Copyright © Grzegorz Robakowski, 2022

Copyright © Marta Zelwan (dawniej Krystyna Sakowicz), 2022

Copyright © Grzegorz Strumyk, 2022 (posłowie)

Copyright © Fundacja Literatury imienia Henryka Berezy, 2022

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2022

zdjęcia autorów: Janusz Drzewucki, Monika Gilewska

redakcja i korekta: Anna Nowakowska, Agata Zawiszewska

zdjęcie na okładce i w książce, projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-67460-24-8 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-67460-25-5 (wydanie drugie, e-book ePub i mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, forma.sc@pro.onet.pl

FUNDACJA LITERATURY imienia HENRYKA BEREZY

adres do korespondencji: 71-141 Szczecin, ul. Łukasińskiego 38c, skrytka pocztowa nr 39

siedziba: 71-467 Szczecin, ul. Rapackiego 2

www.fundacja-berezy.org, biuro@fundacja-berezy.org

dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

1

[brak daty]

Ośmielam się podarować Panu tę książkę tylko dlatego, że na razie nie mam lepszej – ale wierzę, mocno i beznadziejnie, że będzie ona kiedyś możliwa i że zechce ją Pan przeczytać...

Ta może się Panu zmieści na jakiejś dolnej, nienatrętnej półce?...

Życzę Panu dobrego czytania, pisania, zdrowia, humoru, czasu, przestrzeni itd.

Krystyna Sakowicz

2

[brak daty]

Pan Henryk Bereza

Chciałabym bardzo, żeby mógł Pan przeczytać to opowiadanie. Jest dla mnie dość ważne, więc chciałabym Pana nawet zapytać kiedyś, co Pan o nim myśli.

Bardzo proszę i bardzo dziękuję.

Krystyna Sakowicz

[Kobiety moich snów, fragment pt. Artystki od wielkiego dzwonu]

3

[grająca kartka imieninowa / Warszawa, 19 stycznia 1993]

Drogi Panie Henryku,

ta kiczowata pocztówka w żaden sposób nie utożsamia się z życzeniami, jakie mam dla Pana, ale nie istnieje też nic innego, co mogłoby je wyobrażać – musiałoby to mieć co najmniej parę kilometrów rozpiętości, zawierać całego Mozarta i żyć około tysiąca lat; w tej sytuacji życzę Panu wszelkiego zadowolenia, na zawsze i na co dzień

Krystyna Sakowicz

4

[pocztówka z reprodukcją obrazu Paula Klee /

Warszawa, 19 stycznia 1994]

Drogi Panie Henryku,

z okazji imieninowej życzę Panu wiele wszystkiego, z dużą nadzieją, że większość tego się spełni, ponieważ widzę – i nie potrafię ostatnio przekazać tego widzenia zwykłym pismem (teraz piszę runy na kamieniach) – że życzenia te układają się zupełnie jak hologram, w którym każda część wyraża całość, i wydaje mi się to dobre na tę chwilę. Widać tam także pomniejsze szczegóły, coś obrazuje zdrowie, coś banalną radość, są jakieś drobne pokusy, aby to, co akurat potrzebne, zachodziło w sposób słuszny i niewątpliwy – jeszcze są też moje ogromne podziękowania za Pańską książkę o łasce literatury, za sny, za jeden z nich, który sobie schowałam i za to wspaniałe zrządzenie, że w ogóle wiem o Panu, i że się tym po prostu strasznie cieszę.

Krystyna Sakowicz

5

[Warszawa, 24 stycznia 1994]

Droga Pani Krystyno,

nie po raz pierwszy napisała Pani o mnie najpiękniej jak można.

Pani dobre myśli o mnie przyjmuję z radością, z wdzięcznością i ze świadomością, że są
mi potrzebne.

Własnym dobrym myślom o sobie, jeśli byłyby możliwe, nie sposób ufać, tylko drugi człowiek, jeśli jest wiarygodny, może dać to, co odnajduję w Pani słowach.

Pani słowa mają dla mnie prawie zawsze pełną wiarygodność, często o tym myślę.

Dziękuję Pani, pięknie pozdrawiam –

Henryk Bereza

6

[pocztówka z psem bernardynem / brak daty]

Panie Henryku,

może za wcześnie ośmielam się posłać Panu dwie rzeczy, jedną naprawdę, a drugą nie bardzo? Nie wiem. Pomiędzy nimi działy się rzeczy niewypowiedziane. Chciałabym, żeby po Zimie snów mogło być np. Lato listów, albo cokolwiek, ale od czego to zależy?

Chciałabym, żeby mógł się Pan tu czymś ucieszyć, także w moim imieniu. I był zdrów.

Krystyna Sakowicz

P.S. To jest niemal rzetelna podobizna psa Bucefała.

7

[pocztówka z autobusem z bajki dla dzieci /

Warszawa, styczeń 1995]

Drogi Panie Henryku,

mam wrażenie, że ta rzecz – przecież nie sama w sobie – wcale nie powinna być pomyślana, a więc transcenduje. Wydaje przeraźliwy gwizd życia. Nie mogę jej zatrzymać dla siebie. Jest którymś wcieleniem.

Chciałabym Panu życzyć, aby spojrzał Pan na nią w południe oczami pełnymi natchnienia, bo jej moc nocą znacznie słabnie.

Ponadto życzę Panu, jak zwykle, zdrowia i szczęścia, i przyjmowania ich z naturalnym spokojem.

Krystyna Sakowicz

8

[pocztówka z reprodukcją obrazu Paula Klee / brak daty]

Panie Henryku,

tu jest lato, które było. Przez jakiś czas chciałam przywieźć je do redakcji i przynajmniej Pana zobaczyć, ale robię dziwne eksperymenty z Ziemią, które odwodzą mnie od śmiałych uczynków. Teraz siłą rzeczy następuje jesień, nie wiadomo czego. Pies Bucefał chce, abym kupiła mu album na Skarby. Na razie nie wiem o żadnym, ale kiedy trochę ich uzbiera, chciałby je Panu pokazać. A drzewa swingują.

Pozdrawiam serdecznie

Krystyna Sakowicz

9

[pocztówka z reprodukcją obrazu Paula Klee /

Warszawa, 19 stycznia 1996]

Drogi Panie Henryku,

nie wiem, czy jest to wiadomość dostatecznie imieninowa, ale bardzo aktualna: daleko, na odludziu, znajduje się placówka naukowo-badawcza. Ekipy zmieniają się co jakiś czas. Muszą tu naprawdę, bez żartów, dbać o rośliny i kamienie, robią to więc odwrotnie niż gdzie indziej, inaczej niż zwykle. Rośliny są blade, kamienie są żywe i wciąż jest biały dzień. Dostawcy produktów żywnościowych rozpowiadają o szerzącym się tu szaleństwie, a pisarze odnotowują to między wierszami już napisanych książek. Wszystko zostaje na potem.

Życzę Panu pogodnego czytania wszystkiego, co tego potrzebuje. I wielkiego zdrowia.

Krystyna Sakowicz

10

[25 sierpnia 1999]

Henryku,

czy mogę znowu być? Swoje zniknięcie z powierzchni muszę liczyć na lata – gdybym umiała liczyć na lata. Przepraszam bardzo, że nie dawałam znaków, nie ośmieliłam się. Byłam w opałach. Ale napisałam Śnienie i teraz się ośmielam: czy chciałbyś je przeczytać? Nie mogę tak od razu, bez pytania, wręczyć Ci egzemplarza, bo zupełnie nie wiem, co na to Twoje oczy, a tym bardziej Ty sam. Jest to o śnieniu, nie tylko o snach. Śnienie, gdziekolwiek spojrzeć.

Oniriada bardzo mnie wspierała przez cały czas. Okazało się, że ma również tę właściwość.

Wciąż pamiętam, że przyśniło Ci się raz, aby mi wytłumaczyć „warstwy i pokłady rzeczywistości” – i dokładnie to przydałoby mi się raz na zawsze.

O Tobie śniło mi się z daleka, ale parę tygodni temu przybliżyło się i rozglądałeś się za nowym mieszkaniem, bo poprzednie sprzedałeś czy nawet przepiłeś, był to zresztą Pałac Kultury i był w tym jakiś szkopuł.

Czy w takim razie chciałabyś przeczytać Śnienie?

Pozdrawiam Cię za wszystkie czasy, kiedy bez żadnego sensu tego nie robiłam.

Krystyna

11

[2 września 1999]

Henryku,

czytam na przemian Epistoły i Oniriadę, i jest to tak nieskończenie przyjemne, że samo by wystarczyło – naraz jednak, bez żadnej ubocznej myśli i w zwykłej, przedpołudniowej porze przechodzę obok wielkiej szuflady, do której nigdy nie zaglądam – i otwieram ją, i popadam w coś, co może być oznajmione tylko listem i tylko Tobie: w tej szufladzie są sny. Były tam zawsze (?), od kiedy jest szuflada, są sprzed wszelkich moich prób ich miarkowania i uświadomienia, znajduję rok 85 do 94.

Późniejsze bardziej doceniałam i miałam na oku, a tutaj kryje się cała Pandora – na świstkach i świstach, na zżółkłych jakichś socjalistycznych papierkach od nie wiem czego, opisane są światy, które omal nie istnieją. To wszystko jak najbardziej na dnie, bo na wierzchu astrologia. Tak więc ogarnia mnie niesamowita konieczność ocalania i bezzwłocznie wsiadam na komputer, i przepisuję sen po śnie, i zaczynam doceniać w Oniriadzie jeszcze coś, co mi się dotąd nie wydawało aż tak ważne: światy najzupełniej rzeczywiste, w których panują daty. Do 88 roku dotarłam ze 102 snami. Ten bezmiar będzie więc policzalny. Nie wiem, co o tym myśleć.

W tym miejscu, 7 X 88, pojawia się diabeł w ludzkiej skórze – jest małą, bosą rozkudłaną dziewczynką w barchanowej sukience. W brudnej piąstce wyciąga ku mnie kartkę zapisaną diabelskim szyfrem, nie chcę jej wziąć. Ten sen źle się kończy, zlekceważony diabeł znika z okropnym miauknięciem w okienku piwnicznym – wracam tam dzisiaj i biorę kartka po kartce, od tej pory dużo mu się uzbierało. Przychodzi mi na myśl, że ten właśnie diabeł powinien być zbawiony.

Henryku, czy ten list nie jest zbyt diabelskim wtargnięciem do Twego pokoju z widokiem na Uniwersal? Dzwonienie telefonem wydało mi się jeszcze gorsze. No i nie wiem, jak zapytać Cię o to, jak się czujesz. Dla mnie to ważne, ale może byś się żachnął. Tak więc zapytałam w ten sposób. Przeważnie zawsze potrafię dużo skomplikować. Przepraszam.

Jeszcze raz ogromnie Ci dziękuję, że przeczytałeś Śnienie i tak dobrze o nim pomyślałeś.

Pozdrawiam Cię serdecznie

Krystyna

To są pozdrowienia od komputera, który – jak nigdy – jest po mojej stronie:

12

[Warszawa, 7 września 1999]

Krystyno,

dziękuję za list, przedłuża on radość czytania Śnienia, o którym mówiłem Ci zbyt lapidarnie, ale tkwi ono we mnie jako pamięć czegoś dobrego.

Wiele sobie obiecuję po drugiej lekturze Śnienia, po lekturze w druku, od wielu lat zróżnicowały mi się emocje lektury w zależności od postaci istnienia tekstu, dawniej nie byłem na to aż w takim stopniu wrażliwy.

Właściwie nie wiem nigdy, która z postaci istnienia tekstu stanie się najważniejsza, każda w każdym razie jest inna, istnieje we własnej przestrzeni, składają się one – przestrzenie – w układy jak przestrzenie widzeń sennych.

Bardzo się ucieszyłem, że diabelska dziewczynka oddała Ci Twoje sny, powinna ona zostać zbawiona, teologowie powinni stworzyć szansę zbawienia przynajmniej dla niektórych diabłów.

Wyobrażam sobie, jaka krzątanina u Ciebie wśród świstków i kartek, moje sny nie mają takiej wolności, one są w brulionach jak w więzieniu, układają się w porządek tak nieludzki jak porządek okien w budynku Uniwersalu.

Ale to tylko pozór, wyobraź sobie prawie nieskończoność takiej siatki okien, na jaką patrzyłaś u mnie, w takiej nieskończoności sny mogą sobie robić, co chcą, przeskakują, skąd i dokąd im się zachce.

Świetnie rozumiem Twoje zdziwienie obcością dat w Oniriadzie, ta obcość tworzy dramat.

Ty w Śnieniu wyprowadziłaś sny w wolną przestrzeń jak owce na wypas, badasz ich istnienie w wolności, badasz ich ontologię, ich autonomiczny ontologiczny status.

O tym wszystkim trzeba myśleć przy następnej lekturze Śnienia.

Z czułością Ciebie pozdrawiam –

Henryk

P.S. Na pozdrowienia od komputera spoglądam, wygląda to dramatycznie i absolutnie tajemniczo, ale nie budzi lęku. Dziękuję. H.

noty biograficzne autorów

Henryk Bereza (ur. w 1926 r. w Miedniewicach / zm. w 2012 r. w Warszawie) – krytyk literacki i eseista. Przez ponad pięćdziesiąt lat był redaktorem miesięcznika „Twórczość”, gdzie kierował działem krytyki, a następnie prozy i był zastępcą redaktora naczelnego; gdzie przez ponad trzydzieści lat miał autorską rubrykę „Czytane w maszynopisie”. Wydał książki: Sztuka czytania (1966), Doświadczenia (1967), Prozaiczne początki (1971), Związki naturalne (1972, 1978), Proza z importu (1979), Taki układ (1981), Bieg rzeczy (1982), Sposób myślenia: tom 1 – o prozie polskiej (1989), Pryncypia (1993), Obroty (1996), Oniriada (1997), Epistoły (1998), Miary (2003), ...wypiski... (FORMA 2006), Względy (FORMA 2010), Zgłoski (FORMA 2011), Zgrzyty (FORMA 2014), Alfabetyczność (2018), Wypiski ostatnie (2020) i Sprawa wyboru (2022). W roku 2010 ukazały się Końcówki (wywiad).

Krystyna Sakowicz (obecnie Marta Zelwan) – pisarka. Mieszka w Warszawie. Laureatka Nagrody Wydawnictwa „Iskry” (1984), Funduszu Literatury (1986), Nagrody Literackiej im. Stanisława Piętaka (1988), Nagrody im. Edwarda Stachury oraz Nagrody Fundacji Kultury za Księgę ocalonych snów (2008). W roku 2001 była nominowana do Nagrody Literackiej NIKE za Śnienie, a w 2009 za Księgę ocalonych snów. Jako Krystyna Sakowicz wydała książki: Zbrodnie kobiet (1984), Sceny miłosne, sceny miłosne (1986), Jaśmiornica (1987), Po bólu (1995), Śnienie (2000), Księga ocalonych snów (FORMA 2008) i Praobrazy (FORMA 2012). Jako Marta Zelwan wydała tom poetycki Graffiti (FORMA 2017) i tom prozy Miejsce na rzeczywistość (2020).

w serii wokół literatury ukazały się:

„Ta sama Europa? Inna literatura? Współczesna proza europejska”

Henryk Bereza „...Wypiski...”

Henryk Bereza / Krystyna Sakowicz „Korespondencja”

Jarosław Błahy „Literatura jako lustro. O projekcji i odbiciach fizjologicznych w twórczości Leo Lipskiego”

Janusz Drzewucki „Obrona przypadku. Teksty o prozie 2”, „Stan skupienia. Teksty o prozie”

Krzysztof Hoffmann „Dubitatio. O poezji Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego” / Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki „10 wierszy na wszelki wypadek”

Piotr Michałowski „Narożnikowo, centralnie, pogranicznie. Szkice szczecińskie i europejskie”

Alan Sasinowski „Apetyt na eksces. Szkice o literaturze, szkice o krytyce”

Andrzej Skrendo „Falowanie nowoczesności. Szkice krytyczne”

Grzegorz Tomicki „Po obu stronach lustra. O poezji Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego” / Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki „jasnowidzenie”

Andrzej Wasilewski „Teoria literatury Stanisława Lema”