galaktyk – powstał w wyniku ślepo działających procesów przyrodniczych? Czy za pomocą metod naukowych możemy wykryć w nim projekt? Właśnie temu zastosowaniu teorii inteligentnego projektu została poświęcona – założona przez Fundację En Arche w 2019 roku – witryna internetowa „W Poszukiwaniu Projektu” (https://wp-projektu.pl/), której zawartość jest regularnie wzbogacana o nowe artykuły, wywiady i polemiki. Seria wydawnicza „W Poszukiwaniu Projektu” zawiera wybór najciekawszych tekstów zamieszczonych na stronie o tej samej nazwie. Pierwszy tom ukazał się w 2023 roku i składa się z artykułów opublikowanych w 2022 roku.

Wprowadzenie

Oddajemy w ręce Czytelnika pierwszy tom publikacji zbiorowej zatytułowanej W poszukiwaniu projektu. Wybór tekstów. Tytuł tej książki nie jest przypadkowy. „W Poszukiwaniu Projektu” to nazwa strony internetowej, która działa od 2019 roku[1]. Najogólniej rzecz ujmując, jest ona poświęcona problematyce pochodzenia i rozwoju życia. Od roku 1859 – czyli od momentu opublikowania dzieła Karola Darwina zatytułowanego O powstawaniu gatunków[2] – problematyka ta intensywnie zajmuje uczonych wielu specjalizacji i o odmiennych poglądach. Darwin sądził, że różnorodność świata przyrody ożywionej jest efektem ewolucji drogą doboru naturalnego i że powinna być rozpatrywana tylko w kategoriach przyrodniczych. Ten angielski uczony skutecznie wprowadził do nauki zasadę naturalizmu metodologicznego, zgodnie z którą wyjaśniania naukowe powinny być wolne od wyjaśnień nadnaturalistycznych i celowościowych (teleologicznych). Nie wszyscy zgadzają się z taką czysto naturalistyczną wizją nauki. A ściślej rzecz ujmując – ogromna większość uczonych akceptuje wymóg braku odwołań do przyczyn nadnaturalistycznych, ale sprzeciw budzi zakaz używania wyjaśnień celowościowych. Zwolennicy stosowania wyjaśnień celowościowych to między innymi teoretycy projektu, a teoria, którą głoszą, czyli teoria inteligentnego projektu [intelligent design – ID], mówi, że w świecie przyrody istnieją struktury zaprojektowane, co można wykazać za pomocą metod naukowych. Oczywiście kryteria rozpoznawania projektu mają szerokie zastosowanie i nie dotyczą tylko świata przyrody. Projektu poszukuje się w różnych dziedzinach nauki (na przykład w archeologii czy kryminalistyce) i w życiu codziennym.

Strona internetowa „W Poszukiwaniu Projektu” zawiera dziesiątki tekstów autorstwa różnych uczonych, którzy zabierają głos w sprawie poszukiwania projektu w przyrodzie. Na stronie są publikowane teksty zarówno przychylne teorii ID, jak i wobec niej krytyczne. Czytelnik znajdzie tam również artykuły poświęcone darwinowskiej teorii ewolucji, teksty historyczne i filozoficzne. Niniejszy tom zawiera wybór najciekawszych publikacji z roku 2022. Anglojęzyczne wersje tych tekstów zostały pierwotnie zamieszczone na stronie „Evolution News & Science Today”, a ich tłumaczami są: Agnieszka Boruszewska, Szymon Flis, Michał Górski, Adam Jerzman, Anna Nehring-Rupińska, Dariusz Sagan i Adam Wójcicki (niektóre przekłady opublikowane w książce mogą się nieznacznie różnić od tego, co Czytelnik może przeczytać na https://wp-projektu.pl).

Witryna „W Poszukiwaniu Projektu” została założona przez Fundację En Arche. Fundacja powstała w 2018 roku i, jak możemy przeczytać na jej stronie, „działa na rzecz nauki i edukacji, ze szczególnym uwzględnieniem naukowych koncepcji pochodzenia Wszechświata i życia, w tym człowieka. Założenia fundacji realizujemy poprzez wydawanie książek oraz inicjatywy naukowe – stypendia, konkursy, wspieranie badaczy i naukowców, współpracę z uczelniami w Polsce i zagranicznymi ośrodkami naukowymi”[3]. Szczególnie wartą podkreślenia inicjatywą Fundacji jest działalność wydawnicza, w ramach której publikowane są dwie serie. Pierwsza nosi nazwę „Seria Inteligentny Projekt” i zawiera przekłady najważniejszych książek autorstwa wiodących teoretyków projektu. Jest to podstawowa literatura dla wszystkich, którzy chcą się zapoznać z pozytywną argumentacją na rzecz teorii ID. Druga seria, „Perspektywy Nauki”, dotyczy zagadnień bardziej ogólnych.

Tom pierwszy W poszukiwaniu projektu. Wybór tekstów obejmuje przekłady 40 artykułów ujętych w sześciu częściach.

Pierwszy tekst napisał australijski biochemik Michael Denton. Artykuł nosi tytuł Empiryczne wyzwanie dla funkcjonalistycznego (panadaptacjonistycznego) paradygmatu, na którym opiera się darwinowski pogląd na świat i został napisany specjalnie z okazji wydania tej książki. Autor przedstawił tutaj tezę, że darwinowski funkcjonalizm (bądź panadaptacjonizm) jest nie do utrzymania. Darwin twierdził, że świat przyrody ożywionej można wyjaśnić w kategoriach adaptacjonistycznych, czyli że zachowywane przez dobór naturalny zmiany powinny służyć jakiemuś celowi czy pełnić jakąś funkcję. Zdaniem Dentona to założenie jest fałszywe, ponieważ w przyrodzie występuje ogromna liczba rozwiązań, które nie służą celom adaptacyjnym. W przyrodzie występuje nieadaptacyjny porządek, który – jak twierdzi Denton – prowadzi do podważenia darwinowskiego rozumienia ewolucji.

Część pierwsza dotyczy naukowych problemów teorii ewolucji i składa się z 10 tekstów. Pierwsze osiem artykułów napisał amerykański biolog i autor książki Ikony ewolucji[4] Jonathan Wells. Do największych naukowych problemów teorii ewolucji zaliczył: homologię, skamieniałości, filogenezę molekularną, dobór naturalny, mutacje i zjawisko specjacji. Amerykański uczony doszedł do wniosku, że to, co Darwin nazywał „długim szeregiem dowodzeń”[5], powinno się określić jako długi szereg błędów.

Dwa ostatnie teksty w tej części są autorstwa odpowiednio Caseya Luskina i Güntera Bechly’ego. Luskin jest amerykańskim geologiem, który w opublikowanym w tym tomie artykule twierdzi, że uczeni nadal są daleko od rozwiązania zagadki dotyczącej początków życia (szczególnie problematyczna kwestia dotyczy środowiska, w którym mogłoby dojść do powstania pierwotnych form życia). Wszystkie przedstawiane przez uczonych głównego nurtu hipotezy są zdaniem Luskina mało wiarygodne. Amerykański geolog dochodzi do wniosku, że jedyny wiarygodny scenariusz pochodzenia życia musi przyjmować precyzyjnie dostrojone warunki środowiskowe. Kwestie biologiczne podejmuje również niemiecki paleontolog Günter Bechly, który zastanawia się nad wydarzeniem powszechnie znanym jako kambryjska eksplozja życia. Uczony dochodzi do wniosku, że wyjaśnienia darwinowskie nie są w stanie wytłumaczyć pochodzenia nowych planów budowy organizmów kambryjskich.

Część druga zatytułowana Świadectwa projektu składa się z 12 tekstów. Autorem pierwszych trzech jest amerykański filozof nauki Stephen C. Meyer. Uczony twierdzi, że w przyrodzie występują świadectwa projektu i przedstawia dwie klasy takich świadectw. Pierwszą klasę świadectw projektu stanowi informacja zawarta w DNA. Meyer argumentuje, że ilość informacji zawartej w komórce wielokrotnie przekracza możliwości czysto przypadkowych procesów. Funkcjonowanie DNA porównuje do oprogramowania komputerowego, ponieważ w obu przypadkach mamy do czynienia z wyspecyfikowaną informacją, a z doświadczenia wiemy, że za ten rodzaj informacji odpowiada inteligencja. Drugą klasę świadectw projektu stanowią precyzyjnie dostrojone warunki początkowe, prawa i stałe fizyczne, które są optymalne do istnienia życia.

Autorką kolejnych siedmiu tekstów z tej części jest amerykańska biochemik Emily Reeves. Uczona polemizuje z bioinżynier Eriką DeBenedictis, która uważa, że uczeni mają prawo „bawić się w Boga” i za pomocą metod inżynierii genetycznej udoskonalać rozwiązania biologiczne. Reeves jest innego zdania, twierdzi, że struktury biologiczne są bardzo dobrze zaprojektowane, a przeciwne poglądy są często konsekwencją błędnej interpretacji zasad funkcjonowania mechanizmów biologicznych. Innymi słowy to, co uważamy za słaby projekt, zyskuje na znaczeniu wraz z rozwojem wiedzy biologicznej. Ponadto – jak utrzymuje Reeves – próby ingerencji człowieka w świat biologii mogą przynieść niepożądane skutki.

Ta część zawiera także artykuły Reeves poświęcone przyczynom zmian genetycznych. Autorka dochodzi do wniosku, że można mówić o wewnętrznych i zewnętrznych źródłach zmian genetycznych. Do pierwszej kategorii możemy zaliczyć zmiany wewnątrzosobnicze i wewnątrzrodzinne, do drugiej – zmiany powodowane czynnikami środowiskowymi, działaniem celowym (inteligentnym), czy zmiany zachodzące między rodzinami. Uczona szczególną uwagę zwraca na zewnętrzne źródła zmian genetycznych, a zwłaszcza na te powodowane przez tak zwane zniekształcacze wieku (czyli wirusy, pasożyty i symbionty).

Kolejny artykuł z tej części został napisany przez Caseya Luskina. Uczony nawiązuje do książki Dewolucja[6] autorstwa Michaela J. Behego i pokazuje, że niezależnie prowadzone badania potwierdzają główną tezę zawartą w książce Behego – Luskin ma na myśli „pierwszą zasadę ewolucji adaptacyjnej”, zgodnie z którą procesy opisane przez Darwina prowadzą do uszkodzenia funkcjonalnego genu, którego utrata może przynieść korzyści reprodukcyjne danemu gatunkowi. Amerykański geolog odnosi się do badań wskazujących na znaczenie procesu utraty funkcji. Badania te – jak twierdzi – potwierdzają słowa Behego, że to, co obserwujemy w przyrodzie, to nie ewolucja, lecz dewolucja.

Ostatni artykuł w tej części nosi tytuł Oko: klasyczny przykład projektu w przyrodzie. Jego autorem jest amerykański biofizyk Cornelius G. Hunter. Twierdzi on, że współcześnie prowadzone badania potwierdzają opinię siedemnastowiecznego botanika Johna Raya, który pisał, że budowa oka nieuchronnie wskazuje, iż mamy tutaj do czynienia z projektem.

Część trzecia zatytułowana Przewidywania teorii ID i wykrywanie projektu składa się z pięciu tekstów. Autorem pierwszego jest Stephen C. Meyer, który omawia logikę wykrywania projektu zaproponowaną w książce Williama A. Dembskiego Wnioskowanie o projekcie[7]. Dembski zwrócił uwagę, że istoty racjonalne często wnioskują o projekcie tej czy innej struktury. Czynią to na podstawie oceny stopnia jej złożoności i specyfikacji, czyli wzorca, o którym wiemy, że ma inteligentne pochodzenie. Meyer twierdzi, że kodujące regiony DNA są bardzo złożone i cechują się specyfikacją, a więc zawierają też pozwalającą wykryć projekt wyspecyfikowaną informację. Teoria inteligentnego projektu nie opiera się więc na niewiedzy, tylko na danych empirycznych oraz powszechnie akceptowanych metodach rozumowania.

Kolejne dwa teksty z tej części napisał amerykański matematyk Granville Sewell. Twierdzi on, że najważniejsza zasada leżąca u podstaw drugiego prawa termodynamiki sprawia, iż materialistyczne wyjaśnienia złożoności układów złożonych są niewiarygodne. Zasada ta mówi, że „Siły naturalne (nieinteligentne) nie powodują zdarzeń na poziomie makroskopowym, które są skrajnie mało prawdopodobne w skali mikroskopowej”[8]. Uczony argumentuje, że prawa przyrody nie są w stanie wytworzyć nawet najprostszego samoreplikatora. Problem samoreplikacji jest przedmiotem kolejnego tekstu Sewella zatytułowanego Prosty argument przemawiający na rzecz teorii inteligentnego projektu, w którym posłużył się analogią do kartonowych pudeł (ten artykuł został napisany specjalnie na stronę „W Poszukiwaniu Projektu”). Amerykański matematyk napisał również, że inteligencja i świadomość człowieka nie mogły powstać drogą losowych mutacji selekcjonowanych przez dobór naturalny.

Ostatnie dwa teksty z części trzeciej napisał amerykański matematyk i filozof William A. Dembski. Pierwszy artykuł, zatytułowany Wnioskowanie o projekcie a hipoteza projektu, przedstawia okoliczności, w jakich doszło do powstawania książki Wnioskowanie o projekcie, i wyjaśnia, czym jest ten rodzaj wnioskowania. Autor wskazuje na pewną oznakę projektu, którą określa jako wyspecyfikowaną złożoność lub wyspecyfikowane małe prawdopodobieństwo. Wnioskowanie o projekcie – jak twierdzi Dembski – jest konieczne do przywrócenia hipotezy projektu w nauce. W dalszej części tekstu uczony przedstawia korzyści, jakie teoria inteligentnego projektu przynosi biologii i kosmologii. Istotną kwestią omawianą przez autora jest również zagadnienie projektanta struktur w przyrodzie. W tym kontekście pisze wprost, że dane empiryczne nie pozwalają jednoznacznie wskazać tożsamości projektanta. Uczony podejmuje kwestie światopoglądowe, zestawiając hipotezę projektu z ateistycznym materializmem.

W ostatnim tekście z tej części Dembski analizuje jedno z przewidywań teorii inteligentnego projektu na temat edytowania genów człowieka metodą CRISPR. Uczony podkreśla, że z punktu widzenia teorii ID trudno szukać dobrych argumentów, na podstawie których można sądzić, iż próby edytowania genów doprowadzą do ulepszenia człowieka. Proponuje więc przewidywanie, że zastosowanie metody CRISPR doprowadzi ostatecznie do negatywnych skutków.

Czwarta część książki została zatytułowana Alfred Russel Wallace jako teoretyk projektu. Flannery vs. Shermer. Składa się z czterech tekstów będących polemiką między dwoma historykami nauki – Michaelem Flannerym i Michaelem Shermerem. Pierwszy z nich jest nastawiony przychylnie do teorii inteligentnego projektu, drugi krytycznie. Przedmiotem polemiki są poglądy głoszone przez Alfreda Russela Wallace’a, niezależnego współtwórcę teorii ewolucji drogą doboru naturalnego. Ten dziewiętnastowieczny przyrodnik nie zgadzał się z koncepcją, że wszystkie struktury biologiczne powstały drogą doboru naturalnego. Shermer twierdzi, że Wallace’a nie można uznać za prekursora teorii ID, a jedynym trafnym określeniem jego poglądów jest scjentyzm. Kiedy Wallace zwracał uwagę na trudności ewolucjonistycznych scenariuszy, to – jak twierdzi Shermer – nie dlatego, że skłaniał się ku czemuś, co dzisiaj nazywa się teorią inteligentnego projektu, ale dlatego, że według niego zaszły pewne przyrodnicze procesy, których jeszcze nie znamy. Innego zdania jest Flannery, który utrzymuje, że Wallace’a słusznie można uznać za prekursora teorii ID, ponieważ odrzucił materializm i opowiadał się za koncepcją ukierunkowanej ewolucji, a gdyby żył współcześnie, zapisałby się złotymi zgłoskami w historii nauki jako teoretyk projektu.

Piąta część tego tomu składa się z sześciu tekstów o charakterze historycznym i nosi tytuł O powstawaniu teorii doboru naturalnego. Ich autorem jest brytyjski językoznawca i literaturoznawca Neil Thomas. Twierdzi on, że wbrew powszechnej opinii teoria doboru naturalnego nie jest oryginalnym pomysłem Karola Darwina, lecz została przezeń zapożyczona od innych autorów – między innymi od dziadka przyrodnika, Erasmusa Darwina. Thomas zwraca szczególną uwagę na poglądy mentora Karola Darwina, wybitnego angielskiego geologa i autora trzytomowego dzieła Principles of Geology[9] [Zasady geologii] Charlesa Lyella. Ten uczony twierdził, że zmiany geologiczne na Ziemi należy rozpatrywać w odwołaniu do nieustannie zachodzących procesów przyrodniczych, które na przestrzeni ogromnych odstępów czasu ukształtowały powierzchnię naszej planety. Darwin przeniósł ten pogląd na grunt biologii i oznajmił, że obecny stan życia jest rezultatem stopniowo zachodzących zmian, a nie nagłych skoków. Thomas podkreśla również znaczenie poglądów politologa i demografa Thomasa Malthusa, od którego Darwin zapożyczył ideę rywalizacji między jednostkami korzystającymi z tych samych zasobów (przy czym należy pamiętać, że Malthus nie pisał o świecie przyrody, lecz o rywalizacji w społeczeństwie). Kolejnym uczonym, który – jak podkreśla Thomas – miał duży wpływ na poglądy Darwina, był niemiecki podróżnik Alexander von Humboldt.

Ostatnia, szósta część tego tomu nosi tytuł Wokół Darwina i zawiera dwa teksty. Autorem pierwszego jest Michael Flannery, który nawiązując do artykułu Corneliusa G. Huntera, przedstawia teorię ewolucji jako teologiczny program badawczy. Flannery za Hunterem podkreśla, że fundamentem teorii ewolucji drogą doboru naturalnego nie są dane empiryczne, ale przyjmowane przez Darwina określone poglądy teologiczne. Autorem drugiego tekstu jest Neil Thomas, który twierdzi, że Darwin inspirował się słynnym dziełem Johna Miltona Raj utracony[10].

Redaktor tego tomu ma nadzieję, że każdy Czytelnik znajdzie tu coś dla siebie. Owocnej lektury.

Grzegorz Malec

Bibliografia:

1. Behe M.J., Dewolucja. Odkrycia naukowe dotyczące DNA wyzwaniem dla darwinizmu, tłum. A. Baranowski, „Seria Inteligentny Projekt”, Fundacja En Arche, Warszawa 2022.

2. Darwin K., O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt. Dzieła wybrane, t. II, tłum. S. Dickstein, J. Nusbaum, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959.

3. Dembski W.A., Wnioskowanie o projekcie. Wykluczenie przypadku metodą małych prawdopodobieństw, tłum. Z. Kościuk, „Seria Inteligentny Projekt”, Fundacja En Arche, Warszawa 2021.

4. https://enarche.pl/ [dostęp: 7 XII 2022].

5. https://wp-projektu.pl/ [dostęp: 7 XII 2022].

6. Lyell Ch., Principles of Geology: Being an Attempt to Explain the Former Changes of the Earth’s Surface, by Reference to Causes Now in Operation, 3 Volumes, J. Murray, London 1830–1833.

7. Milton J., Raj utracony, tłum. M. Słomczyński, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2002.

8. Wells J., Ikony ewolucji. Nauka czy mit?, tłum. B. Olechnowicz, „Seria Inteligentny Projekt”, Fundacja En Arche, Warszawa 2020.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Wprowadzenie

[1] https://wp-projektu.pl/ [dostęp: 7 XII 2022].

[2] K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt. Dzieła wybrane, t. II, tłum. S. Dickstein, J. Nusbaum, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959.

[3] https://enarche.pl/ [dostęp: 7 XII 2022].

[4] J. Wells, Ikony ewolucji. Nauka czy mit?, tłum. B. Olechnowicz, „Seria Inteligentny Projekt”, Fundacja En Arche, Warszawa 2020.

[5]  K. Darwin, O powstawaniu gatunków, s. 486.

[6] M.J. Behe, Dewolucja. Odkrycia naukowe dotyczące DNA wyzwaniem dla darwinizmu, tłum. A. Baranowski, „Seria Inteligentny Projekt”, Fundacja En Arche, Warszawa 2022.

[7] W.A. Dembski, Wnioskowanie o projekcie. Wykluczenie przypadku metodą małych prawdopodobieństw, tłum. Z. Kościuk, „Seria Inteligentny Projekt”, Fundacja En Arche, Warszawa 2021.

[8] Por. rozdz. G. Sewell, Najważniejsza zasada leżąca u postaw drugiego prawa termodynamiki, s. 149.

[9] Por. Ch. Lyell, Principles of Geology: Being an Attempt to Explain the Former Changes of the Earth’s Surface, by Reference to Causes Now in Operation, 3 Volumes, J. Murray, London 1830–1833.

[10] J. Milton, Raj utracony, tłum. M. Słomczyński, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2002.