Copyright © Andrzej Kopacki, 2025

Copyright © Dom Kultury „13 Muz”, 2025

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2025

zdjęcie autora: Karol Kopacki

zdjęcie na okładce: Palickap, CC BY-SA 4.0

redakcja i korekta: Anna Nowakowska, Paweł Nowakowski

projekt graficzny, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-68215-50-2 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-68215-51-9 (wydanie drugie, e-book)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu

forma.sc@pro.onet.pl

DOM KULTURY „13 MUZ”

70-551 Szczecin, pl. Żołnierza Polskiego 2

www.13muz.eu

dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Z rudisów biorą się wiersze.

Albo się nie biorą.

Kciuk Cezara

Cichy terkot (hipoteza polityczna)

Nigdy nie widziałam tak wyczesanej brody, powiedziała Estera. Jesteś uzależniony od grzebyka.

Konstanty wyjaśnił, że przez lata palił fajkę i bezustannie trzymał ją w ręku, bawił się nią. Odkąd nie pali, sięga po grzebyk, robi to zresztą tylko podczas ich rozmów na skajpie. Taka pozostałość po nawyku.

Estera powędrowała już myślami gdzie indziej. Co by było, rzuciła, gdyby ludzie nie mieli rąk. Nie paliliby fajek, nie dłubali w nosie. Nie pchaliby palca między drzwi. Tylko co?, spytał z powagą Konstanty. Nie uzyskał odpowiedzi.

Gdyby ludzie nie mieli rąk, nie robiliby

wielu rzeczy, a pośród nich również tego:

nie przesuwaliby kciukiem po ząbkach

grzebyka. Jak wiadomo, ten behawior

nie jest dobrze widziany w towarzystwie,

chyba nie z powodu cichego terkotu. Raczej

sam przedmiot stał się wstydliwy, trochę

jak owłosienie pod pachami. Dlaczego?

Zgodnie z niepisanym zakazem nikt już

nie gra na grzebyku, nie mówiąc o

przesuwaniu kciukiem po ząbkach. A jednak

dobrze by było wiedzieć, kto za tym stoi,

na wypadek gdyby stanął za zakazem używania

rąk w ogóle. Może udałoby się wyprosić

jakąś ulgę, zwolnienie od przestrzegania,

zanim je nam

przezornie, gorliwie

Co mówiłeś?, spytała Estera. Nic takiego. Że uchylone drzwi czekają na palec, wręcz się go domagają. Powiedziałbym, że prawo do palca w drzwiach to jest coś na miarę zasady ewolucji. Trzeba go bronić. I prawa do przytrzaskiwania?, spytała Estera. Ma się rozumieć. Lepsze to niż światłe projekty krążące po salach seminaryjnych, w studiach telewizyjnych i na forach: wszystkie drzwi na klucz! Palce wskazujące do amputacji! I to w imię lepszego.

Ta twoja przesada, mruknęła Estera. Czułem, że ta rozmowa, jeśli w ogóle nosiła znamiona obiecującej wymiany argumentów, to już je wyczerpała. Zapadła cisza.

Nagle, ni stąd, ni zowąd rozległ się cichy terkot. Spojrzeliśmy na Konstantego, ale ten pokręcił głową. Zaświeciły się nam oczy.

Czyżby nie wszystko dla nas było stracone?

Co robią Chiny

Skoro metafora jest przeniesieniem nazwy jednej rzeczy na inną (Arystoteles), wymaga istnienia dwóch rzeczy. Obie mają swoje pierwotne nazwy i są do dyspozycji metaforysty. Kiedy Konstanty zapytał swoją psychoterapeutkę Imeldę, jak mu idzie, usłyszał: idzie w oczerety. Ale nie tobie, tylko słoniowi. Tobie nie idzie w ogóle, bo nad nim nie panujesz.

Imelda posłużyła się metaforą jeźdźca na słoniu (Jonathan Haidt), która opisuje racjonalną i popędową stronę naszej psychiki. Mogła to zrobić dzięki składowym metafory. Najpierw byli jeździec i słoń, potem dało się ich użyć do opisu mózgu Konstantego.

Konstanty zrozumiał metaforę w lot — i mimochodem. Nagle zafiksował się na oczeretach. Skąd ty znasz takie słowa, zapytał Imeldę. Wzruszyła ramionami: „łodzi burt o suchy trze oczeret — siedzibę chmary much. Kapela muszych czered dogania senną łódź...”. Nie wiem czyje to. Znałam jednego egzaltowanego polonistę.

Można wyobrazić sobie metaforę, zanim nazwie ona jakąś rzecz? Metaforę bez rzeczy? Składzik mocnych fraz, powiedział Konstanty, które tylko na to czekają, żeby nazwać coś pospolitego. Pewnie, że można. W ostateczności przydadzą się jakiemuś wierszoklecie — i nikomu więcej, zakończył z ironią.

Obudziwszy się ze zdaniem, pytaniem-niepytaniem, co robią Chiny, zacząłem szukać rzeczy. Nie znalazłem; może trzeba by przyśnione zdanie jakoś zatemperować, zheblować? Ale przyśniło się takie, może musi zaczekać na rzecz? Schowam je w składziku metafor nieuzbrojonych — jak głowice. Z pewną ulgą, bo głowica nieuzbrojona nie robi nikomu nic, nie trapi się o celność, ba, nie wie nawet, po co jest.

Ale jest.

Prują powłokę

Jot, przyjaciel Konstantego, napisał felieton. Przechadzał się w nim po targu staroci i przywoływał mędrców: Koheleta, Marka Aureliusza, Kochanowskiego, Lutra, Gombrowicza. Pochwaliłem cytacje — przypominają o niematerialnej substancji świata.

Żyjemy pod kopułą lub powłoką. Tworzy ją substancja niematerialna — myśl ludzka od zawsze uwieczniana w literaturze i sztuce. Bez daty ważności, potrzebna do życia jak ozon w stratosferze i jak on nagle zagrożona. Zakazać emisji czynników prujących powłokę?

E tam.

Dziecko w czasie

Jestem zachwycony. Od pewnego czasu rzadko zdarza mi się budować takie zdanie.

Stary muzyk oznajmia, co jest potrzebne do szczęścia: poczucie celu i poczucie przynależności. W pytaniu chodziło o długowieczność zespołu rockowego. Uderza mnie składnia, której w odpowiedzi użył mój idol sprzed pół wieku: you need two things in life to be happy. Komplementarność celu i przynależności w projekcie szczęścia życiowego. Nie trzeba nic więcej? Nie wystarczy nic mniej?

Dziecko w czasie, mówię do Estery. Pamiętasz tę piosenkę? Tytuł jest niejasny, ale ma w sobie banalną moc, niezależną od tekstu. Wyobraź sobie: czas płynie, a my pozostajemy dziećmi, które u schyłku dnia znajdują w piachu skorupki. Na jednej jest napisane „cel”, na drugiej „przynależność”. O dziwo, pasują do siebie. Nie wiemy, co się w nich kryło, zanim ktoś je rozłupał i cisnął w piach. Albo — dowiadujemy się za późno.

Zawsze uważałam, że wbrew pozorom ci muzycy to bardzo inteligentni ludzie, mówi Estera. Można ich słuchać bez końca.

Eros z Centocelle

Konstanty pisał esej o Erosie z Centocelle i strasznie się biedził. Obejrzałem sobie w Googlach: tułów hermafrodytycznego chłopca, bez ramion. Głowa o półdługich włosach, lekko przekrzywiona, spojrzenie zwrócone w dół. Ładna, smutna twarz. W plecach ma otwory, pouczył mnie Konstanty. Znaleziono go w Rzymie w 1770 roku. Od tamtej pory trwa spór, kim jest.

Potem się dowiedziałem, że utożsamiono go z Erosem z Tespii, ale trochę na wyrost. Równie dobrze mógł być wizerunkiem bóstwa śmierci. Zależnie choćby od tego, co trzymał w nieistniejących rękach. Pochodnię? Płonącą czy zgasłą, skierowaną ku górze czy ku dołowi?

Mniej mnie obchodzi rozstrzygnięcie sporu: Eros czy Tanatos, mówił Konstanty, niż jego nierozstrzygalność. Rozumiesz? Ten chłopiec jest jednym i drugim. Nie tylko dlatego, że przypisywano mu obie te tożsamości, że jednocześnie widziano w nim oba bóstwa. Nie, on jest ucieleśnieniem jednego i drugiego, miłości i śmierci. Spójrz tylko na tę twarz...

Konstanty uznał, że tu kończy się jego „algorytm”. Napisz o tym wiersz, powiedział ze znaną mi intonacją, jakby jednocześnie mówił: cokolwiek zrobisz, będzie to bez znaczenia.

Rudis, pomyślałem wtedy i nadal myślę, patrząc na chłopca z Centocelle, zwłaszcza na twarz; rudis artefaktualny, który kiedyś był figurą, a teraz jest pomysłem (nie moim, Konstantego) na wiersz. Z wiersza nie zrobisz rudisa (powiedziałem kiedyś Esterze), ale z rzeźby tak, wystarczy połamać jej ręce i wyrwać skrzydła.

Nie patrzysz w oczy

Stale odwracasz głowę

Niby tu jesteś, ale jakoś nie-

Natarczywie

Może dlatego nic po tobie nie

Widać

Tak pewnie jest lepiej dla nas

Ale tego przecież nie

Wiemy

Że ty to ty

Dowiemy się jak zwykle za

Późno, a za późno nie będzie

Ani lepiej, ani gorzej niż

Wcale

nota biograficzna autora

Andrzej Kopacki (ur. w 1959 r.) — eseista, poeta, tłumacz, literaturoznawca, redaktor „Literatury na Świecie”. Pracuje w Instytucie Germanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Mieszka w Warszawie. Wyróżniony nagrodą im. Mörikego (2006), Nagrodą Poetycką imienia K.I. Gałczyńskiego „Orfeusz” za tom Sonety, ody, wiersze dla Marianny (2021) i Nagrodą Literacką Skrzydła Dedala za 2023 rok; nominowany do Nagrody Literackiej Gdynia (2022); laureat nagród dla tłumaczy, m.in. Fundacji Roberta Boscha (2000) i „Europejski Poeta Wolności” (2012). Opublikował m.in. tomy esejów: Liryka Hansa Magnusa Enzensbergera (1999), Spod oka (2002), Literatura samonegacji (2009), Muszle w kapeluszu (2012), Rozmowa o drzewach (2016), Praca Kaliope. Eros i narracja (2020), 21 wierszy w przekładach i szkicach (2021) i tomy wierszy: stan przejścia (2002), Chansons de gestes (Austria, 2005), Kreski (2006), An der Ampel (Austria, 2011), Bisweilen andere Launen (Niemcy, 2017), Inne kaprysy (FORMA / FLiHB 2019), Sonety, ody, wiersze dla Marianny (FORMA / FLiHB 2020), Gedichte für Marianna (Niemcy, 2021), Gra w hołybkę (FORMA / FLiHB 2022), Życie codzienne podczas wojny opodal (FORMA / FLiHB 2023). Autor sztuki teatralnej Kokaina (2003) oraz napisanej wspólnie z Anną Górecką powieści Dwoje (2017). Redaktor i współtłumacz zbioru wierszy Hansa Magnusa Enzensbergera Ausgewählte Gedichte / Utwory wybrane (2001) oraz Bertolta Brechta Ten cały Brecht (2012). Na język polski przełożył utwory takich autorów jak: Gottfried Benn, Walter Benjamin, Durs Grünbein, Michael Krüger, Golo Mann, Else Lasker-Schüler i Max Weber.