Copyright © Tomasz Dalasiński, 2022

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2022

zdjęcie autora: Aleksandra Szwagrzyk-Dalasińska

redakcja i korekta: Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, zdjęcie na okładce, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66759-70-1 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66759-71-8 (wydanie drugie, e-book ePub i mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Dzieje

Tutaj nic się nie dzieje. Dzień do dnia pasuje jak ulał. Dzień po dniu przybliża się noc.

Tutaj nic się nie dzieje. Zmarli śmieją się z żywych. Żywi nie śmieją się wcale, jedzą śledzie i śmierdzą.

Tutaj, w tym kraju, jak brzuchy ciężarnych kobiet rosną szare domy, w których nikt nie mieszka.

Tutaj, w tym kraju, jak piwne brzuchy mężczyzn rosną wielkie miasta niedające cienia.

Tutaj, w tym kraju, kobiety i mężczyźni chodzą w nazwiskach nie do wymówienia.

Tutaj rodzą dzieci albo skrobią się.

Tutaj zmęczeni po tygodniu ciężkiej pracy spawacze CNC całymi sobą marzą, żeby obejrzeć transmisję ważnego meczu, nastawiają więc zawczasu odbiorniki telewizyjne na kanały sportowe i czekają. Nie wiedzą, że mecz został odwołany. Czekają i czekają, ale nie mogą się doczekać. W którymś momencie po prostu zasypiają.

Tutaj mieszkający w pojedynkę mężczyzna po wyjściu spod prysznica zakłada gacie, t-shirt i szlafrok, bo to wstyd, myśli, chodzić po domu nago. Po krótkiej chwili zdaje sobie sprawę, że jedyną osobą, przed którą mógłby odczuwać wstyd, jest on sam.

Tutaj wracająca z zakupów do pustego mieszkania dawno owdowiała, bezdzietna kobieta, która, zanim jeszcze zdążyła włożyć klucz do zamka, na wszelki wypadek nacisnęła klamkę, upewniając się, że drzwi naprawdę są zamknięte, ostatecznie zrozumiała, co to jest samotność.

Tutaj patrzę, jak zatrzymana na czarno-białej fotografii sprzed czterdziestu lat matka zjeżdża wyciągiem krzesełkowym ze Śnieżki. Patrzę, jak zjeżdża bez końca.

Tutaj jest śnieg we śnie, zima na zagonach, wsie i przedmieścia zakopane w świętach. Krzyki w dzień, cisza w nocy; nic wśród nocnej ciszy.

Tutaj jest pokój z oknem, w którym pali się światło, chociaż nikogo w nim nie ma. Tutaj jest inny pokój z innym oknem.

Tutaj wieczorami słychać szum umarłych. Tutaj wieczorami otwiera się ziemia, zimne, głodne zwierzęta podchodzą pod drzwi.

Tutaj wieczorami wyrzynają światło, zamykają powietrze, odwołują lasy.

Tutaj wieczorami rozpada się czas.

Tutaj, w tym kraju, rozbieram się do majtek i wskakuję w ciemność, głęboko i do końca, jakbym się w niej szukał. Gdzie nie spojrzeć, nikogo. Szli, ale minęli.

Z roku w rok

Przyjechałem tutaj i patrzę, chociaż wolałbym nie widzieć, ale jak tu odwrócić wzrok, kiedy nie ma do czego? Można by zamknąć oczy, ale tak na zawsze to się nie da, przynajmniej na zawołanie, a ileż można trzymać zamknięte oczy, powstrzymując się przy tym przed zaśnięciem? Chwilę tylko, może dwie, potem zaczyna to męczyć, w pewnym momencie męczy nawet bardziej niż patrzenie. No więc przyjechałem tutaj, wysiadłem na przystanku autobusowym, stoję i z konieczności patrzę, nie wiedząc, co z tego patrzenia może wyniknąć, właściwie bojąc się, że może wyniknąć z niego to, że kogoś wreszcie zobaczę, co samo w sobie nie jest niczym zaskakującym, bo taki jest przecież cel wszelkiego patrzenia, ale, z drugiej strony, może wywołać daleko idące konsekwencje, których raczej wolałbym uniknąć.

No więc przyjechałem tutaj, stoję i patrzę, nie mogąc się nadziwić tej dojmującej, choć tak naprawdę chyba jednak pozornej, niezmienności rzeczy. No bo tak: widzę przystanek, jedyne okno na świat dla tutejszych, jedyny zwornik między tym i tamtym czasem, z którego tyle już razy wyjeżdżałem i do którego zawsze jednak jakoś tam wracam. Przystanek niby stoi jak stał, może tylko nieco bardziej się posypał, na ceglanych ścianach mniej tynku niż kiedyś, dachowe płyty z eternitu jakby bardziej dziurawe, ale ogólnie stoi toto uparcie, stabilnie, poważnie – choć, prawdę powiedziawszy, trochę wbrew rzeczywistości. Od kiedy w okresie transformacji zlikwidowano większość połączeń autobusowych między wsią a miastem (no bo po co wieśniakom wyjazdy do miast? Niech siedzą, gdzie ich poczęto), te mury częściej robią za arenę pijackich spotkań niż za miejsce, z którego wyrusza się gdziekolwiek, byle dalej stąd; można powiedzieć, że przystanek nadal jest, ale jakby go nie było, bo jest czymś zupełnie innym niż miał i niż powinien być. Dalej kościół: malutki, drewniany, jednonawowy, z barokowym ołtarzem, duma lokalnej społeczności, trochę zaniedbana, ale wciąż urocza. Mama, kiedy dzwoniła do mnie trzy czy cztery tygodnie temu, narzekała, że do kościoła chodzi coraz mniej wiernych, zwłaszcza młodzieży, i że w sumie świątynia powoli przestaje pełnić swoją pierwotną funkcję, stając się tylko zabytkiem, zwykłą pamiątką dziejów, w której msze odbywają się jakby incydentalnie, mimochodem, jedynie na mocy tradycji pozostającej tu jedną z niewielu spraw faktycznie świętych. (Nie wiem, czy mama zdaje sobie sprawę, że ten proces dotyczy każdej rzeczy i każdego z nas – wszyscy przecież kiedyś pomrzemy i przejdziemy do historii, jeden za drugim w równiusieńkich rzędach). Jeszcze dalej poczta: półpiekielna przestrzeń, w której załatwienie czegokolwiek poza wysłaniem najprostszego listu zawsze wymagało niebywałej zręczności i ogromnych pokładów cierpliwości. W środku – nie mogę tego wiedzieć na pewno, ale czuję to podskórnie – wciąż siedzi ta ruda Ula, Urszulon, bo tak na nią wołaliśmy, straszna, niemiła jędza, niezatapialna urzędniczka niezatapialnej instytucji państwowej, o dziwo wciąż żywy relikt niefajnej przeszłości przyprawiony szczyptą późnokapitalistycznej korpogłupoty, który potrafił wyrzucić za drzwi petenta nieumiejącego poprawnie wypełnić blankietu przesyłki poleconej. Ale Ula jest już starsza, blisko jej do emerytury, więc może zmądrzała, może złagodniała, może stała się po prostu człowiekiem? Dalej sklep, gdzieśmy na początku lat dziewięćdziesiątych odkrywali nieznane nam wówczas smaki coca coli, chipsów Ruffles i kinderjajek – dzisiejsze dzieciaki, wychowane w przesycie, z pewnością nie są w stanie tego zrozumieć – i, wreszcie, szkoła, o której można powiedzieć wiele, ale o której bezpieczniej jest milczeć. Wszystko to samo, ale już nie takie samo.

No więc przyjechałem tutaj, stoję i na to patrzę, tak jak stałem i patrzyłem nie raz i nie dwa, i wydaje mi się, że wszystko jest to samo, ale już nie takie samo, bo i ja jestem ten sam, ale już nie taki sam, i, tak tutaj stojąc, niby to wciąż jestem u siebie, ale tak naprawdę przebywam tu tylko z wizytą, zwykły przechodzień, przejezdny, pasażer, ktoś prawie zupełnie obcy. Stoję tak sobie i patrzę, i myślę, i nagle z tego stania, patrzenia i myślenia wyrywa mnie taki jeden, który nie wiadomo skąd się przypałętał; taki jeden, którego kiedyś znałem aż za dobrze, a dziś praktycznie wcale. Co tam u ciebie słychać, pyta, kopę lat się żeśmy nie widzieli, ożeniłeś się, dzieci masz, pracujesz, musimy się na piwo umówić koniecznie, tylko że u nas bar zwinęli, ten wiesz, na górce, właścicielka biznes sprzedała i wyjechała do miasta, ktoś to niby kupił, ale stoi zamknięte na cztery spusty i znowu, jak za młodego, trzeba pić pod sklepem. Odpowiadam, że u mnie wszystko dobrze, bo co innego miałbym odpowiedzieć, wrzucam jakiś temat pogodowy, że lato w tym roku gorące i suche, i plony pewnie marne, oj, marne, potwierdza on, słabo sypie, a żyto to taka mizerota, że gadać szkoda, no ale z czegoś trzeba żyć, trzeba to zebrać i sprzedać, żeby mieć na chleb. „A sam sobie nie możesz z tego żyta chleba ukręcić?” – myślę, ale nic nie mówię, uśmiecham się tylko, a po chwili się żegnam, nachylając się do jego ucha i szepcząc, że muszę już lecieć, bo mam lekki niedoczas, chociaż po prawdzie nigdzie mi się nie spieszy. On poufale, prawie po przyjacielsku, klepie mnie po plecach, jasne, stary!, krzyczy, ale nie odchodzi. Chcąc nie chcąc, to ja muszę iść – skoro powiedziało się A, trzeba powiedzieć Ą. Więc idę.

Po drodze natykam się na sąsiadkę, która jedzie dokądś rowerem. Dzień dobry, mówię jej z dala, kłaniając się przy tym nisko, ona zbliża się i zatrzymuje, no cześć, Tomek, co ty tu robisz, myślałam, że już nie odwiedzasz starych śmieci, ależ odwiedzam, dlaczego nie, ripostuję, zawsze chętnie tu wpadam, a sąsiadka dokąd to o tej porze? Na jakieś zakupy? A nie, ja na cmentarz, z mężem porozmawiać, nie wiem, czy wiesz, bidula zmarł trzy zimy temu, tak, trzy zimy już będą, raczycho go zjadło, no ale od trzynastego roku życia palił paczkę dziennie, to jak mogło być inaczej? No i tak jeżdżę do niego raz, dwa razy na tydzień, a to znicz postawię, a to kwiaty jakieś, ławeczkę tam mam, Kacper, to znaczy wnuk mój, wbetonował (wyobraź sobie, że musiałam za to jeszcze plebanowi dolę odpalić!), to sobie posiedzę, pogadam z nim, opowiem, co u nas, a czasem pomilczę, wtedy wydaje mi się, że go słucham, i tak to z roku w rok się wszystko przetacza, aż kiedyś już nie będę do niego jeździć, zawiozą mnie tam i po prostu zostanę, znów będziemy razem, na wieki wieków, amen. No, uciekam, bo on tam czeka, może wpadniesz któregoś dnia na herbatę? Nie wpadnę, ale grzecznościowo potwierdzam, że oczywiście, jednocześnie wykonując ruch wskazujący na to, że chciałbym już pójść. Sąsiadka rozpędza się na pięciu metrach i wskakuje na rower, a ja patrzę, jak odjeżdża w kierunku, w którym kiedyś wszyscy, niezależnie od płci, orientacji, narodowości, koloru skóry, wyznania i czego tam jeszcze, również odjedziemy – na dobre i na złe.

Maszeruję dalej i mijam niziutkie wzgórze przez tutejszych nazywane Kałową Górką (na jego zboczu od niepamiętnych czasów załatwiały się bezpańskie psy i lokalni pijacy), z którego zimą często zjeżdżaliśmy z bratem na sankach. Do dziś mam w pamięci taki obraz – był styczeń albo luty, tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiąty szósty albo siódmy rok, szkolne ferie – kiedy brat wchodzi na szczyt, kładzie się na sankach na brzuchu i rozpoczyna ślizg, żeby po kilku sekundach wywrócić się na jakiejś muldzie i zaryć głową w śniegu, a potem podnieść się z twarzą całą utaplaną brązowawą mazią. Z początku myślę, że to krew, podbiegam do niego, pytam, czy wszystko w porządku, a on, że tak, że nic się nie stało, a to coś na twarzy jest wpierw ukrytą pod śniegiem, a teraz rozmazaną od czoła do podbródka zwykłą śmierdzącą kupą. Do dzisiaj nie wiemy: ludzką czy psią?

Przy górce nie zatrzymuję się na dłużej. Znów idąc, docieram do zakrętu, na którym dziesięć lat temu, podczas odpustu parafialnego, zginął w wypadku stary Mateusz – znany z tego, że jako pierwszy we wsi kupił sobie kombajn zbożowy marki Bizon, a potem co roku świadczył w okolicach usługi żniwiarskie. Mateusz po obaleniu flaszki na cześć patrona parafii, zresztą swojego imiennika, wsiadł za kierownicę, aby podjechać na stację benzynową i tam zakupić kolejną butelkę celem dopicia się. Jak się okazało, była to jego ostatnia podróż.

Za zakrętem, spokojnie jak zawsze, zieleni się wiecznie pokryty grubą warstwą rzęsy staw polodowcowy. Tę rzęsę świętej pamięci Stasiu, na którego mówiono Francuz, bo w rozmowach lubił wtrącać frankofońskie zwroty typu merci, bien czy au revoir, zbierał sitkiem, wrzucał do ocynkowanego wiadra i karmił nią króliki i kaczki, które hodował dla sportu, darząc je uczuciem chyba nawet większym niż własną żonę i dzieci. Gdy umarł, żona sprzedała całą hodowlę, a rzęsa mogła dalej rosnąć bez przeszkód, bo nie dotykał jej już nikt.

Po kolejnych trzystu metrach staję przy pobudowanej na skraju niewielkiego lasu murowanej dziewiętnastowiecznej kapliczce z wizerunkiem Matki Boskiej Pani Kujaw. Od dziecka uczono mnie, że, przechodząc obok niej, każdorazowo należy się przeżegnać, więc odruchowo podnoszę rękę, żeby zrobić znak krzyża, ale ostatecznie, tknięty czymś na kształt wstydu, bo przecież ktoś może to zobaczyć, zatrzymuję ją w połowie drogi. We wsi gadali, że kapliczkę postawiono, bo w lesie znajduje się cmentarzysko, w którym leżą żołnierze polegli w powstaniu styczniowym, ale to raczej bujda, lokalne podanie niemające wiele wspólnego z faktami historycznymi. Widziałem kiedyś w sieci zdjęcie z czasów Pierwszej Wojny, na którym obok tej kapliczki siedzieli na koniach niemieccy oficerowie – jak głosił podpis: „Festgsb.-Hptm. Schwarz, Hptm. Wollseifen i Adj. Feldw.-Ltn. Reck”. Ciekawe, co tam robili i co się z nimi potem stało?

Z okolic kapliczki widać już mój dom rodzinny. To tutaj tak naprawdę przyjechałem, więc idę w jego kierunku. Jest dokładnie taki, jakim go pamiętam, choć przecież zupełnie zmieniły się jego elewacja, dach, płot i kilka innych, drobniejszych szczegółów. Wkraczam na podwórko, uspokajam oszczekującego mnie psa, którego nawet dobrze nie znam, staję przed progiem, naciskam klamkę, otwieram drzwi, wchodzę do środka i jestem tam, jestem tam, jak gdybym nigdy stamtąd nie wyszedł – a przecież jednak.

nota biograficzna autora

Tomasz Dalasiński (ur. w 1986 r.) – poeta i prozaik, doktor nauk humanistycznych. Laureat Tyskiej Zimy Poetyckiej (2010), nominowany m.in. do Nagrody im. K.I. Gałczyńskiego „Orfeusz” (2018) oraz Nagrody Głównej XIV Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Jacka Bierezina (2008). Stypendysta MKiDN, Miasta Torunia, Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego oraz ZAIKS (w dziedzinie kultury). Mieszka w Brzozówce niedaleko Torunia. Wydał tomy poetyckie: Zmiana biegunów (2009), Zeitmusik (2010), porządek i koniec (2011), Stosunki przegrywane (2013), Copyright (2016), Większe (2018); poemat: Póki nie żyjemy (2020); tom opowiadań: Nieopowiadania (FORMA 2016) oraz książkę krytyczno-literacką: Jadąc do Ciebie. Szkice o poezji Jacka Podsiadły (2019). Jego opowiadanie znalazło się w antologii współczesnych polskich opowiadań: 2017 (FORMA 2017).

w serii kwadrat ukazały się:

„2008”, „2011”, „2014”, „2017”, „2020” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Andrzej Ballo „Made in Roland”

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Jacek Bielawa „Kościelec”

Jarosław Błahy „Rzeźnik z Niebuszewa”, „Zaklęty w szerszenim gnieździe”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn” , „Ukryte myśli” , „Życie zastępcze”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”, „Przystanek kosmos”

Jerzy Franczak „Święto odległości”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Jarosław Jakubowski „Ciemna Dolina”, „Wojna”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”, „Spowiadania i wypowieści”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Ricochette”, „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”, „Wyjście”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Michał Trusewicz „Przednówki”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Henryk Waniek „Miasto niebieskich tramwajów”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”