Copyright © Miłosz Waligórski, 2016, 2017

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2016, 2017

zdjęcie autora: Anna Waligórska

obraz na okładce: Jan Skolimowski

redakcja, projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

redakcja techniczna i konwersja e-booka: RW2010 (korekcja@rw2010.pl)

ISBN 978-83-64974-58-8 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-64974-59-5 (wydanie drugie, e-book)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

ŻYCIE POZAGROBOWE

„No dobrze – przerwałem mu – ale powiedz mi,

jak tam jest?

Jakie tam – wzruszył ramionami –

przecież jesteśmy tutaj”.

R. Krynicki

Aliści istnieje życie pozagrobowe, nagroda od szefa. A już myślałem, że tylko brał mnie pod włos, mówiąc: „Staraj się, naprawdę warto. Wszystko masz tu, pod nogami. Zapracujesz, to zobaczysz”. Tak mnie motywował. Czasem, już bardziej zagadkowo, jak spec od reklamy dodawał: „Raju trzeba się dorobić, do nieba musisz się dokopać”. Nie do końca go rozumiałem, wątpiłem w jego słowa, zawsze jednak byłem mu lojalny. Jak Pascal zakładałem, że tak będzie lepiej. I opłaciło się, wiara uczyniła cud. Za dowód niech posłuży poniższa historia. Wydarzyła się w Nowym Sadzie, głównie w poniedziałek, trochę też we wtorek. Była jeszcze czarna noc, kiedy obudził mnie gruźliczy atak lodówki. Dziwne. Zawsze, łagodnie kołysząc mój sen, mruczała do białego rana jak zadowolona kotka, wtedy zaś nagle coś zaburczało jej w brzuchu i głęboko zabulgotało. Na chwilę zamilkła, jakby straciła oddech i ważyły się jej losy, po czym przeraźliwie zakaszlała raz i drugi, złapała powietrze i wróciła do pracy, lecz już nie przy wtórze murmuranda, a rozpaczliwego rzężenia, które nie pozwoliło mi z powrotem zasnąć. Nie chciało mi się wstawać, zresztą nie miałem po co, zmianę w hotelu zaczynałem dopiero o wpół do dziewiątej. Leżałem więc z otwartymi oczami, wzrok wcielając w ciemność pod sufitem. Charkot lodówki przestawał mi przeszkadzać. Przypomniała mi się babcia, jak mówi, że przedmioty wcale nie są aż tak martwe, na jakie wyglądają. W dzieciństwie straszyła mnie, że jeśli będę chował się przed nią w szafie, porwą mnie wieszaki, a palta, jesionki i pelisy przerobią na łaty i już nigdy stamtąd nie wyjdę, a już na pewno nie w jednym kawałku. Brr! Strząsnąłem z siebie kołdrę i skoczyłem na równe nogi. Podszedłem do lodówki i zły uderzyłem ją kilka razy w plecy. Poskutkowało. Zajrzałem do środka – czysto. Na śniadanie musiało mi wystarczyć wczorajsze pieczywo. Przeżuwając czerstwy chleb, z oddalenia patrzyłem w okno, tak, że przed oczami miałem tylko rumień nieba wolno przechodzący w świeżą niebieskość. Bladłem razem z nim, aż do całkowitego uspokojenia. Nie wiem, jak długo to trwało, ale wystarczyło, żebym stracił poczucie czasu. Kiedy spojrzałem na zegarek, było wpół do ósmej i należało więcej niż się spieszyć. W przedpokoju poddałem twarz szybkiej kremacji, wskoczyłem w scarpy, zarzuciłem ulubioną kurtkę i wypadłem z domu. Na schodach zapiąłem się i naciągnąłem kaptur. Wyszedłem na śnieg. Była zima, minus dziesięć stopni, i w mieście ogłoszono stan klęski żywiołowej. Przez kilka tygodni nie jeździły autobusy, toteż do hotelu przedzierałem się piechotą. Nieprzyzwyczajony do chodzenia, prawie każdego dnia docierałem do pracy na ostatnią chwilę. Wtedy tak samo. Biegłem ulicami, minąłem Park Dunajski, w którym miejscowy duraczek, pan Ekdal, w T-shircie z napisem „teraz cię mam” jak co rano robił zdjęcia dzikim kaczkom: sprawdzał baterie, zmieniał klisze, co raz naciskał spust migawki. Od lat próbował uchwycić je w locie, unieruchomić w kadrze. Nie udawało mu się, ponieważ – zrozumiałem to dopiero niedawno – sam nie potrafił się zatrzymać. Zresztą ja też tego nie umiałem, ale zamiast suszyć sobie tym głowę, mokry od potu i rozsznurowany gnałem, gnałem dalej, aż zatrzymał mnie głos: „Buty! Zawiąż se pan buty, bo pan upadniesz i się nie pozbierasz!”. Stanąłem, kucnąłem, wykonałem polecenie. Wszystko bez zastanowienia, po przecinku, jak automat. Z gęby rytmicznie buchała mi para. Kiedy podniosłem głowę, zobaczyłem, że jestem na rogu ulic Nikoli Pašicia i Jovana Zmaja. Naprzeciwko Pałacu Władyki o iście bizantyjskim sznycie, jakieś dziesięć metrów ode mnie, na kartonie po telewizorze owinięty w siwy filc siedział kudłaty bezdomny. To on do mnie krzyczał. Spod sztywnego materiału, który nijak nie przylegał do jego ciała, przeświecał nagi owłosiony tors. Rozejrzałem się, a potem dokładnie przypatrzyłem jurodiwemu. Błędne ogniki oczu i wyrzucone na zmarznięte błoto ogarki drewnianych nóg w krótkich parciankach rozpalał widok krzyża pod soborem Świętego Jerzego, krzyża z marmuru różowego jak żywe mięso, w obliczu którego protezy leżały bardziej niż martwe, a zaczerwienione poliki toczyła nieukojona gorączka, jakby tęsknota za niewidzialnym. Oczy miał dzikie, obłędne. Mimo że patrzył przeze mnie i het, het poza mnie, speszony unikałem jego spojrzenia i słów. Załamując głos, głośno powtarzał: „Mówię ci, nie daj się ustraszyć tym, co zabijają ciało. Mówię ci, daj mi swoją kurtkę, bo zamarznę!”. I tak w kółko, aż nie został daleko za mną. Bo uciekłem. Choć najpierw ledwie go ominąłem. Niejasne zdania zamroczyły mnie i ściągnęły ku sobie tak, że omal nie wpadłem na mur, pod którym siedział. Puk, puk, w ostatniej chwili oprzytomniałem, przeskoczyłem nad wymierzonymi we mnie kikutami sumienia i dopiero wtedy hyc, hyc, przez niskie zaspy podyrdałem dalej. Kurtka. Mój bergsonik z membraną Supra-Tex, kolor: zgniła zieleń. Nie było mowy, żebym mu ją dał. Byłem do niej bardzo przywiązany. Poza tym jak to, bez kurtki? Jak w taki mróz chodziłbym do pracy? Nie, nie mogłem jej oddać. Jeszcze bym się rozłożył i co? Gdybym, nie daj Boże, poszedł na chorobowe, szef straciłby do mnie zaufanie. Tak myślałem. Intuicyjnie jednak – a skąd brała się ta intuicja, wiem dopiero teraz – czułem, że wszystko potoczy się inaczej, że mu ją w końcu dam. A jednak nie zatrzymałem się, tylko pędziłem, ba, leciałem do hotelu na skrzydłach zobowiązania. W pewnej chwili zaczął padać obfity śnieg i ten śnieg mnie zamurował. Obezwładniony posuwałem się naprzód razem z białą ścianą, w której się znalazłem. Była tak gęsta, że choć wbij w nią zęby, nie umiałem rozgryźć, dokąd idę. Zostałem bez wyjścia. Chcąc nie chcąc musiałem poddać się jej zatwardziałej woli. Niosła mnie, niosła w niewiadome jak historia pajaca na postronkach. Mimo kurtki trząsłem się z zimna i niepewności. Wszędzie ciemniała biel, monotonia stawała się dokuczliwa. Niedokarmione zmysły zaczynały żądać pożywienia, uśpione z zewnątrz same jęły produkować obrazy i dźwięki, i tuż, tuż zarysowała się przede mną twarz babci, już jak z głębokiej jaźni słyszałem jej głos, kiedy nagle zderzyłem się z rzeczywistością, jedyną i prawdziwą, pozagrobową. Główką puknąłem o mur cmentarza. Wejście było obok. Za bramą przywidzenia ustąpiły, a dreszcze rozeszły się po kościach. Mrówki strachu, które jeszcze przed chwilą roiły się na moim grzbiecie, pierzchły w mogiły. Żeby złapać oddech, stanąłem pod drzewem i jedną dłonią wsparłem korę, a drugą własne żebra. Pogłaskałem je. Pochylony patrzyłem w dół i kątem oka widziałem ścieżynkę, która uciekała w bok, między groby. „Jak tam spokojnie sobie śpią”, pomyślałem i zrobiło mi się cieplej. Śnieg ustawał, a mnie było coraz przyjemniej, jakby cała zła energia wsiąkała w ziemię. W co się zamieniała? Nie wiem. Wyprostowałem się i rozpiąłem kurtkę. Odetchnąłem z ulgą, ale puszczona ustami chmura nie miała ani kształtu, ani koloru i niczym nie różniła się od powietrza wokół. Letnia i przezroczysta aura tego miejsca wchłonęła ją w siebie. Moje tętno, które wcześniej waliło jak oszalałe, snuło się teraz miękko i nitkowato. Znikałem, rozpływałem się w jakiejś bliżej nieokreślonej idei. Dzisiaj wiem, że ta idea zabija indywidualność. W ciszy kamieniało Uspensko groblje, cmentarz pod wezwaniem Wniebowstąpienia Bogarodzicy, gdzie ani żywego ducha, ani pary z ust. Bezosobowość. Chcąc przeciwstawić jej imię, podszedłem do najbliższego nagrobka z krzyżem, którego dwie poprzeczne belki wisiały poziomo, jakby się wahały, trzecia zaś, dolna, skosem pokazywała kierunki: niebo i ziemię. Tam trafią dobrzy, a tu źli. Tak to sobie wyobrażali. Oni, prawosławni. Na płycie był napis rosyjską grażdanką: „Gieorgij Mihajłowicz Kadarewski, ochotnik Armii Rosyjskiej, w 23 roku żywota zamordowany z premedytacją strzałem z rewolweru” i niżej epitafium: „Miłujcie nieprzyjaciół waszych”. Przyspieszył mi puls. To przesłanie przekraczało – i wciąż przekracza – moje pojęcie. Było i zostało niewykonalne. Przecież trudno być przyzwoitym, a co dopiero kochać wrogów. Zresztą uczciwość wobec jednych może irytować drugich. Komu więc być wiernym? Bo przecież nie sobie. Tego nauczyła mnie babcia: miłość własna to sytuacja, kiedy rzeczy przestają służyć do komunikacji i stają się celem samym w sobie. „A jeśli będą dla ciebie ważniejsze od ludzi – tłumaczyła – jeśli zaprzedasz im duszę, staniesz się jedną z nich. Gorzej, bo z czasem cię porzucą. Rzeczom potrzebny jest człowiek, a nie inna rzecz. Dlaczego? Ponieważ przy ludziach rzeczy nie umierają. Spójrz choćby na Romów”. Tak, ale to był stary świat i od tamtego czasu sporo się zmieniło. Cyganów powoli wypierali Chińczycy, przedmioty zamiast życie po życiu coraz częściej czekała eutanazja. Na starocie nie było miejsca już nawet na śmietniku. Wysypiska rosły jednorazowymi nówkami. Tak sobie dumałem i czułem, że coś we mnie pęka, a bergson na grzbiecie zaczyna uwierać. Na dodatek, kiedy wyszedłem z cmentarza, omal nie wpadłem na ślepego z laską. Ledwie zdążyłem uskoczyć. Zatoczyłem się i jedną nogą stanąłem na ruchliwej jezdni. Jadący z naprzeciwka samochód wyminął mnie w ostatniej chwili, nieprzerwanie trąbiąc. Ten dźwięk słyszę do dziś. Przez mgnienie w oczach miałem śmierć. Była równo ósma osiem. Mówią, że po drugiej stronie czas jest w negatywie. Nawet jeśli to prawda, w ogólnym rozrachunku i tak – jak widać – wychodzi na jedno. Do hotelu doczłapałem się bez głowy, ale za to w porę. Szef od razu przydzielił mnie do nowej roboty. „Dużo tego?”, zapytałem. „Zaświat! Ale opłaci ci się”, odpowiedział. Miałem przygotować pokój na przyjazd prezydenta. „Dopiero co uciekłem grabarzowi spod łopaty, a już po piętach depcze mi następny”, zażartowałem sobie w myślach. Bez słowa jednak wziąłem się do pracy, ponieważ życzenia szefa zawsze traktowałem i traktuję jak rozkazy. W tej kwestii nic się nie zmieniło. A Nikolić, skromniacha, zarezerwował dla siebie apartament Tity. Oporządzałem go prawie tydzień, dzień po dniu, w godzinach i po godzinach, nie szczędząc łez, potu i krwi. A później rozchorowałem się i nawet płakałem z bólu, ale mimo to pracowałem. Nie miałem serca, nie miałem wyboru, musiałem. No bo jak to tak, żeby bumelować, kiedy szef prosił inaczej. Wcześniej, bo już następnego dnia, we wtorek, podarowałem temu bezdomnemu swoją kurtkę, mojego zgniłozielonego bergsonika. Wiedziałem, że mogę przeziębić się na śmierć, a jednak mu ją dałem. „Szefowi świeczkę, diabłu ogarek – pomyślałem, patrząc na jego nogi – a rzeczom ducha”, dodałem górnolotnie. Kurtka pasowała mu lepiej niż mnie. Leżała jak ulał, a kolor ożywił się na nim i nabrał soczystości. Po kilku dniach zapadłem na gruźlicę. Kaszlałem jak lodówka bez człowieka. Zima zamiast ustępować, srożyła się, obowiązki w hotelu – w końcu chędożyłem dla samego prezydenta! – nie pozwalały mi na przerwę, codziennie ziajałem po mieście niemalże w negliżu, nie dziwota więc, że szybko wyciągnąłem nogi. Tak, raz, a dobrze. Oddałem bergsona i umarłem.

nota biograficzna autora

Miłosz Waligórski (ur. w 1981 r. w Bydgoszczy) – slawista i hungarysta. Mieszka i pracuje w Bańskiej Bystrzycy (Słowacja). W latach 2010-2014 pracował jako lektor języka polskiego na Uniwersytecie w Nowym Sadzie (Serbia). Laureat Nagrody im. Adama Włodka (2015). Przekłady z węgierskiego, słowackiego i języków południowosłowiańskich oraz teksty własne (poezję i prozę) publikował w: „Akcencie”, „Autoportrecie”, „Czasie Kultury”, „Dwutygodniku”, „FA-arcie”, „Ha!arcie”, „Literaturze na Świecie”, „Nowej Okolicy Poetów”, „Odrze”, „Przeglądzie Politycznym”, „RED-zie”, „RicieBaum”, „Studium”, „Tekstualiach”, „Tyglu”, „Twórczości”, „Tygodniku Powszechnym” i „Wyspie”. Tłumaczony na rusiński i słoweński. Przetłumaczył Poświęcenie hetmana Lajosa Grendela (2014), Doniesienia z krainy ciemności Dževada Karahasana (2014), Entropię Maroša Krajňaka (2015), Drugi pocałunek Gity Danon Miljenka Jergovicia (2016), Dzwony Einsteina Lajosa Grendela (2016), Jarmarcznego kuglarza Jeleny Lengold (2016) oraz razem z Izą Zając prozę Víťa Staviarskiego Kiwader i inne opowieści (2011) i powieść Danieli Kapitáňovej Samka Tale księga o cmentarzu (2015). Autor przekładów z nowej liryki serbskiej zamieszczonych w antologii Serce i krew (2015). Współtłumacz Opium Gézy Csátha (2016). Wydał tomy wierszy: 36 sposobów na pustkę (2012), 32 ślady ku (FORMA 2015), Długopis (FORMA 2017) i zbiory opowiadań: Kto to widział (FORMA 2016), Małe prozy (2016, razem z Anną Waligórską)

w serii kwadrat ukazały się

„2008”, „2011”, „2014” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”