Copyright © Marcin Bałczewski, 2013, 2017

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2017

zdjęcie autora: Ewelina Rzeźniczak

fotomontaż na okładce: Rafał Babczyński (rafibe@o2.pl)

redakcja: Sylwia Kupczyk-Targosz, Paweł Nowakowski

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Agata Borowicka, Anna Nowakowska

redakcja techniczna i konwersja e-booka: RW2010 (korekcja@rw2010.pl)

ISBN 978-83-63316-41-9 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-63316-42-6 (wydanie drugie, e-book)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

dla KA

1. Wujek Antonio

Caona de Bahia tutejsi mieszkańcy nazywali ostatecznym miastem. Miastem, do którego przybywali ci, którzy, nie mając już nic do stracenia, pragnęli wreszcie zakończyć ciągnące się za nimi historie. Złodzieje, mordercy, prostytutki, bezrobotni, bezdomni, szaleńcy, nieszczęśliwi kochankowie, poszukiwacze przygód. Wszyscy uciekający od swojej przeszłości.

Miasto wzniesiono pośrodku jednej z najgłębszych dolin Santo Sol. Dwa mosty łączyły je z otaczającą okolicą. Poza tym Caona de Bahia było samowystarczalne. Nie potrzebowało niczego z zewnątrz. Jedyny dopływ rzeki dawał otoczeniu energię potrzebną do życia, a ludzie, zwierzęta i maszyny istnieli w nieprzerwanej od lat symbiozie. Zawsze chłodna, krystalicznie czysta woda, przedzierając się poprzez kolejne zawiłe pasma gór, nawadniała pola, poiła bydło. Błyszczące, szkliste dachy domów ukazywały ówczesną wiarę w energię słoneczną. Rankiem, spoglądając na dolinę, można było zauważyć zastępy spoconych praczek piorących parujące od ciepła brudy – ubrania, poszewki, chusty, firanki, ściereczki... Wieczorami na brzegach rzeki dzieciaki grywały starymi, zniszczonymi szmatami w piłkę nożną, klnąc i bijąc się przy tym nawzajem.

Pamiętał ten widok. Grupa umorusanych, rozwrzeszczanych smarkaczy rozgrywała kolejny ważny mecz życia. Pozostawił swój plecak, który stanowił w tym czasie cały jego dobytek, aby pograć z nimi choćby przez moment. Pragnął tylko nieco się zrelaksować, oderwać od tego, co było i co miało nadejść. Tak jak inni chciał zapomnieć o przeszłości, rozpocząć wszystko od nowa.

Do Caona de Bahia przybył w poszukiwaniu pracy. Po całym kraju krążyły wówczas plotki o niejakim Don Pedro Moralezie Enqurrio Fabrico poszukującym wykwalifikowanych robotników. Był to czas biedy, niekończących się chorób, brudu. Każdy wiedział, że pozostając bez jakiejkolwiek, nawet najgorszej pracy, równie dobrze można było skazać się od razu na śmierć, kładąc się na po prostu na ulicy. Wystarczyło się położyć, by człowiek umarł. By go nie było. Dlatego każda, nawet najmniej prawdopodobna informacja na temat zatrudnienia powodowała, że w tamtych okrutnych czasach ludzie zostawiali swoje domostwa, podróżując po całym kraju z nadzieją na choćby najmniejsze zarobki.

Właśnie taką, jedną z najbardziej niewiarygodnych informacji, była wieść dotycząca planów Don Pedro Moraleza Enqurrio Fabrico. Początkowo brano tę opowieść za jeszcze jeden pijacki mit, których wtedy nie brakowało. Podrzędną historyjkę, bujdę, na którą nabiorą się tylko najwięksi głupcy. Ludzie, słysząc o tym pomyśle, wybuchali śmiechem lub pukali się w czoło. Z czasem jednak wszystko to zaczęło się wydawać coraz bardziej realne, chociaż nikt do końca nie wierzył we wszystko, co ludzie powiadali. Mówiono, że z jakichś niewyjaśnionych przyczyn Don Pedro zapragnął wybudować w Caona de Bahia zamek.

Nie, nie zwykły zamek, bo wybudowanie zamku nie było w tamtych czasach rzeczą niezwykłą, zważywszy, że obok milionów biednych i bezrobotnych było kilkudziesięciu nieprzyzwoicie bogatych kupców. Zamek, żyjącą maszynerię przykrytą szklaną kopułą. I ta właśnie informacja o szklanej kopule stała się dla niego, Marko, zawodowego szklarza z ojca i matki, dziadka i babki, pradziadka i prababki, zachętą do podróży. Poza tym w Caona de Bahia mieszkał jego wujek, brat matki, Don Antonio Tramosso Galino Sanches. Mimo że od lat nie utrzymywał kontaktu z rodziną, Marko pamiętał z dzieciństwa, jak wuj nazywał go swoim najukochańszym siostrzeńcem, którego zabierze kiedyś w podróż życia. Dlatego też bez dłuższego namysłu młody szklarz postanowił, tak jak tysiące innych podróżujących za chlebem, iż rzuci wszystko, by udać się właśnie do tego miasta. Poza tym trzeba było kiedyś odwiedzić wujka i przekonać się, czy naprawdę spełni swoje przyrzeczenie.

Marko przybył do Caona de Bahia z nadzieją, że jedyny inteligent z podupadającej rodziny szklarzy pozwoli mu u siebie zamieszkać, co pomogłoby mu zaoszczędzić kilkadziesiąt pesos, a historia o zamku Pedro Moraleza Enqurrio Fabrico okaże się prawdziwa, co pozwoliłoby mu trochę zarobić.

Pierwsze, co poczuł, otwierając przegniłe drzwi domu Don Antonia Tramossa Galino Sanchesa, to niewyobrażalny smród starych, gnijących materiałów i puchu. Prawdę powiedziawszy, od chwili przekroczenia granic Caona de Bahia młodemu szklarzowi towarzyszyły najbardziej porażające zapachy. I chociaż, jak się okazało, w przedziwny sposób wszystko tu cuchnęło, na ulicach, w sklepach, w teatrze, w kinie, w szpitalach, nawet w kościele, nie przeszkadzało mu to. Myślał, że ten smród miał w sobie nutę wspomnień. Wspomnień nadgniłych, zakurzonych, zamkniętych w piwnicy, do których mimo obrzydzenia chciałoby się powrócić. Ten smród to fragment przeszłości, który ciągnął się za każdym z tutejszych mieszkańców – tak sądził, nie wiedział, czy była to prawda. Być może dlatego pierwsze, co sobie przypomniał, otwierając drzwi domu swego wujka, to stary, przerdzewiały trzepak, na którym matka wieszała pomoczoną przez niego w nocy pościel. Rzecz wstydliwa, jednak wcale nie tak obrzydliwa, jak mogłoby się po latach wydawać.

Przekraczając próg domu wujka, zauważył, że skrzypiące drzwi i trzeszczące deski podłogowe to jedyne dźwięki, jakie dało się tu usłyszeć. Poza tym w domostwie panowała cisza. Przechadzając się zawiłymi, przyciemnionymi korytarzami, przepełnionymi niewysprzątanymi pajęczynami, rozglądając się po kolejnych pokojach, zamiast Don Antonia Tramossa Galino Sanchesa, Marko napotykał coraz to większe sterty starych ksiąg. Zamiłowanie jego wujka do wszelkiego rodzaju książek, pism, ulotek znane było od dawna. W tamtych czasach, zgniłych czasach, było to coś niespotykanego. Wydawać by się mogło, że Don Antonio Tramosso Galino Sanches przechowuje u siebie wszystkie książki i pisma, jakie można było spotkać w Caona de Bahia. Setki, może nawet tysiące tytułów, w najróżniejszych, nawet najdziwniejszych językach, walały się wszędzie, od podłogi aż po sufit. W każdym zakamarku można było znaleźć wciśniętą gazetę lub niedużą książeczkę. Wszędzie były tylko one – książki, woluminy, pisemka, luźne, zapisane karteczki. Po wujku jednak ani śladu. Wołał go – Don Antonio Tramosso Galino Sanches! – jednak bezskutecznie.

Postanowił odszukać jakiegoś przyjaciela, znajomego, mogącego wytłumaczyć, co się stało z wujkiem. „Być może – pomyślał – wuj wyjechał w jakąś daleką podróż”. Może ma pecha i minął się z nim na ulicy, nie zauważając go w ogóle. Możliwe, że Don Antonio zmienił się nie do poznania, a sam Marko wyrósł. Mogli nawet stać obok siebie przed wystawą sklepową, nie rozpoznając się wcale, przechadzając się, spoglądając zalotnie na te same półnagie praczki piorące od rana do nocy gorące pościele. I już dał sobie spokój z przeszukiwaniem domu. I już miał wychodzić, kiedy usłyszał charczenie dobiegające zza olbrzymiego stosu starodruków. Przedzierając się pomiędzy nimi, odkrył kolejny pokój, w którym znalazł go, swojego ukochanego wujka, Don Antonio Tramosso Galino Sanchesa, leżącego w olbrzymim łożu otoczonym porozrywanym baldachimem, przykrytego stertą starych kołder, wśród wszędzie walających się powieści.

Usychający, łysiejący starzec spojrzał na chłopaka, uśmiechając się bezzębnymi ustami:

– Don Marko – wycedził. – Mar... Marko.

Wyciągnął swoją starą, pożółkłą, pozbawioną mięśni dłoń w jego stronę. Młodzieniec zdał sobie sprawę, że wreszcie ktoś wujka odwiedził.

Starzec umierał w swoim łożu od siedemnastu tygodni. Od siedemnastu tygodni nikt nie zawitał do jego domu. Żaden przyjaciel, o ile taki w ogóle istniał, żaden znajomy, listonosz czy domokrążca. Nikt nie zainteresował się zniknięciem Don Antonio. Być może ten zły czas, który wtedy nastał, był czasem ogólnego egoizmu, w którym każdy patrzył jedynie na czubek swojego nosa. Może była to wina przybywającej tłumnie do Caona de Bahia patologii. Albo też to wujek młodego szklarza odsunął się od reszty mieszkańców, zagłębiając się w coraz to różniejsze lektury. Pewne było jedynie, że Don Antonio Tramosso Galino Sanches umierał w ciszy, pośród swoich książek. W dodatku przez ten cały czas umierania w samotności jego jedynym posiłkiem były właśnie te księgi. W chwili, gdy Marko pojawił się w jego domu, Don Antonio kończył zjadać ostatnie stronice drugiego tomu Wojny i pokoju. Dość smaczne, jednak zbyt żylaste jak na bezzębną szczękę starca.

Tak jak Marko przypuszczał, Don Antonio pozwolił mu zamieszkać u siebie. Z dobroci serca chłopak postanowił do chwili nieuchronnie zbliżającej się śmierci tego suchego, śmierdzącego staruszka zostać jego opiekunem. Przez cały ten czas wujek sprawiał mu nie lada problemy. Nie dość, że z dnia na dzień jego zachowanie przypominało coraz bardziej zachowanie małego dziecka, to w dodatku siedemnaście tygodni jedzenia książek spowodowało, że poza nimi Don Antonio Tramosso Galino Sanches nie chciał jeść już nic innego. Tak oto codziennie Marko chodził po mieszkaniu w poszukiwaniu kolejnych tytułów, które wujek zapragnął zjeść akurat tego dnia. Antonio sporządzał listę, na której zapisane było, na co miał ochotę, czy to na śniadanie, czy na kolację. Na obiad zjadał klasyczne powieści radzieckich twórców, na deser lekkie fraszki, a jego głód nie miał końca. Wujek połykał strony za stronami, rwąc opasłe tomy zszywanych ksiąg. W ostatnich dniach jego życia Marko musiał pomagać mu przy jedzeniu. Brał wówczas półmisek wody, by rozmiękczyć w niej kolejne kartki, które następnie starzec połykał, a gdy tylko krystalicznie czysta woda dostatecznie zabrudziła się atramentem, chłopak dawał to wszystko do wypicia Don Antonio.

Wieczorami zmuszał chłopaka do czytania. Na głos. Aby się czegoś nauczył. Marko nigdy nie był wielbicielem książek, nie był inteligentem jak jego wujek. Nie pamiętał nawet, ile do tej pory przeczytał, może dwie, trzy powieści? Jednak gdy zamieszkał z wujkiem, ten kazał sobie czytać. Zmuszał go do tego. Wybierał grube księgi. Najpierw zapoznał szklarza z powieściami przygodowymi, kryminalnymi, potem psychologicznymi, na koniec zahaczył o poezję i filozofię. Młodzieniec prawie nic z tego nie rozumiał, ale widząc uśmiech umierającego starca, cieszącego się, że ktoś poza nim w tym mieście czyta, że uczy się z tych ksiąg, wtedy wiedział już, że warto. Kiedy tylko kończył, Don Antonio Tramosso Galino Sanches ze smakiem zjadał przeczytane dzieło.

Trzy tygodnie po przyjeździe szklarza do Caona de Bahia wujek zmarł. Przez dwadzieścia tygodni zjadł osiemnaście powieści, trzydzieści dwa tomy wierszy, osiem tomów encyklopedii, dziewięć poradników, sto trzy ulotki, kilkaset luźno porozrzucanych po domu gazet. Don Antonio Tramosso Galino Sanches w wieku czterdziestu lat wyglądał jak osiemdziesięciolatek. Na jego palcach i ustach pozostały fragmenty zaschniętego inkaustu. Wyschnięta na wiór skóra zaczęła przypominać papier, który tak chętnie konsumował.

Nic w tym dziwnego, że młody szklarz nie pochował swojego wujka. Pozostanie przykryty stosem kołder i ksiąg w swoim pokoju, do którego dostępu broni sterta niedojedzonych starodruków – zadecydował Marko. Nie stać go było na zorganizowanie porządnego pogrzebu. Nie chciał też, aby ciało Don Antonio zakopano w jakiejś anonimowej, zbiorowej mogile, co w tamtych czasach zdarzało się często: nikt nie dbał o swoich zmarłych. Marko był inny. „Jednak tak się nie powinno robić” – rozmyślał, spoglądając na jeden z grupowych pogrzebów. Zaschnięte ciało wujka pozostawił w jego pokoju.

Tuż przed śmiercią chłopak obiecał wujowi, że pewnego dnia zabierze go ze sobą w podróż, jakiej nigdy wcześniej nie przeżył. Nie mógł tego przyrzeczenia złamać. Na przekór tym złym, brudnym czasom musiał sam pozostać chociaż po części człowiekiem. Wiedział, że kiedyś z wujkiem będą jeszcze podróżować po całym świecie. Tak jak bohaterowie książek, które Don Antonio kazał sobie przed śmiercią czytać na głos.

nota biograficzna autora

Marcin Bałczewski (ur. w 1981 r. w Łodzi) – prozaik, autor scenariuszy komiksowych. Mieszka w Łodzi. Wydał powieści: W poszukiwaniu straconego miejsca (2002), Eva Morales de Nacho Lima (FORMA 2013) oraz zbiór opowiadań Malone (FORMA 2010). Jego opowiadania znalazły sie w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2008 (FORMA 2008) i 2014 (FORMA 2014).

w serii kwadrat ukazały się

„2008”, „2011”, „2014” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”