Sławomir Magala (Stanisław Starski)

Walka klas w bezklasowej Polsce

Fragment

Tłumaczenie Jarosław Dąbrowski 

Eurpejskie Centrum Solidarności

Seria idea solidarności

Rada naukowo-programowa:

Barbara Fatyga, Uniwersytet Warszawski

Marcin Król, Uniwersytet Warszawski

Sławomir Magala, Uniwersytet Erazma, Rotterdam

Elżbieta Matynia, New School for Social Research, Nowy Jork

David Ost, Hobart and William Smith Colleges, Genewa,  Nowy Jork

Jadwiga Staniszkis, Polska Akademia Nauk, Warszawa

Tomasz Szkudlarek, Uniwersytet Gdański

Redakcja naukowa serii:

Jacek Kołtan, Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk

PRZEDMOWA AUTORA DO POLSKIEGO WYDANIA

WALKA KLAS

Historia wszystkich społeczeństw jest historią walk klasowych. Ten fragment historii Polski, który dane mi było przeżyć jako dorosłemu i świadomemu obywatelowi, nie jest bynajmniej wyjątkiem. Co prawda dzisiaj o istnieniu klasy robotniczej oraz nowych formach walki przekonują mnie mikrobusy na autostradzie Poznań–Berlin, dowożące polskich gastarbeiterów do holenderskich szklarni, a nie pierwszomajowe pochody pod czerwonymi sztandarami na ulicy św. Marcina (dawniej Armii Czerwonej), ale klasy nie zeszły dyskretnie ze sceny politycznej, choć od proletariatu do prekariatu i digitariatu wiedzie mało intuicyjna, a jeszcze rzadziej badana (przez socjologów, którzy nie są wszak nieczuli na globalne pecking orders i drabiny statusowego uznania) droga. Nie chciałbym jednak zaczynać od tryumfalnego „a nie mówiłem”, bo pisząc Walkę klas w bezklasowej Polsce nie przewidywałem powstania globalnego prekariatu, nie przeczuwałem klasowych sojuszy części nomenklatury z częścią antynomenklatury ani renesansu „opryczniny” po upadku ZSRR.

"Czułem się raczej kronikarzem życia politycznego i przedstawicielem pokolenia wyżu demograficznego. 31 sierpnia 1980 roku Lech Wałęsa podpisał wielkim długopisem porozumienie między przedstawicielami strajkujących robotników całej Polski, a właścicielami państwa nazywanego już Rzecząpospolitą i już Polską, ale jeszcze Ludową, których reprezentował wicepremier Mieczysław Jagielski. Państwowa telewizja natychmiast przystąpiła do ideologicznego zmiękczania zmobilizowanych przez Solidarność mas. We wrześniu nadano program publicystyczny, cytując fragmenty wywiadu jednej z opozycjonistek, które pomagały komitetowi strajkowemu, dla szwedzkiej telewizji. Powiedziała ona, że widzi w tych porozumieniach początek demontażu systemu państwowego socjalizmu. Państwowi i partyjni dziennikarze tryumfalnie powtórzyli tę wypowiedź, jak gdyby uważając, że tym samym ujawnili ohydę masowego ruchu społecznego. Tymczasem powszechna reakcja była zupełnie inna: w moim otoczeniu większość ludzi westchnęła – świetny pomysł, od dawna o to chodziło. Równie intuicyjnie i entuzjastycznie zareagowała światowa opinia publiczna. Co nam zostało z tych lat?

KLAS NIE MA, ALE WALKA KLAS TRWA

Musiałem sobie już raz zadać to pytanie po latach. 31 sierpnia 2011 roku wygłaszałem w Stoczni Gdańskiej publiczny odczyt Festung Europa. W obronie raju konsumenta. 31 lat wcześniej właśnie tutaj, w stoczni, tego samego dnia roku, podpisano porozumienia sierpniowe między Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym a monopartyjnym rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Wystarczyło wówczas pół roku, by przedstawiciele robotników wystosowali orędzie do pracowników państwowych wszystkich państw komunistycznych Europy Środkowej i Wschodniej. Rozumieli, że Solidarność zobowiązuje, a bez wolności „waszej” nie ma „naszej”. W rok później napisałem na temat tych wydarzeń książkę, którą zatytułowałem Class Struggle in Classless Poland. Ukazała się w Bostonie w lutym 1982 roku. Wystarczyło 30 lat (1982–2012) i oto ukazuje się po polsku. W całkiem innym kontekście, przed całkiem innymi czytelnikami. Odczyt o Festung Europa, wygłaszany tuż obok muzeum muru berlińskiego i muru Stoczni Gdańskiej, zakończyłem wezwaniem, by Europę kształtować nie na podobieństwo raju konsumenta, ale raju obywatela i świadomego uczestnika życia społecznego:

„Jednostka nie jest ani zerem, ani bzdurą. Może warto pamiętać, że raz po raz taka praca nad świadomą zmianą biegu dziejów na naszą korzyść przynosi owoce. Solidarność wymyślono w sierpniu 1980 roku. Wyobrażono sobie, że wszyscy obywatele komunistycznych państw też się wyzwolą. I wyzwolili się. Czy możemy sobie wyobrazić, że się kiedyś zbratamy z nową biedotą? Z nową klasą wyzyskiwaną w globalnej skali? Że przestaniemy w niej widzieć prymitywny motłoch plądrujący sklepy? Może zobaczymy. Może się zbratamy. W sierpniu 2011 zastanówmy się nie nad tym, co Solidarność zrobiła dla nas, ale nad tym, co my możemy zrobić dla solidarności – bo będzie to najlepszym hołdem złożonym Solidarności”.

O KLASACH SIĘ NIE MÓWI, ALE KLASAMI SIĘ BYWA

W sierpniu 2012 opinia publiczna całego utelewizyjnionego świata narkotyzowała się Igrzyskami Olimpijskimi, które otwierała widowiskowa lekcja historii Wielkiej Brytanii bez walk klasowych i bez kolonialnych podbojów, ale w multikulturalnej obsadzie. Żadni luddyści nie niszczyli publicznie iPadów ani laptopów, nie wywozili neoliberalnych menadżerów na taczkach. Klasy wyzyskiwane Wielkiej Brytanii siedziały cicho i nie uzupełniały braków w garderobie towarami spoza rozbijanych szyb wystaw sklepowych. W wystąpieniu w stoczni wspominałem o klasie wyzyskiwanej. Klasy są niemodne. Neoliberalna ideologia, która od 1989 do 2008 roku panowała niepodzielnie w środkach masowego przekazu oraz w systemie oświatowym w skali globalnej, nie toleruje terminologii walk klasowych. Ale to nie znaczy, że tych walk oraz ich ideologicznych legitymacji – nie ma. Trudno zrozumieć sierpniowy zryw 1980 roku bez odwołania się do klasowej solidarności pracowników państwowych. Trudno pojąć stan wojenny, nie odwołując się do solidarności klasowej nomenklatury. Nie chodzi tylko o przeszkody natury terminologicznej – jest dzisiaj banałem stwierdzenie, że nomenklatura PRL-u, idąc za przykładem Rosjan, wynosiła klasę robotniczą pod niebiosa, zarazem skrupulatnie dbając o to, by ich własne potomstwo w szeregach klasy robotniczej nie wylądowało. Chodzi też o badanie reakcji na tak bezwzględny wyzysk. W warunkach skrajnych prowadzi on do ucieczki w czarny i szary rynek. Paradygmatycznym przykładem jest Życie na niby krytyka literackiego, Kazimierza Wyki, o podziemiu gospodarczym w Generalnej Guberni. Krytycy literaccy jej nie czytają, a socjologowie nawet nie wiedzą o jej istnieniu. Kiedyś próbowałem zwrócić ich uwagę na lokalne, polskie korzenie masowej migracji zarobkowej do starszych krajów Unii Europejskiej. Wygłosiłem w Poznaniu referat pt. Dlaczego uciekają chłopi pańszczyźniani? Poza najmłodszymi socjologami, badającymi „wzorce ruchliwości w Europie centralnej”¹, nikogo to specjalnie nie zainteresowało, choć w Internecie pojawiają się na szczęście raz po raz próby obserwacji uczestniczących pod tak frapującymi tytułami jak Praca na saksach zmienia na maksa². Można mieć nadzieję, że prywatne strategie wędrownych chłoporobotników polskich w Unii Europejskiej doczekają się z czasem Znanieckich i Thomasów, Burawoyów i Chałasińskich. Uważam jednak, że nie wystarczy się przejąć losem ukraińskich Gastarbeiterów ginących na polskim niestrzeżonym przejeździe kolejowym – dobrze by było się zastanowić nad tym, jak zapewnić podstawowe prawa obywatelskie ponadnarodowemu prekariatowi, gdziekolwiek jego przedstawiciele by się znaleźli.

Koncepcje walk klasowych są też potrzebne dla zrozumienia zachowań klas nieco wyższych. Bez koncepcji świadomości klasowej trudniej zrozumieć na przykład zaciekłą obronę klasowych przywilejów korporacji lekarskich, akademickich czy prawniczych już w niepodległej, postkomunistycznej Polsce. Z okresu komunizmu państwowego korporacje te wyniosły niezłomne przekonanie o swojej postępowej roli w dziejach, a z okresu neoliberalizmu pełne otwarcie na przywileje rynku monopolisty. Bez nich zatem, jak same o sobie sądzą, albo potop, albo upadek zawodu, albo po prostu koniec świata. Tak sobie siebie wyobrażają – a są wysoce szkodliwym anachronizmem.

Ale wróćmy do jesieni 1981 roku. Kiedy pod koniec listopada 1981 roku oddawałem Michaelowi Albertowi i Lydii Sargent z bostońskiego wydawnictwa South End Press ostatni rozdział Walki klas w bezklasowej Polsce, nie przewidywałem aż tak dramatycznego przebiegu wypadków jak wprowadzenie stanu wojennego. Zaskoczył mnie też, jak większość z nas, błyskawiczny rozpad europejskiej konstelacji państw rządzonych przez partie komunistyczne. Myślałem, że to nastąpi już w XXI wieku, a tymczasem do 1984 roku zaproponowanego przez Amalrika wystarczyło dodać sześć lat. Podpisałem się jako Stanisław Starski, jak w amerykańskim serialu Starsky and Hutch, bo zakładałem, że jeszcze się jakiś czas pomęczę z komunistami przy władzy.

KLASOWE DOJRZEWANIE POKOLEŃ

Wydawcy nie doczekali się posłowia ode mnie w styczniu 1982 roku. Nie doczekali się, bo w stanie wojennym SB usiłowało mnie internować, więc się ukryłem, co utrudniało komunikację ze światem zewnętrznym. Zanim do nich dotarłem – opatrzyli książkę swoim wstępem. Słusznie. Sam uznałbym część ich uwag za tak oczywiste, że niewarte zamieszczenia. Przede wszystkim podkreślili, że moja książka to relacja uczestnika wydarzeń. Relacja uczestnicząca. We wrześniu 1980 roku skończyłem 30 lat i moje pokolenie, o którym Jacek Kleyff, Michał Tarkowski i Janusz Weiss z kabaretu Salon Niezależnych śpiewali, że jest „pokoleniem czapki studenckiej i zimowych nausznic z tłumikiem” (czyli dojrzewało między marcem 1968 roku a grudniem 1970), było w pełni dojrzałe do obywatelskiego nieposłuszeństwa. Kontrkultura studencka i opozycja polityczna splatały się ze sobą w sposób nierozerwalny. Dzięki bliskiej współpracy z Teatrem 8 Dnia towarzyszyłem nowojorskiemu Teatrowi Chleba i Lalki w tournée po Poznaniu i Warszawie. Dzięki obecności na spektaklu w Warszawie zostałem z Lechem Dymarskim zagarnięty przez Jacka Kuronia i zaprowadzony do mieszkania Karola Modzelewskiego w wieżowcu przy Ścianie Wschodniej, gdzieś nad tym miejscem, w którym teraz jest Zara albo Empik. Było to towarzystwo lewicowe, ale godne szacunku i bliższe Kołakowskiemu niż doktrynie marksizmu-leninizmu. Michael Albert trafnie to wyczuł, pisząc w swoim wstępie:

„Ruch polskich robotników najwyraźniej miał charakter prawdziwie socjalistyczny – wyrażając pragnienie samodzielności i demokracji uczestniczącej, kładąc nacisk na umacnianie prawdziwej solidarności między ludźmi, pielęgnując formy decentralizujące władzę i zachęcające do udziału w życiu społecznym – znacznie bardziej zdecydowanie niż inne ruchy społeczne. Ruch ujawnił wady społeczeństw, które nazywały siebie «socjalistycznymi» – tak zwanymi społeczeństwami bezklasowymi, w których nadal trwa walka klas – ale nie po to, żeby pozbawiać nadziei na lepsze jutro, ani nie po to, by chwalić zalety równie zbankrutowanego i hipokrytycznego «wolnego» świata, lecz po to, by stworzyć nowy system, który naprawdę wprowadzi w życie wartości społeczne i humanistyczne”.

Pisząc, zdawałem sobie sprawę z tego, że moje nadzieje żywią się jeszcze utopiami kontestacji z lat 1966–1972, ale pokazywałem polską kontrkulturę w cieniu klasowego monopolu. Wprowadzając czytelnika zachodniego, przede wszystkim amerykańskiego, w polskie problemy, próbowałem dość szybko naszkicować tworzenie się nowej klasy właścicieli państwa. Moje analogie z folwarkiem pańszczyźnianym brały się z inspiracji tradycjami polskiej szkoły historycznej, której badania kontynuował w Poznaniu jeden z ojców duchowych mojego doktoratu, Jerzy Topolski (Leszek Nowak też mu – moim zdaniem – wiele zawdzięczał, wymyślając swoich socjalistycznych „trójpanów”). Folwark XVII wieku był sukcesem („zielona wyspa” polskiej „wsi spokojnej”), ale i ślepą uliczką. Ustabilizował nas (podobnie jak Prusaków, ale oni wywołali dwie wojny światowe i w końcu awansowali do globalnego rdzenia kapitalistycznej gospodarki) na niskim i podrzędnym poziomie. Podobnie „polska droga do socjalizmu” (eufemizm, bo nie była specjalnie polska, nie prowadziła do socjalizmu i nie wiadomo, czy w ogóle była drogą), z której ostatecznie z powodzeniem zeszliśmy – wchodząc na faktyczną, ale bynajmniej nie łatwą drogę – dopiero w 1980 roku (a wedle innych rachub: w 1989). Ta nowa droga szokowych i rewolucyjnych reform też prowadzić mogła do „naszych małych stabilizacji”, lecz każda kolejna taka mała stabilizacja utrwalałaby coraz większe zacofanie całego społeczeństwa, czego, jak do tej pory, czyli do końca lata 2012, jednak udawało się uniknąć.

Często słyszałem jako dziecko argument, że gdyby moja ojczyzna miała takie położenie geograficzne jak Nowa Zelandia, nie byłaby tak mocno uzależniona od silniejszych sąsiadów, którzy bardzo niechętnie zrezygnowali z zaborów. Nie podobał mi się ten przykład, bo Nowa Zelandia dość długo dostarczała tylko mięsa jagnięcego oraz armatniego Wielkiej Brytanii. Odwoływałem się jednak w Walce klas... nie tylko do traumy drugiej wojny światowej, w której Hitler i Stalin współpracowali zarówno we wrześniu 1939 roku, jak i w sierpniu 1944 roku nad wspólnym zniszczeniem najpierw niepodległego państwa, a potem jego stolicy, choć i o tym wspominałem. Ale odwoływałem się także, a właściwie przede wszystkim, do refeudalizacji kapitalizmu w warunkach państwowego socjalizmu. Analogie między chłopami pańszczyźnianymi a pracownikami państwowych przedsiębiorstw narzucały się same przez się... oraz dzięki pracom Jerzego Topolskiego nad gospodarką folwarczną w kontekście akumulacji kapitału w Europie północno-zachodniej. Nawiasem mówiąc, dopiero niedawno historycy, ekonomiści i socjologowie zachodni zaczęli poważnie podważać mity o spontanicznym i samorodnym powstaniu gospodarki kapitalistycznej, ukazując czystą, żwawą przemoc w znacznie ważniejszej roli niż pomocnicza rólka akuszerki dziejów³.

WYOBRAŹNIA SOCJOLOGICZNA
A KRYTYKA POLITYCZNA

W tym czasie, czyli 30 lat temu, czytywałem krytycznych socjologów, na przykład Gouldnera (ale i Stanisława Ossowskiego albo Charlesa W. Millsa), historyków, na przykład Immanuela Wallersteina (ale i Fernanda Braudela), krytyków państwowego socjalizmu, na przykład Leszka Kołakowskiego, George Konráda i Ivána Szelényiego czy Rudolfa Bahra. Po 1968 roku dość dużo czytałem o ruchach studenckich, o „manifeście z Port Huron”, amerykańskiej organizacji zbuntowanych studentów SDS (Students for Democratic Society) oraz o radykalizacji niektórych grup à la Czerwone Brygady. Może dlatego SB, które śledziło mnie od 1971 roku (o czym wiem z udostępnionych mi przez IPN danych), nadało mi pseudonim Reformator. Oficerowie SB w raportach podkreślali, że niewykluczone, iż pewnego dnia się zdecyduję na walkę zbrojną. Nie wiem, czy chodziło im o szybszy awans, czy faktycznie tak podejrzewali. Z badań nad ruchami studenckimi oraz własnych doświadczeń z krakowskiego „Studenta” i Teatru 8 Dnia wyniosłem przeczucie o przydatności kategorii pokolenia do mobilizacji politycznej. Teraz widzę w tym przekonaniu polskie echo globalnego procesu indywidualizacji. Polega on na tym, że potomkowie karnych pracowników wielkich zawodowych biurokracji nie powtarzają zdyscyplinowanych karier rodziców (choć lekarze i adwokaci w Poznaniu, Krakowie czy Warszawie nadal tak postępują w ramach schyłkowej refeudalizacji peryferii, podobnie jak ich koledzy w Mumbaju czy Sao Paulo). Kształcą się, ale szukając pracy w zawodowej biurokracji (armia, administracja państwowa, instytucje systemu oświatowego, sieci instytucji ochrony zdrowia, wielkie ponadnarodowe korporacje), nie chcą się utożsamiać ze strukturami organizacyjnymi, stawiając twórczą i niezawisłą jednostkę oraz jej osobistą troskę o nadanie sensu własnemu życiu ponad sztywną i autorytarnie narzuconą tożsamość zbiorową z jej organizacyjnym rusztowaniem. Ma to dwa skutki. Jeden jest pozytywny: organizacje nie socjalizują pracowników na posłuszne trybiki jednej wielkiej machiny. Świadomi obywatele samodzielnie i samorządnie dokonują politycznych wyborów. Drugi jest negatywny: organizacje nie biorą pracownika na serio ani na długo. Kto chce, może swobodnie poszukiwać własnej tożsamości, ale bez żadnych socjalnych, uczuciowych czy innych pociech wspólnoty albo gwarancji na stabilną przyszłość. Wyzwalając się spod kurateli zawodowej biurokracji, jednostka może wylądować w anonimowej puli doskonale wymiennych pracowników tymczasowych, dorywczych, chałupniczych. Z trzeciej zaś strony, ani jednoznacznie pozytywnej, ani negatywnej z punktu widzenia swobody i dochodów jednostki widzianej jako wykształcony ekspert w sieciach, z których wydłubują go pośrednicy, takie przetasowanie wykształconej siły roboczej, często globalne, pozwala na przyśpieszenie innowacji technicznych, ewolucji form organizacyjnych i elastycznych reakcji na nieoczekiwane kierunki rozwoju naszej wiedzy⁴.

PIERWSZA PRAWDZIWA ODWILŻ

W 1981 albo 1982 roku żywiłem też przekonanie, że kontrkultura studencka była jakby brakującym ogniwem między odwilżą w 1956 roku a narastającą mobilizacją całego społeczeństwa przeciwko systemowi państwowego socjalizmu, swoistym poligonem swobody – niszowym, ale istotnym dla przyszłych elit politycznych i kulturalnych. Niszowym także w skali międzynarodowej: po 1956 tylko Polański, Komeda i Kosiński przebili się w skali globalnej, a w okolicach Solidarności tylko Kieślowski, Miłosz i Jan A. P. Kaczmarek. Dzisiaj światy sztuki o globalnym zasięgu są dostępniejsze i wspaniały fotomontaż Gosi Maczugi na Dokumentach w Kassel czy tkanina Uklańskiego w Muzeum Whitneya, a następnie w poznańskim Starym Browarze nie zaskakują. Niestety, wciąż więcej eksportujemy taniej siły roboczej niż twórczych myśli. Teraz sądzę, podobnie jak Anna Markowska⁵, że tzw. odwilż bardzo szybko skończyła się zgniłym kompromisem elit twórczych z nomenklaturą, a co więcej, utrwaliła wśród tych pierwszych idiotyczny przesąd, iż trzeba trochę ponaśladować Paryż albo Nowy Jork i wszystko będzie dobrze. Niepotrzebnie zatem myślałem w kategoriach ciągłości, która była wyimaginowana. Ale wyimaginowany rząd twórczych dusz miał realne konsekwencje. Monopole wiedzowładzy decydowały o tym, co postępowe i piękne, ale trochę abstrakcyjne, żeby władzy nie przeszkadzało. Stąd monopole wiedzowładzy niszczące Mizerską albo marginalizujące Abakanowicz w sztukach wizualnych, traktujące Kwieka, Kulik albo Robakowskiego jako dziwaków. Stąd grzeczne i drugorzędne utwory malarskie, teatralne, literackie albo filmowe z cyklu „jak się tu podobać na globalnych salonach”, pokazując światu, że lada dzień da się nas pochwalić i awansować do następnej klasy w prestiżowej szkole zachodnich krytyków.

IDEOLOGIE DO GÓRY NOGAMI

Ale wróćmy do 1981 roku. Nie miałem po sierpniu 1980 poczucia, że już jest wszystko zaklepane, gotowe do następnego zamrożenia. Pisałem Walkę klas w bezklasowej Polsce, która przeznaczona była na rynek amerykański. Postanowiłem amerykańskiemu czytelnikowi pokazać kamienie milowe ruchów antypaństwowych, wymierzonych w socjalistyczne państwo rządzone przez klasę właścicieli, która w 1972 zapewniła sobie nawet szczególne przywileje (dekret o osobach szczególnie zasłużonych dla państwa przepchnięty przez sejm). Musiałem przede wszystkim wyjaśnić, jak to się dzieje, że klasa panująca cały czas popularyzuje doktrynę marksizmu-leninizmu, choć rewolucji boi się jak diabeł święconej wody, a coraz bardziej radykalne masy robotnicze wstrzemięźliwie sobie poczynają z socjalistycznymi sloganami, woląc je owijać w bibułkę religijnych obrzędów (słynne msze na terenie stoczni), choć zachowują się tak, że Marks byłby z nich bardziej dumny niż św. Tomasz. Wyjaśnienia szukałem w fakcie, że masy pracownicze intuicyjnie czuły, że korzystając z języka marksowskiego, wpadną w sidła ideologiczne klasy panującej. Jednocześnie socjalistyczna z ducha, także marksowska inspiracja, czyli wykorzystywanie pozycji w społecznym podziale pracy do formułowania politycznych zadań, nie była bynajmniej klasie pracowniczej obca. Poważnym twórczym wkładem polskich robotników w sierpniu 1980 roku do skarbca światowej wiedzy buntowników i rewolucjonistów było przekręcenie hasła „Proletariusze wszystkich krajów łączcie się” – wyszło im „Robotnicy wszystkich zakładów łączcie się” (napis na bramie stoczni), i to miało w ówczesnych polskich warunkach głęboki sens, także liczbowy. Napisałem zatem (nawet perwersyjnie samego siebie cytując), że klasa panująca wykorzystywała marksizm bez Marksa, aby zatrzeć objawy walki klasowej. Klasa robotnicza wykorzystywała marksowskie inspiracje bez marksistowskiej retoryki, czyli Marksa bez marksizmu, aby formułować konkretne zadania i pilnować, by je spełniano.

Robotnicy chcieli, wszyscy chcieliśmy, prawdziwie uspołecznionego społeczeństwa (po angielsku mogłem sobie pozwolić na grę słów – a truly socialized socialist society). Dlatego ostatni rozdział zatytułowałem „Klasowy kompromis: jak zamienić nacjonalizację na socjalizację” (czyli uspołecznienie). Muszę jednak ze skruchą przyznać, że choć doceniałem rolę praw człowieka i obywatela, a także zaskoczenie ideologiczne, jakim okazały się one dla wschodnioeuropejskich nomenklatur, nie w pełni rozumiałem tę indywidualistyczną transformację oświeceniowego projektu wyzwolenia człowieka. Trzymałem w swoim umyśle oddzielnie, w innych przegródkach, Witkaca z istnieniem poszczególnym i Adorna z dialektyką oświecenia. Mówiąc zwięźle: gdyby projekt wyzwolenia ludzkości od nędzy i wyzysku opracowywano w roku 1000, na pewno zwyciężyłaby idea krucjaty pod jednym wielkim sztandarem jedynie słusznej wiary. Gdyby go opracowywano w latach 1800–1900 – zwyciężyłaby idea walki parlamentarnej lub rewolucyjnej o zniesienie wyzysku pracowniczych mas, doprowadzenie wody do ich mieszkań, a ich dzieci do szkół. A w 2012? Jest kilka możliwości. Feministyczna – wyzwolenie kobiet, największej zniewolonej i wyzyskiwanej grupy istot ludzkich na świecie obejmowalnych wspólnym mianownikiem – ma szanse na wygranie plebiscytu popularności. Antyrasistowska – alternatywa nieco mniejsza, ale też z widokami na dobre miejsce w klasyfikacji na ulubioną utopię początku XXI wieku. Podklasa ideologii antyrasistowskich – to postkolonializm, czyli ideologiczny antykolonializm, czyli odpowiedź – powiedzmy – na pytanie o to, jakie odszkodowania byli kolonizatorzy muszą jeszcze zapłacić potomkom kolonizowanych, na przykład Belgowie Kongijczykom za ludobójstwo w Kongo?

Moim zdaniem najlepsze widoki na zwycięstwo w plebiscycie ma ideologia zrównoważonego rozwoju (czyli sustainable growth, co dosłownie znaczy „rozwoju dającego się na dłuższą metę utrzymać”), bo pod nią mogą się podpisać i feministki, i antyrasiści, i miłośnicy ochrony środowiska. Ma jeszcze jedną zaletę: jest niezależna od konkretnego miejsca oraz stosunkowo nieczuła na ramy czasowe. Można ją uruchomić dla podpisania protestu oraz zorganizowania marszu wymierzonego przeciw proponowanej prawnej regulacji praw autorskich ACTA w centrum miasta, ale można także wykorzystać nad malowniczym bagniskiem pełnym rzadkiego ptactwa hen, daleko poza zamieszkałymi terenami ludzkich osad, dzisiaj, jutro, ale i pojutrze. Klasa kreatywna na pewno nie pominie tej okazji i nie zaprzepaści tej szansy, ale nie ma pełnej swobody w wyborze warunków działania, gdyż zależy od nieprzewidywalnego momentu, w którym jednostki – w tym masy prekariatu – zdecydują się na wspólne działanie. De Tocqueville sądził, że jednostki buntują się, a zbiorowe rewolucyjne zrywy powstają wówczas, gdy stary reżim jeszcze uciska, ale los już się polepsza. Polepsza, ale nie tak szybko, jakby tego ludzie pragnęli. Gierek rzucił masom małe Fiaty, ale nie rozwiązał Służby Bezpieczeństwa. Mubarak albo Kadafi poprawiali i polepszali, ale za wolno i zbyt paternalistycznie. Jednak przypuszczenia de Tocqueville’a biorą w łeb przy fali ruchów protestacyjnych po masowym wykupie zbankrutowanych banków. Nic się nie poprawiało, wręcz przeciwnie, rekwirowano domy zalegającym ze spłatami hipotek, a zacni obywatele rozbijali namioty na bruku opodal gmachu nowojorskiej giełdy na Wall Street oraz na wielu innych placach symbolicznych gier protestacyjnych na całym świecie. Wniosek? Czy los się poprawia, czy pogarsza, zrywy rewolucyjne są możliwe.

RELIGIA, Z UMIAREM

Zastanawiając się nad tym, jak czytelnikom gorzej ode mnie zorientowanym w Polsce wszystko porządnie przedstawić, musiałem też wyjaśnić, dlaczego sięgano chętnie po symbole religijne, które na świecie nie są kojarzone z rewolucjami (wyjąwszy może Amerykę Łacińską). Napisałem, że religijne symbole wykorzystywane były przede wszystkim dlatego, iż język Kościoła – dzięki odchyleniom polskim na drodze do socjalizmu państwowego niezupełnie podporządkowanego władcom państwa – mógł się stać językiem społecznej emancypacji. Nie oznaczało to bynajmniej jakiegoś zwiększonego posłuszeństwa wobec kleru wypowiadającego określone poglądy. Na przykład wezwania skądinąd popularnego prymasa Stefana Wyszyńskiego do zakończenia strajków zignorowano, a poparcie hierarchów Kościoła w wyborach do parlamentu w niepodległej już Rzeczypospolitej nie jest bynajmniej gwarancją sukcesu dla cieszącej się nim partii.

Dlatego najbardziej ucieszyły mnie dopisane przez wydawców komentarze, w których odnieśli się do stanu wojennego – jednej z najboleśniejszych zbrodni na polskim społeczeństwie, bo w konsekwencji tego występku setki tysięcy ludzi, którzy wnieśliby polski wkład w światowy obrót wiedzą, wnoszą go na rachunek innych państw. Jaruzelski pozbawił nas sporej części klasy twórczej, bo upatrywał w tej klasie zagrożenia dla swojej klasy, czyli prorosyjskiej nomenklatury w Polsce. Michael i Lydia napisali, że książka przybliża amerykańskiemu czytelnikowi Solidarność, społeczeństwo polskie oraz „realnie istniejący socjalizm”, ale pozwala także uchwycić dynamikę zmiany społecznej oraz walki politycznej, co może się przydać także przy próbach zrozumienia i naprawy ich własnego, amerykańskiego, społeczeństwa. Ja sam byłem znacznie mniej ambitny. Książkę zakończyłem słowami, które wypowiedział anonimowy robotnik zapytany przez dziennikarkę w filmie Robotnicy ʼ80 o to, jaka jego zdaniem będzie Polska po podpisaniu umów sierpniowych. Odpowiedział nieśmiało, że nie wie, ale ma nadzieję, że będzie lepsza, że będzie jednak swobodniejsza, sprawiedliwsza. Niechaj będzie – dopisałem. Potem postawiłem kropkę. I cokolwiek można sądzić o Polsce po upadku komunizmu – na pewno jest i swobodniejsza, i sprawiedliwsza, niż była przedtem. Choć niekoniecznie bardziej solidarna. Ale to, czy bardziej solidarna jeszcze będzie, bardzo trudno przewidzieć, bo globalne klasy twórcze dopiero próbują siły na zamiary. Są siebie ideologicznie niepewne. Julien Assange, jeden z twórców Wikileaks, napisał co prawda autobiografię, ale dodał w tytule, że jest nieautoryzowana. Słusznie, o autorytet w epoce Wikipedii oraz Wikileaks coraz trudniej. Walka klas to także walka o autoryzowanie ideologii autorytetem, o namaszczenie legitymizacją, która już z żadnej góry przyjść nie może. Góry tworzymy oddolnie, raczej tymczasowo niż na wieki wieków. Komunizm państwowy upadł, apartheid upadł, reżimy w Północnej Korei i Birmie też nie najlepiej się czują. Ruch „Occupy XYZ” (na przykład Wall Street) też co prawda podupadł, ale nierówności na taką skalę jak dotąd na dłuższą metę nie da się utrzymać. Jeszcze jeden powód, by w plebiscycie na najbardziej obiecującą ideologię nowego stulecia glosować na sustainable development, czyli zrównoważony wzrost. Tylko w warunkach zrównoważonego wzrostu można mieć nadzieję, że nierówności dadzą się okiełznać, a ich wpływ na dynamikę rozwoju społecznego okaże się pożądany.

Rotterdam i Poznań, sierpień 2012

1. Por. Selling One’s Favourite Piano to Emigrate, ed. by J. Isański and P. Luczys, Cambridge Scholars Publishing, Newcastle 2011.

2. A. Adamowicz, M. Smykowski, http://opcit/teksty/praca-na-saksach-zmienia-na-maksa/ (data dostępu: 4 września 2012).

3. Na przykład M. Perelman, The Invention of Capitalism. Classical Political Economy and the Secret History of Primitive Accumulation, Duke University Press, Durham–London 2000.

4. Por. S. Barley, G. Kunda, Gurus, Hired Guns and Warm Bodies, Itinerant Experts in a Knowledge Economy, Princeton University Press, Princeton & Oxford 2004.

5. Por. A. Markowska, Dwa przełomy. Sztuka polska po 1955 i 1989 roku, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2012.

PRZEDMOWA AMERYKAŃSKIEGO WYDAWCY

Stanisław Starski po raz pierwszy skontaktował się z nami mniej więcej dwa lata temu. Czytał niektóre z naszych książek i pragnął otrzymać kolejne. Często do siebie pisaliśmy, a raz nawet spotkaliśmy się osobiście. Gdy zmagania polskich robotników przybrały na sile, zapytaliśmy Starskiego, czy nie byłby zainteresowany napisaniem książki prezentującej i analizującej te wydarzenia dla zachodnich czytelników. Wyraził zgodę i tak rozpoczął się projekt, którego efektem jest ta książka.

W październiku 1981 roku, gdy większość maszynopisu była już gotowa – Starski regularnie przesyłał nam fragmenty, a sama książka, dojrzewając wraz ze zmieniającą się sytuacją, miała charakter zarówno dziennikarski, jak i analityczny – dwojgu z nas po raz kolejny udało się spotkać i przeprowadzić wywiady ze Starskim oraz innymi osobami z Solidarności, odwiedzając przy tym Warszawę, Poznań i Gdańsk.

Uzgodniliśmy, że po powrocie do Stanów z kolejnym fragmentem maszynopisu przygotujemy całość książki możliwie najszybciej. Mieliśmy kontynuować prace edytorskie tak, by końcowe dzieło stało się bardziej przyjazne dla zachodniego czytelnika, i starając się przy tym zachować jego polską idiomatykę. Sądziliśmy wtedy, że ostatni fragment, który przekazał nam Starski podczas naszej październikowej wizyty w Polsce, będzie zakończeniem książki. Na spotkaniu wydawnictwa South End Press na początku grudnia uznaliśmy, że sytuacja po raz kolejny zmieniła się tak dalece, że warto dopisać jeszcze jeden rozdział. Napisaliśmy do Starskiego, prosząc, by zajął się pytaniem „Dokąd zmierzasz, Polsko?”, a on przesłał nam odpowiedź w liście wysłanym zaledwie dwa dni przed wprowadzeniem stanu wojennego w grudniu. Pisał: „Tak, z chęcią. Pojeżdżę po Polsce, przeprowadzę serię wywiadów i na początku stycznia prześlę Państwu trzydzieści–czterdzieści stron maszynopisu”.

20 stycznia 1982 roku, nie mając żadnego sygnału od Starskiego, postanowiliśmy nie opóźniać już dłużej publikacji. Możemy jedynie żywić nadzieję, że Starski ma się dobrze i że nie tylko ucieszy się z publikacji swojej książki, ale również będzie mógł dopisać jej ciąg dalszy, odnoszący się do wydarzeń po wprowadzeniu stanu wojennego – wydarzeń, które, mamy nadzieję, doprowadzą do pełnego odrodzenia Solidarności i do transformacji polskiego społeczeństwa.

Ze względu na brak końcowego rozdziału autorstwa Starskiego postanowiliśmy dodać nasze własne, krótkie postscriptum na temat niektórych problemów wynikających z rozbicia opozycji i opisać potencjalne skutki obecnych represji. Nie chcemy przypisywać Starskiemu własnych poglądów ani nie twierdzimy, że nasze postscriptum dokładnie odzwierciedla jego zapatrywania, chociaż staraliśmy się, by było ono spójne z pozostałą częścią publikacji i z opiniami, jakie autor prezentował osobiście. Chcemy raczej podsumować książkę Starskiego, niż wyczerpująco przedstawić własne poglądy na te tematy. Gdy (i jeśli) Starski będzie mógł dostarczyć nam własny końcowy rozdział lub pracę zawierającą informacje na temat okresu po ogłoszeniu stanu wojennego, z pewnością materiały te udostępnimy. Zanim jednak tak się stanie, pozostaje nam żywić nadzieję, że uzna on nasze postscriptum za napisane w duchu solidarności.

Walka klas w bezklasowej Polsce to praca pisana w tyglu rozgrywających się wydarzeń. Z konieczności autor nie miał nawet okazji, by zapoznać się z korektami swojego wydawcy w ukończonym dziele. Każdy z rozdziałów po jego napisaniu był wysyłany do nas. Tekst nie miał być udoskonalany, ponieważ perspektywa autora zmieniała się wraz z rozwojem wydarzeń. Zachodni czytelnicy muszą pamiętać, że będą oceniać książkę i zawarte w niej argumenty w pewnym punkcie czasu, natomiast sama książka była pisana przez wiele miesięcy w różnych i szybko zmieniających się kontekstach. Walka klas w bezklasowej Polsce nie jest dokładną, faktologiczną analizą naukową, ale – jak mówi sam Starski – „zaangażowanym studium”, czymś niestety dużo rzadszym.

DLACZEGO NALEŻY POPIERAĆ SOLIDARNOŚĆ?

Polskie ruchy rewolucyjne opisywane w książce mają znaczenie dla światowej historii, jednak mało osób rozumie, dlaczego tak jest. Ludzie, kierując się różnymi motywami, podkreślają znaczenie polskich wydarzeń i głoszą swoją solidarność z polską opozycją. Chcielibyśmy skorzystać z okazji i wyjaśnić, dlaczego my, osoby pracujące w wydawnictwie South End Press, uznajemy te wydarzenia za ważne – dlaczego odczuwamy solidarność – i jakie są różnice pomiędzy naszymi motywami a motywami wielu innych zachodnich analityków.

Być może najprościej zacząć od opisania tego, jak inni rozumieją znaczenie tych wydarzeń. 23 grudnia wieczorem prezydent Ronald Reagan zaapelował do kraju o poparcie dla polskich robotników i oznajmił, że jest przerażony ich losem. Jego słowa wydawały się poruszające i szlachetne – brzmiały szczerze. Czy to rzeczywiście prawda, czy tylko kolejne skuteczne wystąpienie?

Wśród ludzi, którzy uważają, że wydarzenia w Polsce mają głębokie znaczenie, są przede wszystkim ci, których możemy zbiorczo określić jako „obóz Reagana”. Znajduje się w nim oczywiście sam prezydent, podobnie jak Alexander Haig¹ czy wielu innych polityków, takich jak Patrick Moynihan², a także liczni znani przedstawiciele społeczeństwa – przemysłowcy, dziennikarze czy osoby z kręgu „elity akademickiej”. Z pewnością jeszcze wiele innych osób podziela zdanie Reagana, ale ich przynależność do jego obozu jest bardzo wątpliwa. To, co określa obóz Reagana, to władza jego członków i hipokryzja związana z zajmowaną pozycją – cechy, które nie są tak wyraźne w wypadku „zwykłych ludzi”.

Głosząc solidarność z narodem polskim, oburzeni niesprawiedliwością w każdej postaci, ludzie ci niewiele czynią, by ujawnić Amerykanom prawdziwe motywy działań polskich robotników. Ich „poparcie” jest nieszczere, niepełne i opiera się na niewłaściwych motywach. Weźmy przemysłowca, który współczuje ciężkiemu losowi polskich hutników, a sam nie waha się zwalniać amerykańskich robotników lub przymuszać tych, którzy zachowali pracę, do zaakceptowania niższych stawek i świadczeń; podwaja przy tym naciski na rząd, by ten ograniczył składki na ubezpieczenie z tytułu utraty pracy i świadczenia socjalne. Jest gotowy wezwać policję, aresztować władze związkowe i rozbić związki, jeśli pracownicy będą stawiali opór. Wyobraźmy sobie jego wściekłość, gdyby to „jego” pracownicy mieli okupować „jego” fabrykę, odmawiając jej opuszczenia do czasu, aż każda zwolniona osoba zostanie przywrócona do pracy, tak jak robią to robotnicy w Polsce.

„Bezstronny, obiektywny” dziennikarz, który z entuzjazmem rozpisuje się o „płomieniach wolności” w Gdańsku, nie dba o przekazanie całej prawdy na temat pracowników PATCO³ w Stanach Zjednoczonych, nie ma czasu, by zwrócić uwagę na nieprzestrzeganie praw pracownika i człowieka w całej Ameryce Łacińskiej, i wychwala cnoty politycznych zbirów, którzy stosują najbardziej represyjną politykę, jaką można sobie tylko wyobrazić, jeśli taka polityka leży w naszym „narodowym interesie”. Podobnie jak ów przemysłowiec, ten przyjaciel wolności i prawdy widzi świat przez przydymione okulary. Rzeczywistością jest to, co leży w ich własnym interesie, co jest zgodne z ich własnymi przekonaniami i pragnieniami, co chce się, by było prawdziwe. Rzeczywistość, która jest odmienna od upodobań przedsiębiorcy czy dziennikarza, jest niedostrzegana, zamazywana lub po prostu zniekształcana. Możemy dodać, że zachodni bankierzy są nieco bardziej szczerzy w swoich ocenach i pochwałach. Wystarczy zajrzeć do magazynu „Business Week” lub podobnych, by przekonać się, z jakim spokojem obserwują wydarzenia w Polsce. Z zadowoleniem patrzą, jak ci niesforni robotnicy uczeni są dyscypliny i ustawiani z powrotem w szeregu po to, by zachodnie pożyczki mogły być odpowiednio zabezpieczone.

Przemysłowiec troszczący się o polskich robotników i dziennikarz pławiący się w blasku swoich „uczciwych, demaskatorskich reportaży na temat Polski” są niczym czechosłowaccy technokraci i dziennikarze, którzy ostentacyjnie troszczą się o pracowników PATCO lub imigrantów pracujących w Nowym Meksyku, a jednocześnie nie dostrzegają prawdy o Polsce i własnym kraju. Hipokryci.

Wolna przedsiębiorczość nie oznacza równej wolności. Ten sam prezydent, który pochyla się nad polskimi robotnikami, gasi świąteczny entuzjazm tysięcy amerykańskich pracowników, przekazując ich bogactwo w ręce przemysłowców z sektora „obrony” i innych osób „w potrzebie”. Ten sam prezydent, który ubolewa nad sowieckim poparciem dla stanu wojennego w Polsce, militarnie wspiera nieustający terror w Chile, Salwadorze, Gwatemali, RPA, Korei Południowej i w innych bastionach wartości „wolnego świata”. Reagan zmartwiony losem polskich robotników to tylko fasada, pod którą kryje się radość z tego, że pojawiła się szansa na wykorzystanie międzynarodowych przestępstw „Wschodu” do podgrzewania nacjonalistycznych nastrojów, mogących zamaskować przestępstwa, które sam popełnia i zamierza dalej popełniać na jeszcze większą skalę na Zachodzie. Jego szlachetne uczucia wobec Polaków nie sięgają głębiej niż strach przed Kadafim – są to tylko prymitywne przejawy konieczności odwrócenia uwagi Amerykanów od jego własnych wysiłków zmierzających do grabienia biednych i wzbogacania bogatych w Stanach Zjednoczonych, i do zgotowania horroru mieszkańcom Ameryki Łacińskiej oraz innych części tak zwanego wolnego świata.

Wyróżnikami obozu Reagana nie są ani inteligencja, ani humanitaryzm, ale cynizm i manipulowanie ludzkimi uczuciami. Fakt, że wielu ludzi jest zdezorientowanych przejawami jego „dobrej woli”, świadczy o potędze mediów w zniekształcaniu rzeczywistości. Mamy nadzieję, że potęga ta zostanie przynajmniej częściowo osłabiona dzięki tej bezpośredniej prezentacji wydarzeń w Polsce i pragnień narodu polskiego.

Drugi obóz tworzą ludzie, którzy dostrzegają duże znaczenie ruchu w Polsce i są wstrząśnięci niesprawiedliwością w każdym jej przejawie, ale przy tym nie wykazują żadnego realnego zaangażowania ideologicznego. Ich troska o naród polski jest szczera, ale ogranicza się do pragnienia, by powstrzymać rozlew krwi. Nie przeradza się ona w głębsze zrozumienie systemowych przyczyn wydarzeń w Polsce; nie uznają tych wydarzeń za źródło inspiracji czy lekcję dla innych ludzi żyjących w krajach tworzących sojusze Wschodu i Zachodu. Mamy nadzieję, że ta książka będzie nie tylko propagować takie zrozumienie, ale dostarczy również argumentów świadczących o potrzebie zaangażowania społeczno-politycznego, jeśli rzeczywiście mamy się doczekać czasów, gdy „powstrzymany zostanie rozlew krwi”.

Należy niestety dodać, że istnieje również grupa ludzi, zarówno w Stanach Zjednoczonych jak i w Europie Zachodniej, którzy uważają, że Solidarność to w istocie ruch antysocjalistyczny, zagrażający stabilności Wschodu i zasługujący na represje albo z rąk polskich władz, albo – jeśli to konieczne – ich sowieckich sojuszników. Grupa ta sprowadza niedorzeczność popularnego sloganu „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem” do całkowitego absurdu. Sprzeciwiając się kapitalizmowi we wszystkich jego postaciach i żyjąc nadzieją na „socjalizm” (w tej czy innej formie), odczuwają lojalność wobec dziedzictwa, które ma swoje korzenie w rewolucji radzieckiej. Ich wizja jest tak samo zniekształcona jak wizja obozu Reagana. Ten ostatni obóz nie potrafi dostrzec zbrodni na Zachodzie, podczas gdy pierwszy nie przyjmuje do wiadomości, że zbrodnie, niewybaczalne zbrodnie, popełniane są na Wschodzie. Tak samo jak zwolennicy Reagana, chcąc utrzymać mit, że na Zachodzie panuje uczciwy, sprawiedliwy i humanistyczny system społeczny, dopasowują do tej wizji swoje poglądy, tak oni manipulują swoimi, by zachować mit, że Wschód jest socjalistyczny. Według nich „walka klas w bezklasowej Polsce” nie istnieje – przeciwnie, cynicznie argumentują, że istnieje wyłącznie zamęt, jaki sieją agenci Zachodu. Jest to niemal dokładne odwrócenie tradycyjnej mitologii mówiącej o tym, że wszelkie strajki, walka o prawa obywateli i inne dążenia do zmian na Zachodzie muszą być efektem manipulacji agentów zewnętrznych, najpewniej działających w służbie Moskwy. Można rozumieć mechanizm takiego odwrócenia, ale uleganie mu jest błędem. Krzywdzi się w ten sposób nie tylko Polaków, którzy starają się uwolnić zarówno z podległości międzynarodowej, jak i narodowej, ale również wszystkich ludzi, którzy walczą o zmiany społeczne we współczesnym świecie nie po to, by hołdować innym, ale ze względu na szacunek dla potencjału ludzkiego. Mamy nadzieję, że szczegółowe opisy zawarte w niniejszej publikacji, transkrypcje przemówień polskich przywódców oraz wyjaśnienie celów i metod działania Solidarności zdołają znacząco zredukować liczbę członków tego obozu.

Ostatnia grupa odczuwa solidarność z ruchem polskich robotników nie tylko dlatego, że empatycznie utożsamia się z ludźmi, którzy doświadczają aktów represyjnej przemocy, ale także ze względu na solidaryzowanie się z celami i metodami tego ruchu. Większość przedstawicieli tej ostatniej grupy nazywa się również „socjalistami”, ale jednocześnie określa systemy krajów bloku wschodniego mianem modeli dyktatorskich i w żadnej mierze niepożądanych. Ten obóz – a jego częścią jest wydawnictwo South End Press – życzy polskiemu ruchowi sukcesu zarówno po to, by Polakom żyło się lepiej, jak też w nadziei, że jego powodzenie może zainicjować proces prawdziwej socjalistycznej transformacji na Wschodzie, równocześnie zapewniając nam na Zachodzie modele i przykłady do naśladowania. Chociaż nie żyjemy w tym samym systemie co Polacy, to również my nie cieszymy się wolnością i możliwościami kształtowania własnego życia, o które walczą polscy robotnicy.

Wściekłość, jaką odczuwają przedstawiciele tego ostatniego obozu wobec niesprawiedliwości w Polsce, niewiele się różni od wściekłości, jaką odczuwamy na myśl o przypadkach niesprawiedliwości w innych częściach świata, w których ludziom także odmawia się praw człowieka, dobrobytu, a nawet odbiera im życie, i to często w bardziej represyjnych i poniżających okolicznościach od tych istniejących w Polsce. Jesteśmy oburzeni zabijaniem górników w Polsce, pozbawianiem Polaków narzędzi komunikacji, wprowadzaniem tam godziny policyjnej czy wzrostem liczby przypadków głodu, ale jesteśmy także oburzeni corocznymi masakrami dziesiątek tysięcy ludzi w Ameryce Łacińskiej, głodem panującym zarówno tam, jak i w innych częściach świata, a także ogólną degradacją i łamaniem praw mającymi miejsce w wielu faszystowskich dyktaturach, które są częścią tak zwanego wolnego świata.

Równocześnie nadzieja, jaką żywią członkowie tego obozu w związku z wydarzeniami w Polsce, jest nieco odmienna od nadziei związanej z ruchami wyzwoleńczymi w wielu innych krajach, równie dotkniętych niesprawiedliwością. W oczach tej grupy ruch polskich robotników w sposób wyraźny ucieleśnił prawdziwe socjalistyczne wartości – pragnienie kierowania własnym życiem i dążenie do demokracji bezpośredniej, budowanie prawdziwej solidarności międzyludzkiej, rozwój form instytucjonalnych decentralizujących władzę i zwiększających udział społeczeństwa – w stopniu, w jakim niewielu ruchom się to udało. Ujawnił on niedoskonałości społeczeństw, które zwą się „socjalistycznymi” – tak zwanych społeczeństw bezklasowych, w których trwa walka klas – ale nie po to, by zaszczepić w ludziach poczucie bezradności i braku nadziei na lepszy świat, i nie po to, by wychwalać cnoty systemu, który także zbankrutował i jest równie przepełniony hipokryzją, ukrywając się za etykietą z napisem „wolność”, lecz po to, by spróbować stworzyć nowy system, który mógłby w sposób autentyczny zbliżyć życie do wartości, jakie ludzie od dawna pielęgnują i określają jako społeczne i ludzkie.

Publikując niniejszą książkę, mamy nadzieję, że jej znaczenie i wpływ zostaną docenione przynajmniej przez część zwolenników wszystkich czterech obozów wymienionych powyżej.

Po pierwsze, mamy nadzieję, że książka ta okaże się bogatym źródłem analiz, które wyjaśnią, co tak naprawdę wydarzyło się w Polsce i jakie można wyciągnąć z tego lekcje, jeśli chodzi o procesy transformacji społecznych i ich cele.

Po drugie, czytelnik, który zawsze odczuwał empatię dla ludzi cierpiących z powodu niesprawiedliwości, ale nigdy nie określał swojego stanowiska politycznego, zachęcany jest, by zrobił krok w pozytywnym kierunku – mamy nadzieję, że zacznie on zadawać pytanie: „jak można zmienić okoliczności, które sprzyjają pojawianiu się niesprawiedliwości?”. Poważne potraktowanie tego pytania uczyniło z Solidarności tak ważną siłę historyczną.

Po trzecie, jeśli lektura niniejszej książki ma przynieść obywatelom Zachodu korzyści, to lekcje z niej wynikające muszą znaleźć zastosowanie nie tylko w świecie, na który mamy wpływ jedynie znikomy – w świecie Polaków, Czechów i Rosjan – ale także w naszym własnym życiu i społeczeństwie. Duch polskiego ruchu oraz wartości, o jakie on walczy, muszą zostać porównane z duchem naszego własnego życia na Zachodzie i z wartościami charakteryzującymi nasze fabryki i centra handlowe, nasz departament obrony, ambulatoria oraz zespoły doradców do spraw ekonomii podaży. Następnie musimy zacząć analizować naszą własną sytuację i potencjał, oceniać ją i kształtować na swój własny sposób, podobnie jak członkowie Solidarności samodzielnie analizują, oceniają i kształtują swoją sytuację.

Ostatnia uwaga dotyczy obozu Reagana. Mamy nadzieję, że ludziom, którzy zostali oszukani i uważają, że Reagan, Haig i im podobni naprawdę troszczą się o los Polaków, niniejsza książka pozwoli zrozumieć, że to nieprawda. Ich „poczucie” solidarności z narodem polskim nie ma dosłownie nic wspólnego z prawdziwymi celami przyświecającymi temu narodowi, ani nawet z cierpieniami, jakie on znosi – jest ono za to stricte oportunistyczne. Gdyby retoryka Reagana dotycząca Polski była prawdziwa, gdyby była poparta ludzką troską, widzielibyśmy go codziennie w telewizji potępiającego zbrodnie popełniane przez przedstawicieli tak zwanego wolnego świata, włączając w to Stany Zjednoczone, i podejmującego działania, by położyć im kres. Jednak jego ludzka troska, jego słowa współczucia, solidarności, a nawet pochwały cnót sprawiedliwości społecznej i powszechnej walki pojawiają się jedynie wtedy, gdy mogą się stać narzędziem kreowania międzynarodowej atmosfery strachu i wrogości, służącej prowadzeniu przez Amerykę nieludzkich machinacji w Ameryce Łacińskiej, na Bliskim Wschodzie, w Afryce Południowej i w innych częściach świata. Mamy nadzieję, że czytelnicy dostrzegą analogię nie pomiędzy Reaganem a Wałęsą, ponieważ taka analogia nie istnieje, lecz pomiędzy Reaganem i Breżniewem, pomiędzy polskimi górnikami na Śląsku a amerykańskimi górnikami w Appalachach, pomiędzy Polakami jako narodem usiłującym wyswobodzić się z sowieckiej dominacji a Salwadorczykami starającymi się wyswobodzić z dominacji amerykańskiej. Wtedy książka Starskiego nie tylko wzbogaci nasze zrozumienie wydarzeń na Wschodzie, ale także wyczuli nas na rzeczywistość, w jakiej żyjemy na Zachodzie.

1. Alexander Haig (1924–2010) – amerykański polityk i dowódca wojskowy. Szef sztabu Białego Domu w administracjach Richarda Nixona i Geralda Forda. W 1974 roku mianowany naczelnym dowódcą Połączonych Sił Zbrojnych NATO w Europie. Funkcję tę pełnił do 1979 roku. W latach 1981–1982 był sekretarzem stanu w gabinecie Ronalda Reagana. [Jeśli nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od polskiego wydawcy].

2. Patrick Moynihan (1927–2003) – amerykański polityk Partii Demokratycznej. Członek administracji prezydentów: Kennedy’ego, Nixona i Forda. Moynihan pełnił funkcję ambasadora Stanów Zjednoczonych w Indiach w latach 1973––1975. Czterokrotnie wybierany na senatora z okręgu nowojorskiego. Był wykładowcą socjologii na Harvard University.

3. Patco (Professional Air Traffic Controllers Organization) – amerykański związek zawodowy zrzeszający kontrolerów ruchu lotniczego, założony w 1968. Zdelegalizowany przez administrację prezydenta Ronalda Reagana w 1981 roku po strajkach kontrolerów lotu, domagających się 32-godzinnego tygodnia pracy oraz zmiany statusu pracownika cywilnego lotniska. Reagan uznał ten strajk za zagrożenie dla bezpieczeństwa kraju.

SŁOWO WSTĘPNE

Reakcje świata na wydarzenia polskiego lata 1980 były zróżnicowane i nieco bezradne. Chociaż komentatorzy zauważali, że to silny, zorganizowany ruch polityczny zapewnił polskim robotnikom znaczące zwycięstwo, i chociaż rozumieli, że walka polityczna zakończyła się sukcesem dzięki formom, improwizacjom i organizacjom politycznym, to bardzo niewielu z nich dostrzegało głęboko socjalistyczną, egalitarną i marksistowską naturę Solidarności.

Nie ma się czemu dziwić. „Realny socjalizm” przez wiele lat monopolizował symbolikę marksistowską i socjalistyczną, przez co wiele ideologicznych sloganów stawało się podejrzanymi i dwuznacznymi. Obserwatorzy nie mogli wyjść z podziwu nad siłą uczuć religijnych i narodowych oraz nad zasadniczo łagodnym charakterem całego procesu.

Niniejsza książka została napisana w celu wyjaśnienia powodów, dla których Polacy z uporem starają się zmieniać swój system polityczny, gospodarczy i społeczny, a jednocześnie rozumieją siłę ograniczeń zewnętrznych, kształtujących ich wewnętrzne procesy polityczne: ogromną zależność Polski od zachodnich krajów kapitalistycznych i jej równie głębokie uzależnienie od systemu militarnego i ideologicznego wschodnich państw „socjalistycznych”.

Niniejsza książka została napisana przez naocznego świadka i aktywnego uczestnika zmagań na poziomie lokalnym i regionalnym. Od sierpnia 1980 roku uczestniczę w pracach Solidarności. Nie byłem jednak wyjątkiem. Wprost przeciwnie, to, co stało się moim udziałem po sierpniu 1980, było czymś bardzo typowym dla przedstawicieli mojego pokolenia i osób o podobnym doświadczeniu życiowym. We wszystkich komórkach Solidarności i we wszystkich sferach życia spotykałem ludzi, z którymi nawiązałem spontaniczną przyjaźń i porozumienie – wszyscy wiedzieliśmy, co należy zrobić, i oczywiście wszyscy byliśmy pełni energii oraz zaangażowania, koniecznych do realizacji tych celów.

Żaden przedstawiciel tego pokolenia polskich aktywistów nie był jednak pozbawiony wątpliwości i obaw. Zaczynaliśmy studia około 1968 roku i dorastaliśmy w coraz bardziej absurdalnej sytuacji, dlatego dobrze wiedzieliśmy, że nie będzie łatwych zwycięstw, szybkiego, radosnego marszu naprzód, ale czuliśmy, że nie pozostaje nam nic innego, jak tylko spróbować. Sytuacja zmusiła nas do aktywności politycznej, prawdziwego politycznego myślenia, walki o bardziej sprawiedliwe, szczere i socjalistyczne społeczeństwo. Gdy gdańscy stoczniowcy wywiesili transparent z napisem „Proletariusze wszystkich zakładów, łączcie się” (zamiast „wszystkich krajów” – co w naszej części Europy oznaczało jedynie braterskie czołgi reprezentujące Głos Historycznego Materializmu), zrozumieliśmy, że toczy się nowa walka i że jesteśmy jej częścią.

To słowo wstępne powinno zatem uświadomić czytelnikom, że jest to zaangażowane studium. Autor nie czuje z tego powodu wyrzutów sumienia – i ma nadzieję, że czytelnik podobnie.

Część pierwsza
HISTORIA BEZKLASOWOŚCI W POLSCE

Rozdział I 
HISTORYCZNY ETATYZM
W POWOJENNEJ POLSCE

Po roku 1945 tworzenie się nowego typu państwa w Polsce spotkało się ze stosunkowo umiarkowanymi reakcjami ze strony większości warstw polskiego społeczeństwa. W zasadzie nie doszło do starć i dyskusji w kwestii przeprowadzanej w Polsce rekonstrukcji. Miało to dwie przyczyny.

Po pierwsze, żywe jeszcze były w zbiorowej pamięci doświadczenia drugiej wojny światowej. Zaczęła się ona od nowego rozbioru Polski w wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow, a zakończyła się co prawda obecnością Polski w obozie aliantów, ale za to zdanej na łaskę Stalina, który traktował ją bardzo podobnie, jak siły sprzymierzone traktowały pokonane Niemcy. Ta podległość, w połączeniu z totalnym zniszczeniem i systematycznym ludobójstwem, do których doszło w czasie wojny, sprawiła, że większość warstw naszego społeczeństwa była zbyt osłabiona, by aktywnie troszczyć się o los powojennej Polski.

Po drugie, tworzenie się nowego państwa polskiego odbywało się etapami. Stopniowe upaństwawianie i monopolizacja inicjatyw politycznych przez nową elitę rządzącą, w połączeniu z systematycznym, ale za to bardzo dokładnie kontrolowanym i stopniowanym wykorzystywaniem narzędzi terroru, sprawiły, że trudno było dostrzec, iż chodzi o coś więcej niż tylko o powojenną rekonstrukcję zniszczonego kraju.

Doświadczenie drugiej wojny światowej cechowało się jeszcze innym aspektem, o którym należy wspomnieć przy okazji omawiania rekonstrukcji społecznej. Niezależne państwo polskie, odrodzone w 1918 roku, zostało powitane z niezmierną radością i satysfakcją przez wszystkie warstwy polskiego społeczeństwa. Przez ponad 100 lat państwo to było podzielone pomiędzy trzy obce mocarstwa. Marszałek Józef Piłsudski, główny architekt tego wskrzeszenia, zwykł mawiać: „Wysiadłem z tramwaju z napisem «socjalizm» na przystanku «niepodległość»”. Nawiązywał do swojej działalności w Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), gdzie energicznie przeciwstawiał się tym frakcjom, które kładły nacisk na walkę o internacjonalizm proletariacki, zaniedbując znaczenie niepodległości narodowej. W obecnym kontekście należy pamiętać o tym konflikcie w socjalistycznym ruchu robotniczym początku naszego wieku, kiedy to na przykład Róża Luksemburg stanowczo odmawiała polskim robotnikom prawa do walki o własne państwo. To, co było jedynie błędem w czasach Eduarda Bernsteina, przybrało formę świadomej, nikczemnej polityki stalinowskiej Rosji. Konflikt pomiędzy materializmem a „realnym socjalizmem” korzeniami sięga przełomu wieków, ale ujawnił się z pełną siłą w latach trzydziestych, gdy stalinowska Międzynarodówka, opierając się na sfałszowanych zarzutach, oficjalnie potępiła Komunistyczną Partię Polski (KPP), wymordowała większość jej przedstawicieli w sowieckich obozach, a następnie wykorzystała osłabioną pozycję partii jako pretekst do podziału Polski pomiędzy nazistów i sowietów w 1939 roku.

Stąd nie dziwi fakt, że polski ruch oporu, którego rozmach i skalę działalności przewyższał jedynie ruch oporu w Jugosławii, miał głównie charakter nacjonalistyczny. Armia Krajowa, którą kierował londyński rząd emigracyjny, wspierana przez Bataliony Chłopskie, odpowiadała praktycznie za całość antynazistowskich działań w okupowanej Polsce. Komuniści odgrywali drugorzędną rolę, i to dopiero w końcowej fazie wojny, gdy nadejście Armii Czerwonej było już nieuniknione.

Kulminacja tragedii bojowników polskiego ruchu oporu miała miejsce w czasie Powstania Warszawskiego, które wybuchło 1 sierpnia 1944 roku. Podczas gdy siły sowieckie trwały w oczekiwaniu na drugim brzegu Wisły, Armia Krajowa podjęła ostateczny wysiłek mający na celu oczyszczenie Warszawy z okupacyjnych wojsk niemieckich. Podsunęło to jednak Stalinowi doskonałą okazję – opóźniając atak, pozwolił Niemcom na zniszczenie zarówno polskiej stolicy, jak i kwiatu polskiej inteligencji (w szeregach powstańców warszawskich znaleźli się najbardziej obiecujący matematycy, poeci, eseiści, inżynierowie, prawnicy) i w ten sposób znacznie osłabił pozycję Armii Krajowej w powojennej sytuacji politycznej. Niemcy zrozumieli taktykę Stalina i systematycznie niszczyli Warszawę, obracając ją w kupę gruzu. Sowiecka armia cierpliwie czekała, odmawiając Brytyjczykom dostępu do lotnisk, z których można było dostarczać podstawową pomoc. W polskich jednostkach towarzyszących sowieckim żołnierzom – mimo że złożone były z komunistów, którzy nie zostali rozstrzelani w latach trzydziestych, i dowodzone przez radzieckich oficerów – nieomal doszło do buntu. Ale znaczącej pomocy Warszawie nie udzielono. W ten sposób na początku września 1944 roku dokonał się ostatni akt scenariusza Ribbentropa i Mołotowa. Warszawa praktycznie przestała istnieć. Państwo, które następnie powstało, mogło odbudować stolicę wedle własnego uznania, zapełniając ją mieszkańcami zebranymi ze wszystkich części zniszczonego kraju, nie obawiając się oporu ze strony wykształconej, zorganizowanej, głęboko zakorzenionej społeczności.

Podsumowując: w przeciwieństwie do euforii, jaka towarzyszyła powstawaniu niezawisłej państwowości polskiej w 1918 roku, pojawienie się państwa polskiego w latach 1944–1945 nie wzbudziło powszechnego entuzjazmu. Oczywiście ludzie byli zadowoleni z obalenia Hitlera, który okupował Polskę w sposób bezlitosny, zabijając 6 milionów polskich obywateli, z czego dwie trzecie stanowili polscy Żydzi. Jednocześnie jednak zachowanie wojsk sowieckich wyraźnie ujawniało zamiary Stalina związane z oczyszczeniem przyszłego państwa polskiego ze wszystkich niezależnych i prawdziwie polskich sił społecznych. Gdy wypędzono Niemców, tysiące żołnierzy Armii Krajowej, którzy wcześniej pomagali wojskom sowieckim i alianckim w wyzwalaniu polskich ziem, zostało albo rozstrzelanych, albo wywiezionych do obozów koncentracyjnych na Syberii – w wypadku niektórych z nich po latach spędzonych w obozach niemieckich. W rezultacie druga wojna światowa doprowadziła do powstania głęboko zdemoralizowanego społeczeństwa, które nie było w stanie stworzyć spójnej alternatywy dla elity komunistycznej, wspieranej przez wojska sowieckie.

Ostatnim czynnikiem gwarantującym stosunkowo łagodne przejście do okresu stalinowskiego po roku 1945 był fakt, że nowa elita budowała nowe państwo w sposób bardzo stopniowy i systematyczny. W 1944 roku rząd tymczasowy w Lublinie, składający się z komunistów, którzy przybyli do Polski wraz z wojskami sowieckimi, ogłosił powszechny manifest, zwany Manifestem lipcowym. Na czele rządu stanął Bolesław Bierut, przewodzący „sowieckiej” frakcji polskich komunistów, stanowiącej opozycję dla frakcji złożonej z ukrywających się niedobitków krajowej partii komunistycznej, których przedstawicielami byli Władysław Gomułka i Mieczysław Moczar. Istniało wyraźne zamieszanie związane z podziałem władzy pomiędzy te dwie frakcje – w niektórych miastach aktywiści partyjni mieli dwóch „pierwszych sekretarzy” działających równolegle, jednego z krajowego podziemia i jednego przybyłego z wojskami sowieckimi. Ta niepewność nie trwała jednak długo. W oczach Stalina komuniści sprowadzeni przez Bieruta bezpośrednio z Moskwy byli oczywiście bardziej wiarygodni. Decydujący moment nadszedł pod koniec lat czterdziestych, gdy pojawił się Tito – przywódca działający niezależnie od rozkazów Stalina. Krajowi przywódcy zostali szybko spacyfikowani. Gomułka na przykład został aresztowany, dzięki czemu w 1956 roku mógł się wyłonić jako bohater narodowy.

Sam manifest obiecywał chłopom ziemię, a robotnikom fabryki. Obiecywał też powszechną demokrację oraz umiejętność czytania i pisania dla wszystkich warstw społeczeństwa. Obiecywał, że nowe państwo będzie miało system polityczny, który zostanie określony przez większość społeczeństwa. W tym samym czasie komuniści, przy pomocy sowieckich sił okupacyjnych i aparatu bezpieczeństwa, rozpoczęli jednak politykę zmniejszania znaczenia istniejących partii politycznych, szczególnie chłopskich i socjalistycznych, oraz przejmowania kontroli nad wszelkimi działaniami politycznymi w społeczeństwie. Powszechne referendum, którego wynik prawdopodobnie wiele zawdzięcza służbie bezpieczeństwa, odpowiadającej za demokratyczną realizację całego procesu, przekonało wszystkich, że zasadniczo istnieje tylko jedna partia rządząca.

Nawet przed przełomem z roku 1948, dotyczącym stopnia centralizacji podejmowanych decyzji społecznych, politycznych i gospodarczych, gdy partia socjalistyczna została siłą „zjednoczona” z partią komunistyczną, tworząc Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą, jasne było, że nowa elita polityczna będzie działać inaczej, niż to obiecała w Manifeście lipcowym. Nie była ona zainteresowana jedynie nacjonalizacją, rozumianą jako upaństwowienie (zakładano, że całe społeczeństwo będzie właścicielem środków produkcji i że w ten sposób państwo ludowe, jako prawowity przedstawiciel całego społeczeństwa, będzie sprawować nad nimi nadzór), ale także zakrojonym na szeroką skalę budowaniem społeczeństwa w celu nadania mu formy określonej w teorii marksistowskiej.

Ta sprawa zasługuje na uwagę. Jedyną możliwą legitymizacją elity rządzącej po drugiej wojnie światowej było twierdzenie, że rozszerza ona zastosowanie rewolucyjnej teorii marksistowskiej po to, by przenieść społeczeństwo z kapitalistycznej do socjalistycznej fazy rozwoju. Oczywiste jest jednak, że nie było szans na taką rewolucję, ponieważ w tradycji walki zbrojnej w Polsce zawsze na pierwszym miejscu stawiano niepodległość. Istniała naturalnie żywa tradycja bardziej ogólnej walki społecznej, jednak w Polsce przybrała ona formę ruchu socjalistycznego opowiadającego się za działalnością spółdzielczą, nierewolucyjną, podobnie jak w socjaldemokracjach zachodnich, a nie formę partii komunistycznej, która nigdy nie była zbytnio popularna ze względu na jej nieokreślone, nienarodowe, prosowieckie stanowisko.

Dlatego należało znaleźć rozwiązanie, które pozwalałoby komunistom na stworzenie silnego, narodowego państwa politycznego w zasadniczo obojętnie lub wrogo nastawionym społeczeństwie. Rozwiązanie było bardzo pomysłowe. Przeprowadzono zakrojony na dużą skalę proces upaństwowienia, ale ponieważ nazywano go „nacjonalizacją”, był on tolerowany przez społeczeństwo, które ceniło państwo narodowe z powodów historycznych. Wraz z zaspokajaniem tych prawdziwie narodowych pragnień owo upaństwowienie pozwalało na ogromną przebudowę całego społeczeństwa w taki sposób, by władza skupiła się w rękach decydentów państwowych.

Weźmy na przykład industrializację kraju. Bez wątpienia idea ta cieszyła się popularnością. Polska nie była tak uprzemysłowiona jak większość krajów Europy Zachodniej, a znaczne wysiłki podejmowane w tym kierunku w latach trzydziestych, chociaż bardzo skuteczne, nie zostały ukończone przed wybuchem wojny. Co więcej, powszechnie uznawano, że jedną z przyczyn klęski militarnej w 1939 roku (choć nie była ona tak szybka i nieunikniona, jak wielu starało się to przedstawić – w istocie Polska broniła się dłużej od Francji i spowodowała dużo większe straty wśród Niemców) był brak przemysłu, który mógłby zapewnić armii odpowiednie wyposażenie techniczne.

Przemysł wymaga jednak zarówno kapitału, jak i siły roboczej. Rosja sowiecka w rzeczywistości wypompowywała kapitał z powojennej Polski, a pomoc międzynarodową (plan Marshalla) odrzucono z pobudek politycznych, dlatego jedynym krajowym źródłem kapitału była ziemia. Chłopi musieli zapłacić podwójną cenę – zapewniali rolniczą siłę roboczą, która była potrzebna do utrzymania odpowiedniej nadwyżki produktów oraz do finansowania programu inwestycji przemysłowych. To rozwiązanie okazało się bardzo skuteczne. Rozpoczęła się industrializacja, a jej tempo było imponujące. Szybko rozwijał się przemysł ciężki, a szczególnie górnictwo, które uznawano za jego podstawową gałąź, przy czym był on z łatwością centralizowany. Równocześnie ujawniło się wiele innych korzyści wynikających z przymusowej industrializacji. Wykorzystywanie wiejskiej siły roboczej przedstawiane było jako transformacja w kierunku nowego, miejskiego stylu życia, oferującego dobre wykształcenie, czyste i zdrowe warunki mieszkaniowe oraz limitowane godziny pracy w porównaniu z całodzienną pracą na roli. W obliczu tego sukcesu możliwa stała się również selekcja tysięcy przyszłych zarządców, funkcjonariuszy i agentów państwowych spośród milionów nowo przybyłych do miast, przez co państwo mogło zwiększać swoją władzę i kontrolę nad coraz liczniejszymi sferami życia społecznego.

Wszystko to opłacali chłopi: przymusowe kontyngenty państwowe zniesiono dopiero na początku lat siedemdziesiątych, a narzucane ceny były bardzo niskie, co wyraźnie wskazywało, że chłop płacił za industrializację kraju na wiele sposobów.

Kolejną korzyścią było spacyfikowanie klasy robotniczej, nie do końca zadowolonej ze standardów życia czy z dominującej ideologii, ale przynajmniej podatnej na manipulację ze względu na to, że pamiętała ona stosunkowo trudniejsze warunki egzystencji na przeludnionych gospodarstwach rolnych przed drugą wojną światową. Była to nowa klasa robotnicza, dlatego upłynęły lata, zanim stała się ona gotowa pokonać przeszkody wewnętrzne hamujące organizowanie sensownych działań społecznych oraz przeszkody zewnętrzne ustanawiane przez nowe państwo.

Gdyby proces upaństwawiania dłużej podążał tym torem, być może jego sukces byłby bardziej długotrwały. Sytuacja międzynarodowa jednak szybko się zmieniała. Uległa ona pogorszeniu po przemówieniu Winstona Churchilla w Fulton. W 1949 roku Stalin zdecydował, że należy podjąć dodatkowe środki zapobiegawcze, by uniknąć niekorzystnego rozwoju sytuacji w swojej strefie wpływów. Oznaczało to zwiększenie tempa centralizacji, przekierowanie większej ilości środków na zbrojenia i promowanie przemysłu ciężkiego kosztem sektora konsumpcyjnego, by ten pierwszy mógł się stać bezpośrednim dostawcą dla przemysłu zbrojeniowego.

Oznaczało to również, że tam, gdzie proces centralizacji nie był wystarczająco szybki lub skuteczny, stosowano terror. Polityka ta, realizowana we wszystkich krajach Europy Wschodniej w sowieckiej strefie wpływów, przynosiła pewne krótkookresowe korzyści instytucjonalne, ale z pewnością były one neutralizowane za sprawą nagłego wzrostu oporu ludności poddanej coraz ściślejszej kontroli państwa.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Rozdział II
FORMOWANIE SIĘ KLASY
POSIADACZY PAŃSTWOWYCH

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział III
PUNKTY ZWROTNE W RUCHU
ANTYETATYSTYCZNYM

ROK 1956 I NASTĘPSTWA STALINIZMU

Dostępne w wersji pełnej

ROK 1968 I ROMANTYCZNI INTELEKTUALIŚCI

Dostępne w wersji pełnej

TWORZENIE SIĘ NOWEGO POKOLENIA

Dostępne w wersji pełnej

ROK 1970, CZYLI POZYTYWIZM ROBOTNIKÓW

Dostępne w wersji pełnej

ROK 1976, CZYLI SOJUSZ BEZKLASOWCÓW

Dostępne w wersji pełnej

KOR I POLSKI RUCH

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IV
SIERPIEŃ 1980.
RZUT OKA NA GDAŃSK

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział V
KONSEKWENCJE GDAŃSKICH WYDARZEŃ.
POLITYKA,GOSPODARKA I KULTURA

POLITYKA

Dostępne w wersji pełnej

GOSPODARKA

Dostępne w wersji pełnej

KULTURA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VI
PROCES TRWA

OD ZWYCZAJNEGO DO NADZWYCZAJNEGO ZJAZDU PARTII

Dostępne w wersji pełnej

RENESANS KULTURALNY, CZYLI TWORZENIE SIĘ ŚWIADOMOŚCI POSTALINOWSKIEJ SOCJALISTYCZNEJ KLASY ROBOTNICZEJ – FILMY, POMNIKI I PODRĘCZNIKI HISTORII

Dostępne w wersji pełnej

JAK BYŁO NAPRAWDĘ: NAOCZNA RELACJA Z KILKU STRAJKÓW PO SIERPNIU 1980 ROKU

Dostępne w wersji pełnej

MARGINALIZACJA I WYNIKAJĄCE Z NIEJ NIEZADOWOLENIE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VII
MINĄŁ ROK.
SIERPIEŃ–WRZESIEŃ 1981 ROKU

Dostępne w wersji pełnej

Część druga
TEORIE WALKI KLAS

Rozdział VIII
DIAGNOZY TEORETYCZNE

REFLEKSJE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IX
NIEPOWTARZALNE KONSTELACJE CZY REGULARNE WZORY?

Dostępne w wersji pełnej

Część trzecia
SOLIDARNOŚĆ
I SPOŁECZEŃSTWO POLSKIE

Rozdział X
BEZ PRECEDENSU.
CZYM NIE JEST SOLIDARNOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XI
KOŚCIÓŁ PRZEŚLADOWANYCH

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XII
NARÓD, KLASA I PAŃSTWO

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIII
PRAWA KOBIET

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIV
KOMPROMIS KLASOWY:
JAK ZMIENIĆ NACJONALIZACJĘ W USPOŁECZNIENIE

Dostępne w wersji pełnej

POSŁOWIE AMERYKAŃSKIEGO WYDAWCY.STAN WOJENNY I CO DALEJ

SPUŚCIZNA PRZEŚLADOWAŃ I OPTYMIZM SOLIDARNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

FRAKCJE SOLIDARNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

DLACZEGO GRUDZIEŃ?

Dostępne w wersji pełnej

DOKĄD ZMIERZASZ, POLSKO?

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

Edwin Bendyk
MOŻLIWOŚĆ SOLIDARNOŚCI.
OD KLASY ROBOTNICZEJ
DO KLASY KREATYWNEJ

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: Class Struggle in Classless Poland

Projekt graficzny i typograficzny: Eurydyka Kata, Rafał Szczawiński | Pracownia

Okładka: Maciej Goldfarth, na podstawie projektu Janusza Górskiego

Zdjęcie na okładce: © Vladimir Wrangel – Fotolia.com

Koordynacja wydania: Artur Rogoś

Redakcja i korekta: Małgorzata Ogonowska

Redakcja naukowa: Jacek Kołtan

Współpraca redakcyjna: Jakub Kufel, Przemysław Ruchlewski, Piotr Szwocha

Copyright © 1982 by Sławomir Magala

© for the Polish edition by Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk 2012

First published in 1982 by South End Press, Boston MA

Wydanie pierwsze

Wydawca:

Europejskie Centrum Solidarności

ul. Doki 1, 80-958 Gdańsk

tel. (058) 767 79 71, fax (058) 767 79 78

e-mail: ecs@ecs.gda.pl

www.ecs.gda.pl

ISBN 978-83-62853-15-1

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl