Copyright © Małgorzata Gwiazda-Elmerych, 2014, 2016

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2014, 2016

zdjęcie autorki: Dariusz Baranik

zdjęcie na okładce: Rafał Babczyński (rafibe@o2.pl)

redakcja: Iwona Kępisty, Marta Krawczuk

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

redakcja techniczna i konwersja e-booka: RW2010 (korekcja@rw2010.pl)

ISBN 978-83-63316-91-4 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-63316-92-1 (wydanie drugie, e-book)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

tel. 91 488 62 40, 605 631 746

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Renacie, mojej inspiracji

WIEŚ

I.

– Ślimak, ślimak, wystaw rogi, dam ci sera na pierogi. – Dziewczynka wpatruje się w ślimaka z przekonaniem, że sam jej wzrok może wyciągnąć go ze skorupy. Ale nic z tego, bo gdy wcześniej mięczak wystawił ruchome czułki, mała dźgnęła go patykiem. Potem ślimak, niepomny tego, co się stało, znów wyjrzał ze skorupki i kolejny raz oberwał patykiem. Teraz nie jest już taki skory do wychodzenia z bezpiecznego domku. Dziewczynka jest jednak uparta.

– Ślimak, ślimak, wystaw rogi... – Hipnotyzuje stworzonko z nadzieją, że znów zainteresuje go tym, co dzieje się na zewnątrz. – Dam ci sera na pierogi... – Dziecko kończy rymowankę i trzyma patyk w pogotowiu. Może się uda. Może jednak ślimak będzie chciał tego sera.

– Ty, Głupia! Co robisz!? – Obok niej na piaszczystej wiejskiej drodze staje nieco starszy chłopak. Jest maj. Słońce pokazuje już, co potrafi, więc dzieciaki nie mają na sobie ani kurtek, ani ciepłych swetrów. Dziewczynka w za dużej szarej sukience kuca na skraju drogi. Nieokreślonego koloru włosy obcięte na pazia zasłaniają jej twarz grzywką. Na chudych, podrapanych nogach ma zniszczone sandały, z których wystają paluchy.

– Sam jesteś głupi – odpowiada nie podnosząc nawet głowy, cały czas trzymając patyk w gotowości, by dźgnąć naiwnego ślimaka, gdy tylko ten wystawi choćby kawałek czułka.

– Nawet twoja matka mówi, że z ciebie nic nie będzie. – Chłopak splata ręce na piersiach. Teraz jest dorosłym, który przesądza o losie znajdującej się u jego stóp dziewczynki. – Pasanie krów – to w sam raz dla ciebie. Tak właśnie mówi twoja matka.

– Ślimak, ślimak... – Dziewczynka nie reaguje na to, co mówi chłopiec. Nadal kuca i nie podnosi głowy, jakby nie chciała w żaden sposób zakłócić spokoju tej wiejskiej drogi i ciągnących się wzdłuż niej pól, a jakikolwiek jej ruch mógłby zachwiać tę otaczającą ją równowagę. Jakby się bała, że przez jej ruch świat się rozpadnie... Dopiero po dłuższej chwili dziewczynka dodaje: – Nieprawda. Moja mama tak nie mówi.

– Spytaj, kogo chcesz, Głupku. – Chłopak nie przejmuje się tym, że wygłasza rzeczy przykre dla siedmiolatki. Głupek, to głupek. W każdej wsi jest jakiś głupek. W ich jest nim to dziecko. Dziewczynka, która prześladuje ślimaka. Jej matka pracuje w Państwowym Gospodarstwie Rolnym. A ojciec? Tak naprawdę nie wiadomo, który z oborowych nim jest, i czy rzeczywiście to oborowy. Bo może któryś z traktorzystów? Albo ktoś spoza wsi? Matka i córka mieszkają z dziadkiem i starszym bratem dziewczynki. Mają kilka krów, kawałek pola. Jakoś udało się dziadkowi małej załapać do nielubianej, acz tolerowanej przez komunizm kategorii rolników indywidualnych. Chciał gospodarzyć i dostał przydziałowe hektary od państwa. Ale dla rodziny nic z tego faktu nie wynika. Na miano „bauera” dziadek absolutnie nie zasługuje – bieda aż piszczy, a jego córka smutki nieudanego życia od czasu do czasu topi w wódce. Zresztą piją razem. Ponadto matka dziewczynki raczej bez oporów oddaje się cielesnym rozkoszom z każdym, kto ma właśnie na to ochotę, nie wyłączając własnego ojca. W końcu chłop to chłop – lubi powtarzać swoim koleżankom dojarkom. Tylko niektóre się tym oburzają. Jak wszystko w systemie komunistycznym dąży do uspołecznienia, tak ciała kobiet i dojrzewających dziewcząt są dobrem wspólnym. Znaczna część wioskowych zdaje się wyznawać tę nieformalną zasadę systemu. Zresztą co to za wioskowi. Tak jak do większości PGR-ów w latach pięćdziesiątych minionego wieku, tak i tu skierowano do pracy „element” – złodziei, prostytutki, zwykłych chuliganów czy włóczęgów. Patologia w każdym wydaniu. Tu mieli się rehabilitować, by wrócić na zdrowe łono komunistycznej społeczności. Niekoniecznie miejskiej.

– Nikogo nie będę pytać – mówi dziewczynka wciąż skupiona jest ślimaku. – Idź już sobie ode mnie.

– Chodź, wrócimy do domu razem. – Chłopak łagodnieje. Przestało mu się chcieć dokuczać dziecku, które jakoś tak bez przekonania się broni. „Ale co tam, głupek to głupek” – myśli sobie w duchu.

– Nie chce mi się wracać do domu. – Dziewczynka odrzuca propozycję.

– Nie masz tam nic do roboty? Kto da świniom? – Chłopak doskonale zna zwyczaje panujące w jej domu. Sąsiad jest jak członek rodziny. – Chyba nie dziadek. Leży pijany przed stodołą, na sianie. Sam widziałem. – Dziewczynka na hasło „dziadek” sztywnieje, ale informacja o jego pijackim śnie pozwala ciału się rozluźnić.

– No dobra, pójdę z tobą. – Łapie schowanego w skorupce ślimaka, kładzie go na dłoni i podnosi się. Dopiero teraz widać, że płakała. Kurz osiadł na twarzy, wyraźnie zaznaczając na niej ślady łez i rozmazane gluty. Nie jest ładna. W sam raz jak na wioskowego głupka.

– Czemu płakałaś, Głupku? – Chłopak nie może sobie odpuścić wścibskiego pytania.

– Nie płakałam, spociłam się. – Dziewczynka nie patrzy na niego, ale próbuje dotrzymać mu kroku. Jej patyczkowate nogi muszą robić dwa razy więcej kroków niż jego.

– Aha... – Chłopaka kusi, by wyciągnąć z niej prawdę, ale nie naciska. Powie mu, jak będzie chciała. Czasami mówi. Mało i rzadko, ale mówi. Idą przez chwilę w milczeniu. Dziewczynka poprawia ślimaka w swojej dłoni. Potem obraca muszlę otworem do góry. Widać, jak miękkie ciało ślimaka kurczy się jeszcze bardziej. Mimo to znowu podejmuje próbę wywabienia go z ukrycia.

– Ślimak, ślimak, wystaw rogi. – Ślimak ani drgnie, ale ona się nie poddaje. Dźga mięczaka patykiem. – Mama mi mówiła, że niektórzy jedzą ślimaki, wiesz? – Drepcze przy nim wciąż dwa do jednego – on jeden krok, ona dwa. Musi wyrównać, by zobaczyć jego twarz i przekonać się, czy to, co powiedziała, zaskoczyło go. Czy jest szansa, że ona, wioskowy głupek, wie coś więcej niż on.

– Ale ty jesteś głupia. – Chłopak kręci z niedowierzaniem głową. – Wierzysz we wszystko, co ci mówi mama.

– Ale naprawdę. – Mała trochę zasapana wciąż nadgania, by dorównać mu kroku, przedramieniem ociera nos, a jego zawartość zostaje na ręce. – Bo ona mówiła, że przyjechali tacy ludzie do gospodarstwa i tak sobie gadała z ich kierowcą, i on mówił, że tam gdzie on mieszka, to jedzą ślimaki. O takie. – Dziewczynka podsuwa mu pod nos mięczaka.

– Zabierz go, jest obrzydliwy. – Chłopak krzywi się. – Twoja matka łyka takie głupie historie. Nawet to, że ktoś się z nią ożeni.

– Bo się ożeni. I będę miała prawdziwego tatusia, i będzie się mną opiekował, i nie da nikomu zrobić mi krzywdy – dziewczynka jednym tchem wymawia swoje marzenia.

– Głupia. – Tym jednym słowem kolejny raz rozbija idealny świat, który powstał w jej głowie. Do wioski wchodzą w milczeniu.

Kobyłka to tylko kilka chałup, ale za to budynki Państwowego Gospodarstwa Rolnego są imponujące. Obory i chlewnie na kilka tysięcy sztuk „parzystokopytnych” (jak często z dumą powiada agronom, który nadzoruje gospodarstwo). Pola jak okiem sięgnąć – i do wypasania, i do siania. Chałupy gospodarzy raczej skromne. Cegły i belki. Stodoły drewniane i drewniane wiaty na nieliczny sprzęt, do którego zaliczyć należy także taczki do wywozu gnoju z obory i z chlewu. Jakby co, to ten lepszy sprzęt spróbują na żniwa czy wykopki pożyczyć w Gospodarstwie. Może się zgodzą. Na większości podwórek – jedne od drugich oddzielone drewnianym płotem – centrum stanowią gnojowniki. Kogo było stać, to obudował dół cegłą, ale w większości gospodarstw to zwykłe dziury w ziemi wypełnione śmierdzącą, mniej lub bardziej płynną, zawartością. Kury szukają tu jedzenia, a kaczki wody. Gdzieś po prawej czy lewej stronie podwórka powciskane obory i kurniki. Te pierwsze często – jak domy – murowane. Każde podwórko strzeżone przez Burka, Azora czy Miśka. Wioskowe kundle nie mają wymyślnych imion. Są po to, by gonić złodzieja, a przynajmniej ostrzegać przed nim domowników. Jeśli tego nie robią, są kopane albo głodzone. Kara musi być. Koty, najczęściej bezimienne, bo kto by się tym przejmował, też mają jasno określone zadanie – gonić myszy jak najdalej od zbiorów. Nieważne, czy to zboże, czy ziemniaki. Grube i powolne, swoim zachowaniem sugerują, że sporo mają do roboty. Taka wieś...

– Ślimak, ślimak... – Dziewczynka tym wolniej idzie, im bliżej wioskowej zabudowy się znajduje. Niby patrzy na ślimaka, ale oczy uważnie obserwują otoczenie, na którym podwórku kto stoi, kto i do kogo coś mówi, i co mówi. Kto rąbie drwa, kto ostrzy kosę, a kto już kosi bujnie rosnące chwasty przy płocie.

– No szybciej, Głupku. – Chłopak pogania małą. – Przecież mówiłem, że śpi. A twoja matka ma popołudniowe dojenie. Nie ma jej.

– No... ja tylko tak. – Przystaje. Znów z uwagą ogląda ślimaka i ostrożnie odkłada go na liść mlecza. Do domu tylko kilka kroków. Widzi go, ale daje się wyczuć, że nie jest z tego powodu szczęśliwa. Chce do domu, bo to słowo i miejsce kojarzy się jej z przynależnością, ale widać też, że coś ją od tego powrotu powstrzymuje. Gdzieś jednak w głębi duszy, a może „z tyłu głowy”, dziecko ma pewność, że takiej chwili nie można przeciągać w nieskończoność.

– Misiek, ty głupku! – woła nagle i podbiega na swoich chudych nogach do psiej budy. Kundel zaplątał się w łańcuch. Mała najpierw daje mu całusa w czarny, wilgotny nos, a później zaczyna rozplątywać łańcuch. W pewnym sensie dziewczynka jest już na swoim miejscu.

Chłopak chwilę ją obserwuje, ale ta mała, to przecież zwykły wioskowy głupek, więc za dużo czasu nie może jej poświęcić. Zresztą i tak przez ostanie pół godziny był dla niej całkiem miły. Wystarczy. Zaraz będą się z niego śmiać... „Co, znów byłeś z Głupią?”. Nieraz już to słyszał i nieraz tłumaczył, że lubi się z niej pośmiać, to i był...

Drobne ręce siedmiolatki wrzucają do wiadra kilka ziemniaków z parnika. Do tego śruta, odpadki z kuchni... Wiadro jest ogromne, ale mała sprawnie miesza jego zawartość. Kłopot będzie wtedy, gdy będzie musiała je dźwignąć. Ale zadała sobie takie zadanie na dorosłość: jak będzie silna i w końcu dźwignie to wielkie wiadro, to wszystko będzie dobrze. To znaczy, że wróci jej tatuś i ją stąd zabierze. Zawartość wiadra jest już dobrze wymieszana. Dziewczynka staje okrakiem nad nim. Obie dłonie zaciska na rączce i... nie udaje się. Jeszcze nie teraz. Wiadro ani drgnie. Przelewa część zawartości do drugiego i, potykając się z wysiłku, niesie je do chlewu. Świnie szaleją. Depczą po sobie, aby jak najszybciej dostać się do koryta. Dziecko nie ma szans, by zawartość wiadra spokojnie przelać. Śmieje się.

– No, słoninki, zaraz się najecie. – Leje po świńskich głowach. Zwierzęta niewiele sobie z tego robią. Niektóre próbują złapać to, co spływa do koryta po brudnym ciele świńskich koleżanek. Zaspokajają pierwszy głód i czekają na więcej. W międzyczasie dziewczynka przytaszczyła drugie wiadro. Teraz ma większą szansę, by przelać jego zawartość bez strat. Odstawia wiadro, wchodzi na zagrodę i przechyla się nad świńskie grzbiety. Gładzi je, poklepuje, drapie zwierzęta za uszami. Różowe brudne ryje trącają małą dłoń, próbując gryźć, jakby to był dodatek do jedzenia.

– A co tu, kurwa! – Męski głos zdaje się parować wódką. Wysoki, chudy mężczyzna z niechlujnym zarostem, w brudnych ciuchach, ledwo stoi na nogach. – Aaa, świnie... – Dziadek dziewczynki bełkoce coś jeszcze, ale nawet on sam nie wie, o co mu chodzi. – Renatka, dobre dziecko. – Mężczyzna próbuje pogładzić ją po głowie, ale nie trafia. – Dziadek pójdzie sobie pospać. – Pada. W pobliżu leży snopek słomy, więc jego głowa nie ląduje na klepisku. „Szkoda” – myśli dziecko, które przez cały ten czas stało jak sparaliżowane. Teraz też się nie rusza, ale nie powstrzymuje już oddechu. Czeka jeszcze chwilę, jak wystraszone zwierzę, które gotowe jest do ucieczki, ale jeszcze bardziej gotowe jest poddać się. Po chwili Renata krok za krokiem odsuwa się od świń. Bierze wiadro i wychodzi z chlewu. Nie ogląda się, bo po co. Będzie miała spokój przez jakiś czas.

Nota biograficzna autorki

Małgorzata Gwiazda-Elmerych (ur. w 1967 r. w Międzyzdrojach) – dziennikarka, pisarka, coach. Związana z telewizją, radiem i prasą (TVP Szczecin, TVN, TVN 24, „Dziennik”, „Focus historia”), autorka reportaży o tematyce społecznej. Laureatka Nagrody Prix Circom Reginal 2001 za najlepszy program informacyjny „Nareszcie sobota”; Publicysta Roku 2001. Wydała powieści: ...nie-całkiem dobra kobieta (2010), Toto (FORMA 2014).

w serii fioletowej ukazały się:

Marek Frenger „Tym razem naprawdę...”

Marek Frenger „Wszystkie moje wątpliwości”

Małgorzata Gwiazda-Elmerych „Toto”

Anna Kaniecka-Mazurek „Kobieta/Mężczyzna. Niepotrzebne skreślić”

Zbigniew Kosiorowski „Kamień podróżny”

Tadeusz Zwilnian-Grabowski „Zielone głębiny”