Copyright © Bogusław Kierc, 2020

Copyright © Dom Kultury 13 Muz, 2020

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2020

zdjęcie autora i zdjęcie na okładce: Danuta Kierc

redakcja: Anna Nowakowska

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66180-72-7 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66180-73-4 (wydanie drugie, e-book ePub, mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

DOM KULTURY 13 MUZ

70-551 Szczecin, pl. Żołnierza Polskiego 2

www.13muz.eu

dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

O chłopcu, który chciał być Przybosiem

Dzisiaj prawie że się wstydzę tej dawnej książki (prawie że, bo jednak nie całkiem się wstydzę, mniemając, że świadczy nie tylko o młodzieńczej pysze i naiwności autora), więc niechętnie przypomniawszy ją, odsyłam łaskawego czytelnika do pierwszych stroniczek Przybosia i, gdzie znajdzie – jak ja znalazłem po latach – dość charakterystyczny (charakterystyczny dla tamtego, którym byłem) dokument czytania Próby Całości.

Ten, który zapisał wrażenia z lektury, był wówczas młodszy ode mnie notującego te uwagi (na początku lat dziewięćdziesiątych) o blisko piętnaście lat. Zapisał wrażenia czytelnika niespełna dziesięć lat młodszego od siebie. I choć obaj mają to samo imię i nazwisko, co ja, a także wspólnych rodziców, wspólną datę urodzin i może pisana im jest wspólna data śmierci, przyglądam się wspólnemu nam (jednak!) przeżyciu Próby Całości, oddalony prawie o ćwierć wieku (a teraz, kiedy ponownie nad tymi notatkami ślęczę, doszło jeszcze ćwierć i jeszcze parę lat).

Czy to coś znaczy poza erozyjnymi śladami czasu, czyli tego, co się zdarzyło we mnie, przeze mnie, przy mnie, dla mnie..., co przemieniło mnie, oddaliło od mojej istoty, bądź – przybliżyło do niej? Czy to coś znaczy? Nie wiem. I choć jest to „nie wiem” inercyjne, z retorycznego rozpędu – powtarzam je, bo rzeczywiście nie wiem w tej chwili, kiedy znowu udało mi się (zapragnąłem) przeczytać niektóre iluminacje Próby Całości tak, że poruszyły we mnie głębszą (i wyższą?) „mność”, i objawiły raz jeszcze to, co wtedy naiwnie uczułem, czy – jak pisał Przyboś – „uwiedziałem”, ale nie umiałem nazwać sobie ani innym; mimo to nazywałem, opisywałem stan emocjonalny, fałszując to, co rzeczywiście chciałem nazwać, przekazać, powiedzieć, pojąć – ale byłem zanadto zajęty swoim przeżywaniem tego, swoim byciem w tym, żebym zdolny był do uświadomienia sobie sensu objawiającego się tak przejmująco pięknie, że już to samo przejmujące piękno gotowy byłem uznać za nadmiar łaski.

Niestety, tak dała znać o sobie moja natura dyletanta, czyli kogoś znajdującego upodobanie w ustawicznej niedojrzałości, niedokończoności.

Więc może jednak ćwierć wieku (bo to mimo wszystko wtedy sobie tak myślałem) dla takiego niedojrzałego, niedokończonego typa, poddającego się wrażeniom i prowokującego wrażenia, jest drogą, którą przebył po to, by ujrzeć i poznać to, co było – że jest właśnie takie, jakie było, a co rzeczywiście było w tym, że jest właśnie takie, jakie jest? Żeby odzyskał błogosławieństwo tautologii, i jak mistrzowie zen – choć nie uzurpując sobie takiego mistrzostwa – poznał w rzece rzekę, w górach – góry, w niebie – niebo?

Co to znaczy, że wtedy nie poznałem w rzece rzeki, w górach – gór, w niebie – nieba, skoro poznawałem niewątpliwą rzekę, rzeczywiste góry i oczywiste niebo?

Ja wówczas – tak dzisiaj (czyli ponad ćwierć wieku temu) odpowiadam tamtemu sprzed dwudziestu pięciu lat (czyli sprzed przeszło pięćdziesięciu) – poznałem w rzece nie – rzekę, lecz jej „rzeczność”; w górach nie – góry, lecz ich „górzystość”; w niebie nie – niebo, lecz jego „nieboskłonność”...

Dzisiaj ośmieliłbym się twierdzić, że Julian Przyboś, jako teoretyk własnej sztuki, często zajmował się nie tyle Przybosiem, ile – „przybosiowością”.

Czy z poznania „przybosiowości” wynika jakaś wiedza o Przybosiu? Tak. Wynika. Podobnie jak z poznania „procesów życiowych” wynika jakaś wiedza o życiu, ale mówiąc o „procesach życiowych” nie odpowiada się jeszcze na najważniejsze pytanie, czym jest życie, co to jest życie. (W tej dziedzinie świadomość moja wiele zawdzięcza Włodzimierzowi Sedlakowi).

Znając „przybosiowość”, można symulować Przybosia. Podobno czytanie rozmaitych książek o empirii życia seksualnego przyczynia symulantów, którzy z pewną wprawą opanowują niezbędny repertuar „symptomów orgazmicznych” i przekonująco udają wobec siebie samych i wobec siebie wzajem przeżywanie ekstazy.

Napomykam o tym skrywanym i nieskrywanym terytorium ludzkiej intymności, bo stanowi ono dziedzinę – nazwę to tak – ekstatycznego poznania, dającego się opisać podobnie jak ekstaza mistyczna, czy – bo jest i taka – ekstaza poetycka. Zachwycenie. Jeżeli więc tamto, w intymności dwojga osób mające miejsce, doświadczenie bywa symulowane – o ileż bardziej na symulacje narażone są doświadczenia, których przeznaczeniem jest użytek publiczny.

Można by powiedzieć, że poeta w stanie ekstatycznego doświadczenia nie „przeznacza” go. Ale ono samo jest już „przeznaczone”. Dla niego. W momencie, kiedy pojmuje je jako własne, jako integralną część swojej podmiotowości, czy swojego podmiotowego udziału, a to wystarcza, by pozostał w pamięci ejdetyczny sygnał, do którego będzie można dostroić zachowania „symptomatyczne”, zreprodukować – może nie ekstazę, ale – „ekstatyczność”.

Taką metodą wydaje mi się napisana relacja z lektury poezji Przybosia w mojej dawnej książce. I nie dla samokrytyki czy etycznego udręczenia wyrzucam sobie po latach ten – jakby powiedział Słowacki – „metodyzm”. Obnażam go przede wszystkim dla uwidocznienia tego, co symulował.

Szło w tej (nieświadomie, albo mało świadomie stosowanej) metodzie o wprawianie czytelnika w stan zbliżony do opisywanego. Taki był zamiar. No, może nie tyle o wprawianie samego czytelnika, lecz – jego wyobraźni, aby ją dostroić do owego ejdetycznego detonatora, jaki – być może – tętni w czytelniku, albo da się w nim zainstalować.

Zachodzi tu więc dość typowe zjawisko mimikry i mimezy, upodobnienia i naśladowania.

Jeśli dobrze pamiętam, jeden ze złośliwych recenzentów Przybosia i napisał, że ja zagrałem, czy – gram Przybosia. Coś w tym rodzaju. Przyboś jako moja rola.

Myślę, że ta diagnoza jest bliska prawdy. Dlatego przyglądam się temu medium, bo utrwalone w nim zostały te cechy „przybosiowości”, które medium „chciało” utrwalić. A w tak utrwalonej „przybosiowości” pomieszczony jest mistyczny kod Przybosia. Zakodowane doświadczenie mistyczne.

Ważne jest (a rozśmieszające), że w tym czasie, kiedy poznawałem Próbę Całości, byłem – na wzór Przybosia – programowo racjonalistycznie usposobionym wyznawcą światopoglądu „naukowego”. Co, oczywiście, było ledwo niepobożnym zamiarem, wariantem roli – niekiedy konsekwentnie i wiarygodnie granym.

Czy sam uświadamiałem sobie tę grę, czy też – dla moralnego bezpieczeństwa – udawałem, że nie uświadamiam jej sobie? Chciałem być jak Przyboś, chciałem być Przybosiem w sobie. Przybosiem, który jest mną.

Na stronie 8 Przybosia i są dość znamienne wyznania, wykrzykniki, jakiś upiorny styl apologetyczny. Tak. Ale to – ponad wszystkim – jest świadectwo miłości. Uwielbienia, ubóstwienia.

Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że kiedy był chłopcem, objawił mu się anioł. Że był to znak wybraństwa, szczególnej łaski Bożej. Ja widywałem anioły we śnie albo w marzeniu, albo na jawie – w innych ludziach. Ale to co innego. On był widomie powołany. Przez większą część życia miał siebie za bezbożnika. Wykręcał się. Niekiedy powoływał się na boga Apollina. Bo to już bóg – chciałoby się rzec – literacki, albo: przeliteraturyzowany.

To, co opowiadał mi Julian Przyboś podczas naszego pierwszego spotkania o swoim chłopięctwie, było w dynamice i esencji archetypem mojego ekstatycznego, mistycznego, sensualistycznego chłopięctwa. A więc ono było w nim tak silne, że odczytałem tę chłopięcą entelechię w wizyjnych ekstazach Próby Całości, i że udzieliła się mojemu duchowi i ciału; zobaczyłem i zacząłem symulować to, co przecież i tak było mi dane.

Ale w duchu nie symulowałem. Albo inaczej: mój duch nie symulował. Wiem to dzisiaj, kiedy zmusił mnie do – którego już? – czytania, po to, żebym przeczytał czysto po raz pierwszy, z wiarą i pewnością, że to, co czytam, jest rzeczywiście tym, co czytam..

Jeden z rozdziałów tamtej mojej książki, Zwiastowanie, zawiera – oprócz pewnego wyznania ułożonego „przybosiowo” – także wiersz, który uznałem za pastisz poezji Przybosia, mimo że nie było moim zamiarem napisać pastisz, ale zawsze czułem nad sobą obecność Mistrza w postaci rygorów poetyckich, których nie wolno mi było (tak sobie nakazałem) uchylić.

Po jakimś czasie miałem te rygory w sobie i podporządkowałem się im równie naturalnie jak wymaganiom własnego organizmu.

Oczywiste jest dzisiaj – i wcześniej także było dla mnie oczywiste – że poezja Przybosia wymodelowała mój sposób widzenia i opisywania. Widziałem więc tyle i to, ile i co mogłem był opisać, czyli uczynić poezją. Reszta to były widzenia peryferyjne.

Znając tylko ten język poezji (albo: najlepiej znając ten język poezji), jakiego nauczyłem się czytając Przybosia – słabo słyszałem języki inne – a te, które mogłem był usłyszeć i pojąć – traktowałem jako języki będące poza obszarem mojej ascezy poetyckiej. To więc, czego nie mógłbym wyrazić językiem wykształconym u Przybosia, nie urzeczywistniało się ani w widzeniu, ani w opisie. Ale język Przybosia od początku jest naznaczony meta-widzeniem i meta-wizją. Jest to w istocie język metafizyki.

Przenosząc jego zasady i prawidła, jednocześnie przenosiłem to, co się w zasadach i prawidłach utaiło. Przenosiłem nieświadomie, a tym gorliwiej, im bardziej chciałem zaprzeczyć swojej mistyczno-sentymentalnej naturze. Sądzę, że sam Mistrz podlegał tej przewrotności wynikającej z obawy okazania się tym, kim się jest rdzennie, w naturze i w duchu.

Język jednak, nawet świadomie używany, ma swoją masę i podlega inercji. Aliteracje, echolalie, rytmy – narzucając się „same” i „wybierając” sobie rzeczywistość, w tym nawet ograniczonym przez rygor poetycki zakresie – jaki wydaje się – ustanawia sam poeta. Te „narzucające się same” słowa ujawniają nie tylko smak literacki poety, ale także – jego ducha.

Ewokowana przez słowa rzeczywistość bywa wiernym wyrazem rzeczywistości widzianej. Ale widzianej – jak to nazwę – zmysłami „słownymi”, tą gotowością zmysłów i umysłu do formowania słów natychmiast w akcie widzenia. Jakby to potencjalne słowa odkrywały dla siebie aktualną rzeczywistość, która by je mogła powołać, żeby one ją potwierdziły.

Stałem się wrażliwy na poezję Przybosia dlatego, że miała mnie doprowadzić do chwili, w której dane mi będzie świadectwo spotkania człowieka z aniołem, które zdarzyło się w czasie nieodległym komuś tak bardzo mi bliskiemu?

Stawiam te pytania, pamiętając dobrze smak przeżycia sprzed lat, pamiętam zapach łubinów kojarzony z możliwością śmierci – słyszałem o takich przypadkach zawąchania się do śmierci; pamiętam bladozłote światło nad morzem po zachodzie słońca i – rzeczywiście! – rozedrgane niebo, jakby przez nie przeszedł...

Chwyciłem się tego ratunkowego „jakby” (ratunkowego, bo pozwalającego mi powiedzieć wprost o zjawisku, które czytałem jako „mogące być” nadprzyrodzonym), żeby nie ulec łudzącej pokusie popadnięcia w mistycyzm i metafizykę... Ale we mnie, w duchu – i tak było mistycznie i metafizycznie. Choć i mistycyzm, i metafizyka – jakieś takie „podprogowo” symulowane.

Symuluje się jednak, żeby dać efekt czytany przez drugiego (innego) jako rzeczywisty. W akcie poetyckim – drugi czy inny to już ja sam po stronie (jakby mógł to nazwać Andrzej Falkiewicz) Anioła Cogito. Symuluję więc przed sobą, dla siebie. Także.

Ja tu nazywam symulowaniem to, co podpada pod mimikrę i mimezę, objawia się jak transgresja i transmisja, i jest związkiem udawania i oszołomienia – takim, w jakim udawanie prowadzi do oszołomienia, a efekt oszołomienia czy samo oszołomienie jest rzeczywiste.

Roger Caillois dopatruje się tego symulacyjnego bodźca w mitach, rytuałach, legendach i liturgii.

„To czyńcie na moją pamiątkę”. Ogarniając tym nakazem Chrystusowym nie tylko eucharystię, ale całą rzeczywistość religijną, a więc zasadniczą (?) rzeczywistość człowieka, można by ryzykować – bez bluźnierstwa – twierdzenie, że każdy religijny akt mimikry i mimezy spełnia (powinien spełniać) ten nakaz. Że więc nakaz ów objawia się (może się objawiać) w nacisku (albo inercji) słów i ewokacji – tak jak i w moich tworach językowych wywiedzionych z nauki języka poetyckiego, czytanej z tekstów Juliana Przybosia.

Przejąłem od niego – bezwiednie – niejasną świadomość powołania poezji do dawania świadectwa temu powołaniu do... anielstwa? Do czynnego urzeczywistniania Królestwa nie z tego świata – na tym świecie?

Dzień w dzień – dzień powtarzalny, widoczność znikania...

Chcę ujrzeć Trwanie... czego? Czy mam zawsze tylko

widzieć i ogarniać

to, co gdy zaczyna się – znikło?

Odpowiedź na to pytanie postawione przez poetę w Próbie... brzmi: tak. I Przyboś to wiedział. I o tym wiedział. Nie chciał się zgodzić na tę wiedzę? Nie chciał się zgodzić z tą wiedzą? Nie chciał się przyznać do tego, że wie? A przyznał się. I przyznawał do końca życia. A teraz – we mnie?

nota biograficzna autora

Bogusław Kierc (ur. w 1943 r. w Bielsku-Białej) – poeta, krytyk literacki, aktor, reżyser, pedagog, edytor utworów Rafała Wojaczka, dramaturg. Uhonorowany Nagrodą PolCul Foundation (1986), Medalem im. Anny Kamieńskiej (1988), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2006) oraz Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2010). Finalista Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego ORFEUSZ za tom jatentamten (2018) oraz za tom Notesprospera (2019). Nominowany do Nagrody Literackiej m.st. Warszawy za tom Osa (2020). Mieszka we Wrocławiu. Wydał tomy poetyckie: Nagość stokrotna (1971), Ciemny chleb (1973), Coraz weselsza, coraz mniej (1978), Ktokolwiek (1980), Niewinność (1981), Rezurekcja (1982), Modlitwa przeciw rozpaczy (1985), Łagodny, miły (1986), Źródło światła (1988), Dla radości (1992), Boże cielę albo dziurka wesołości (1994), Sekundy (1994), Widzialne Niewidzialne (1996), Raz Na Zawsze (1997), Tyber z piaskiem (1997), Czary (1999), Zaskroniec (2003), Szewski poniedziałek (2005), Plankton (2006), Cło (2008), Rtęć (2010), Manatki (2013), jatentamten (FORMA 2017), Osa (FORMA 2019); tomy szkiców: Przyboś i (1976), Teatr daremny (1980), Wzniosły upadek anioła (1992), Moje kochanki (2001), Cel sfer (2003), Ciało z mojego ciała (2005), Rafał Wojaczek. Prawdziwe życie bohatera (2007), Płomiennie obojętny (o chłopcu, który chciał być Bogiem) (FORMA 2020) oraz tomy prozy poetyckiej: Bazgroły dla składacza modeli latających (pierwsza część tryptyku mniemania, FORMA 2010), Cię-mność (druga część tryptyku mniemania, FORMA 2014), Karawadżje (trzecia część tryptyku mniemania, FORMA 2016), Notesprospera (czwarta część tryptyku mniemania, FORMA 2018). Na www FORMY prowadzi blog „BAZGROŁY Bogusława Kierca” – http://www.wforma.eu/bazgroly-boguslawa-kierca.html.

w serii piętnastka ukazały się:

Henryk Bereza „Względy”, „Zgłoski”, „Zgrzyty”

Kazimierz Brakoniecki „Dziennik berliński”

Maciej Cisło „Błędnik”

Wojciech Czaplewski „Książeczka rodzaju”

Marek Czuku „Stany zjednoczone”

Jan Drzeżdżon „Łąka wiecznego istnienia”

Anna Frajlich „Czesław Miłosz. Lekcje”, „Laboratorium”

Paweł Gorszewski „Niecierpiące zwłoki”

Małgorzata Gwiazda-Elmerych „Czy Bóg tutaj”

Tomasz Hrynacz „Noc czerwi”

Lech M. Jakób „Do góry nogami”, „Poradnik grafomana”, „Poradnik złych manier”, „Rzeczy”,

Paweł Jakubowski „Kopuła”

Zbigniew Jasina „Drzewo oliwne”, „Inaczej przemijam”

Jolanta Jonaszko „Bez dziadka. Pamiętnik żałoby”

Gabriel Leonard Kamiński „Pan Swen (albo wrocławska abrakadabra)”

Piotr Kępiński „Po Rzymie. Szkice włoskie”

Bogusław Kierc „Cię-mność”, „Płomiennie obojętny (o chłopcu, który chciał być Bogiem)”

Artur Daniel Liskowacki „Brzuch Niny Conti”, „Capcarap”, „Kronika powrotu”, „Ulice Szczecina”, „Ulice Szczecina (ciąg bliższy)”

Krzysztof Lisowski „Czarne notesy (o niekonieczności)”, „Motyl Wisławy. I inne podróże”

Krzysztof Maciejewski „Dziewięćdziesiąt dziewięć”, „Osiem”

Tomasz Majzel „Opowiadania w liczbie pojedynczej”, „Treny Echa Tropy”

Piotr Michałowski „Cisza na planie”

Mirosław Mrozek „Odpowiedź retoryczna”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Merton Linneusz Artaud”

Halszka Olsińska „Bliskie spotkania”, „Małostki”, „Złota żyła”

Paweł Orzeł „Cudzesłowa”

Mirosława Piaskowska-Majzel „(Po)między”

Karol Samsel „Jonestown”, „Prawdziwie noc”, „Więdnice”

Bartosz Sawicki „Krucha wieczność”

Eugeniusz Sobol „Killer”

Ewa Sonnenberg „Wiersze dla jednego człowieka”

Wojciech Stamm „Pieśni i dramaty patriotyczne i osobiste”

Grzegorz Strumyk „Re _ le rutki”

Leszek Szaruga „Kanibale lubią ludzi”

Wiesław Szymański „Skrawki”

Michał Tabaczyński „Legendy ludu polskiego. Eseje ojczyźniane”

Paweł Tański „Glinna”, „Kreska”

Maria Towiańska-Michalska „Akrazja”, „Engram”, „Z Ameryką w tle”

Andrzej Turczyński „Źródła. Fragmenty, uwagi i komentarze”

Miłosz Waligórski „Długopis”

Henryk Waniek „Notatnik i modlitewnik drogowy (1984-1994)”

Sławomir Wernikowski „Passacaglia”

Leszek Żuliński „Suche łany”