Tytuł oryginału
Taking Leave of Darwin: A Longtime Agnostic Discovers the Case for Design

Copyright © Discovery Institute 2021
Copyright © for the Polish edition by Fundacja En Arche, Warszawa 2024

Przekład
ADAM WÓJCICKI

Redaktor naukowy serii
prof. dr hab. KAZIMIERZ JODKOWSKI

Redaktor prowadzący
JACEK FRONCZAK

Redakcja merytoryczna
prof. dr hab. DAMIAN LESZCZYŃSKI

Redakcja językowa
JOANNA MORAWSKA

Korekta
BARBARA MANIŃSKA

Projekt okładki
ZOFIA KICINSKI

Projekt graficzny
MARIA ROSŁONIEC

Skład
MARIA ANNA SZYPRZAK

Wydanie I

ISBN 978-83-67363-76-1 (PDF)
ISBN 978-83-67363-75-4 (EPUB)
ISBN 978-83-67363-77-8 (MOBI)

Fundacja En Arche
al. Niepodległości 124, lok. 26
02-577 Warszawa
biuro@enarche.pl
Księgarnia internetowa
enarche.pl/ksiegarnia/

Konwersja: eLitera s.c.

SERIA PERSPEKTYWY NAUKI

Jeszcze sto lat temu uczeni uważali, że nauka to przedsięwzięcie obiektywne, oparte na gromadzeniu danych empirycznych i wyciąganiu na tej podstawie wniosków, które przeradzają się w teorie. Dziś jednak wiemy, że to nie fakty, ale przede wszystkim ich interpretacje prowadzą do rozwoju nauki.

Największe rewolucje w historii nauki zaszły dzięki wybitnym jednostkom, które wykazały się postawą krytyczną wobec powszechnie obowiązujących poglądów. Kopernik nie przyjął geocentryzmu Ptolemeusza, Einstein odrzucił to, co dzisiaj określamy mianem fizyki klasycznej, a Darwin nie zgodził się z tym, co w jego czasach nazywano biblijnym poglądem o niezmienności gatunków.

Seria Perspektywy Nauki pokazuje, że nauka nie jest przedsięwzięciem jednolitym, że to raczej kolaż rozmaitych poglądów, hipotez i idei. Będziemy w niej przedstawiać oryginalne poglądy uczonych, którzy wykraczają poza utarte szlaki i przedstawiają czytelnikowi zupełnie nowe perspektywy w nauce.

Odkrycie w nauce polega na tym, że widząc to, co wszyscy inni, dostrzega się to, czego nikt nie zauważył.

Albert Szent-Györgyi,
laureat Nagrody Nobla

Prolog

Ajeśli Karol Darwin się pomylił? Jeżeli wszystkie kryzysy, wyobcowanie i utratę wiary, które kojarzymy ze skutkami publikacji dzieła O powstawaniu gatunków[1], wywołał po prostu błąd?

Co by się stało, gdyby ukryta, ale wszechobecna wrogość między nauką a religią w ciągu ostatnich 160 lat była podsycana przez odpowiednik „irackiego dossier”[2]?

Podobnie jak wielu innych, którzy poznali teorię Darwina w szkole, bez sprzeciwu przyjąłem jego hipotezę powstania człowieka. Z perspektywy czasu mógłbym nazwać sposób przyswojenia tej wiedzy pasywnym procesem osmozy. W drugiej połowie XX wieku darwinizm został zaakceptowany jako nieodłączna część mentalnego umeblowania, a nawet modnego myślenia tamtych czasów – do tego stopnia, że kwestionowanie prawdy wypływającej z książki O powstawaniu gatunków wydawałoby się niepoprawne politycznie (i, co gorsza, przestarzałe). Na pewno tak myślałem, skoro pamiętam, że popisywałem się moją (powierzchowną) wiedzą o darwinizmie przed pierwszą dziewczyną, absolutnie przekonany, że moich słów nie da się zakwestionować.

Żeby było jasne: czasami uderzało mnie, że dzieło O powstawaniu gatunków zawiera pewne dziwne i nieintuicyjne idee, ale wmawiałem sobie, że przecież współczesna nauka jest często sprzeczna z intuicją[3] (pamiętając chociażby o niejasnościach, jakie pojawiły się w wyniku ostatnich postępów w teorii kwantowej) i nie zastanawiałem się dłużej nad tą kwestią. A ponieważ społeczność naukowa fetowała Darwina przez ponad półtora wieku, uznałem, że to wszystko zapewne moje urojenia noszące znamiona jakiejś ortodoksji. Byłem przekonany, że wszelki sprzeciw wobec teorii ewolucji mogli wyrażać jedynie biblijni fundamentaliści oraz kreacjoniści młodej Ziemi.

To przekonanie zachwiało się, gdy ostatnimi czasy poznałem nieco trudniejsze do zlekceważenia krytyczne głosy niektórych współczesnych Darwinowi przyrodników. Owe publikacje uświadomiły mi, że wielka historia ewolucji drogą doboru naturalnego może być po prostu mitem stworzenia, który jest w stanie sprostać oczekiwaniom współczesności. Uznałem więc za niemożliwe zignorowanie tego sporu jako „czysto akademickiego”, ponieważ jeśli kiedykolwiek jakikolwiek temat niósł ze sobą tak poważne, a często problematyczne implikacje dla ogółu ludzkości, jest nim właśnie teoria ewolucji.

Każdy spór dotyczący Darwina z konieczności wywołuje daleko idące konsekwencje wykraczające poza cechy nauk biologicznych. Niewielu jest w stanie wykrzesać z siebie taki spokój, jaki okazywał Charles James Fox Bunbury (szwagier dziewiętnastowiecznego geologa sir Charlesa Lyella), który przekonanie o pochodzeniu człowieka od meduzy uznawał za upokarzające. Stwierdził on, że „właściwie nie ma to większego znaczenia”[4]. Mało kto też zdobywa się na tak bezcenną reakcję, jak niejaki doktor Johnson, który na pogląd pewnego ekscentrycznego szlachcica Jamesa Burnetta, lorda Monboddo, że człowiek może pochodzić od małpy, odpowiedział: „Domysły dotyczące rzeczy użytecznych są dobre, ale domysły, dotyczące wiedzy bezużytecznej, na przykład, czy ludzie chodzili na czworakach, są daremne”[5].

Większość naszych wiktoriańskich przodków z pewnością nie była gotowa na filozoficzne podejście do teorii ewolucji człowieka, która nagle umiejscowiła ich w „mechanistycznym świecie bez mechanika” – by posłużyć się frazą użytą przez Noela Annana w jego biografii sir Leslie Stephena (o którym mówi się, że stracił wiarę po przeczytaniu dzieła Darwina)[6]. To poczucie oderwania się od niegdysiejszych zapewnień wiary chrześcijańskiej stało w bolesnej sprzeczności z paradygmatem Kosmosu kierowanego Opatrznością, który panował w ciągu wieków do 1859 roku.

Ponadto, kiedy 12 lat po opublikowaniu pracy O powstawaniu gatunków Darwin oddał swoje słynne partyjskie strzały w dziele O pochodzeniu człowieka[7], pisząc o pokrewieństwie rodzaju ludzkiego z małpimi przodkami, strącił tym samym z piedestału nasz gatunek, „niewiele mniejszy od aniołów”[8], sprawił, że zajęliśmy znacznie niższe miejsce w porządku świata. Degradację tę później zaostrzyły wnioski Zygmunta Freuda o „hominidalnej” naturze naszych podświadomych umysłów.

Uderzyło mnie, że jeśli grupa uznanych wykładowców akademickich i innych odpowiedzialnych naukowców nie mogłaby dłużej popierać twierdzeń, na których opierają się te druzgocące wnioski i z których obecnie wyrasta światopogląd większości Zachodu, to z pewnością doszłoby do jakiegoś kryzysu egzystencjalnego. Ta niepokojąca możliwość skłoniła mnie do samodzielnego zbadania sporu między frakcjami opowiadającymi się za Darwinem i przeciw niemu. Nie zamierzam przepraszać za próbę zmierzenia się z tematem, do którego nie mam formalnych kwalifikacji, ponieważ moje badania doprowadziły mnie do przekonania, że jest on zbyt uniwersalny, aby pozostawić go całkowicie w rękach specjalistów. A część z nich wykazuje alarmujący stopień uprzedzeń i uparcie obstaje przy swoich poglądach, co nie sprzyja beznamiętnemu przesiewaniu naukowych danych.

Niewielu podejmujących ten temat może twierdzić, że znajduje się w legendarnym archimedesowym punkcie „widzenia rzeczy wyraźnie i w całości”, a i ja nie użyłbym tej hiperboli. Jednakże, biorąc pod uwagę przerażająco sekciarski charakter wielu debat na temat teorii ewolucji, uważam, że muszę na początku zaznaczyć, iż od dawna jestem nieteistą i mogę zapewnić, że krytykę oprę wyłącznie na racjonalnych kryteriach i zasadach.

Książka ta ma następującą strukturę. W pierwszym rozdziale opisuję, jak Karol Darwin i Alfred Russel Wallace sformułowali teorię ewolucji poprzez dobór naturalny.

Drugi rozdział dotyczy intelektualnej drogi Darwina od lat chłopięcych do dojrzałości, a także odbioru książki O powstawaniu gatunków przez brytyjskich czytelników, niebędących specjalistami w tej dziedzinie, od razu po publikacji.

W trzecim rozdziale zwracam uwagę na najbardziej krytyczne dziewiętnastowieczne recenzje i odbiór dzieła O powstawaniu gatunków, zanim jeszcze Darwin stał się szanowanym mędrcem. Szczerość tych wczesnych reakcji dodaje wyrazistości głosom sprzeciwu wobec darwinizmu, które w ostatnich dziesięcioleciach przybrały na sile. Omówiłem tu również nowsze odpowiedzi, wraz z mnóstwem danych kopalnych zebranych w celu poparcia twierdzeń Darwina (zupełnie nieistotnych, a czasem wręcz sfałszowanych). Następnie przyjrzę się nieodłącznej towarzyszce książki O powstawaniu gatunków Darwina, a mianowicie pracy O pochodzeniu człowieka.

W rozdziale czwartym omawiam kosmologiczne odkrycia ostatniego półwiecza, pozwalające wytłumaczyć, w jaki sposób na Ziemi powstała unikalna biosfera, która umożliwiła ewolucję roślin, zwierząt oraz ludzi. Następnie wyjaśniam, a w niektórych przypadkach demaskuję, często nieuznawane religijne lub antyreligijne postawy, od ponad półtora wieku utrudniające takie odkrycia.

W rozdziale piątym zajmuję się tym, czego możemy, a czego nie możemy oczekiwać od metod naukowych w kwestii nieustannego dążenia do ujawnienia tajemnic życia. Przede wszystkim sugeruję, że nierealistyczne oczekiwania doprowadziły do wątpliwych wniosków, i wystosowuję otwarte zaproszenie do specjalistów, ażeby ponownie ocenili całe zagadnienie doboru naturalnego jako ścieżki ewolucyjnej.

Ostatni rozdział to synteza wątków z poprzednich rozdziałów. Zamykam książkę kilkoma refleksjami nad tym, w jaki sposób badanie teorii ewolucji i pisanie o tym doprowadziło mnie do zmiany punktu widzenia, zwłaszcza tam, gdzie przecinają się nauka i religia. Po rozdziale szóstym zamieściłem krótki epilog.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Prolog

[1] K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tłum. S. Dickstein, J. Nusbaum, w: Dzieła wybrane, t. II, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Polskie Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959.

[2] „Irackie dossier” – dokumenty zawierające informacje, że Irak rzekomo posiada broń masowego rażenia. Stały się one pretekstem do przystąpienia m.in. USA i Wielkiej Brytanii do inwazji na Irak w 2003 roku (przyp. tłum.).

[3] L. Wolpert, Nienaturalna natura nauki, tłum. H. Chojnacki, E. Penskyk-Kluczkowska, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1996; tenże, Six Impossible Things before Breakfast: The Evolutionary Origins of Belief, Faber and Faber, London 2006.

[4] List Charlesa Jamesa Foxa Bunbury’ego do Katharine Lyell z 31 października 1859 roku, w: The Life of Sir Charles J.F. Bunbury, Bart., ed. Mrs. Henry Lyell, John Murray, London 1906.

[5] J. Boswell, Dr. Johnson’s Table-Talk: Containing Aphorisms on Literature, Life, and Manners; with Anecdotes of Distinguished Persons: Selected and Arranged from ‘Dr. Boswell’s Life of Johnson’, C. Dilley, London 1798, s. 394.

[6] N. Annan, Leslie Stephen: The Godless Victorian, Random House, New York 1984.

[7] K. Darwin, O pochodzeniu człowieka, tłum. M. Ilecki, Bibljoteka Dzieł Naukowych, Warszawa 1936.

[8] Psalm 8,6, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Edycja Świętego Pawła.

Dotychczas w serii ukazały się:

Thomas Nagel

Umysł i kosmos

Dlaczego neodarwinowski materializm
jest niemal na pewno fałszywy

Cornelius G. Hunter

Bóg Darwina
Ewolucjonizm i problem zła

Robert F. Shedinger

Tajemnica mechanizmów ewolucji
Wielka opowieść biologii darwinowskiej
o triumfie nad religią

William Dembski, Michael Ruse

Od Darwina do DNA
Debata wokół teorii inteligentnego projektu

Del Ratzsch

Przyroda, projekt i nauka
Teoria projektu w naukach przyrodniczych

Matti Leisola, Jonathan Witt

Heretyk
Podróż pewnego naukowca od darwinizmu
do teorii inteligentnego projektu

Angus Menuge
Przedmowa: Michael Ruse

Sprawczość na cenzurowanym
Materializm a racjonalności nauki

Bradley Monton

Teoria inteligentnego projektu
oczami ateisty

Dotychczas w Serii Inteligentny Projekt ukazały się:

Jonathan Wells

Ikony ewolucji

Nauka czy mit?

Phillip E. Johnson

Darwin przed sądem

Michael J. Behe

Czarna skrzynka Darwina

Biochemiczne wyzwanie dla ewolucjonizmu

Michael J. Behe

Granica ewolucji

W poszukiwaniu ograniczeń darwinizmu

Jonathan Wells

Zombie-nauka

Jeszcze więcej ikon ewolucji

Guillermo Gonzalez

Jay W. Richards

Wyjątkowa planeta

Dlaczego nasze położenie w Kosmosie umożliwia odkrycia naukowe

William A. Dembski

Wnioskowanie o projekcie

Wykluczenie przypadku metodą małych prawdopodobieństw

Michael Denton

Kryzys teorii ewolucji

Douglas Axe

Niepodważalne

Jak biologia potwierdza naszą intuicję, że życie jest zaprojektowane

Michael Denton

Teoria ewolucji

Kryzysu ciąg dalszy

Stephen C. Meyer

Podpis w komórce

DNA i świadectwa inteligentnego projektu

Stephen C. Meyer

Wątpliwość Darwina

Kambryjska eksplozja życia jako świadectwo inteligentnego projektu

William A. Dembski

Nic za darmo

Dlaczego przyczyną wyspecyfikowanej złożoności musi być inteligencja

Jonathan Wells

Mit śmieciowego DNA

Granville Sewell

Na początku

Eseje o teorii inteligentnego projektu

Michael J. Behe

Dewolucja

Odkrycia naukowe dotyczące DNA wyzwaniem dla darwinizmu

Pod redakcją

Davida Klinghoffera

Kontrowersyjny podpis

Odpowiedź na krytykę książki Podpis w komórce

Marcos Eberlin

Dalekowzroczność

Jak biochemia ukazuje plan i celowość życia

Michael J. Denton

Przeznaczenie natury

Co prawa biologii mówią o naszym miejscu we Wszechświecie

Eric Cassell

Algorytmy zwierząt

Ewolucja a tajemnica zadziwiających instynktów

Michael J. Behe

Pułapka na Darwina

Michael J. Behe odpowiada krytykom