Copyright © Andrzej Ballo, 2020 (DYM)

Copyright © Jacek Bielawa, 2020 (COUP D’ÉTAT)

Copyright © Jarosław Błahy, 2020 (WKESONWSTĄPIENIE)

Copyright © Aleksandra Borowiec, 2020 (MARIA CZWARTA)

Copyright © Łukasz Drobnik, 2020 (NIECH NASTANIE WISŁA)

Copyright © Jerzy Franczak, 2020 (COMO)

Copyright © Jarosław Jakubowski, 2020 (DZIWNY CHŁOPIEC)

Copyright © Jolanta Jonaszko, 2020 (ANTOŚ)

Copyright © Olgierd Kajak, 2020 (FIFFI)

Copyright © Katarzyna Kałużna, 2020 (RE:PROGRAMOWANY)

Copyright © Beata Patrycja Klary, 2020 (KAMIENICA)

Copyright © Marika Krajniewska, 2020 (PROSTA HISTORIA)

Copyright © Ryszard Lenc, 2020 (BEZ TYTUŁU, 1982, NOWY JORK)

Copyright © Maciej Libich, 2020 (posłowie)

Copyright © Krzysztof Maciejewski, 2020 (AFAZJA WERNICKIEGO)

Copyright © Miłka O. Malzahn, 2020 (REZONANS)

Copyright © Jarosław Maślanek, 2020 (SAMOTNOŚĆ JAKO PRZYCZYNA WYPADANIA WŁOSÓW)

Copyright © Piotr Michałowski, 2020 (ŚWIATY RÓWNOLEGŁE)

Copyright © Dariusz Muszer, 2020 (OPŁATEK)

Copyright © Anna Nasiłowska, 2020 (PODRYWACZE)

Copyright © Maria Nowakowska-Majcher, 2020 (ROBAKI)

Copyright © Klaudia Pieszczoch, 2020 (KURZAJKI, WESOŁE MIASTECZKA)

Copyright © Marek Pogorzelski, 2020 (SŁABY PUNKT)

Copyright © Paweł Przywara, 2020 (ORANŻERIA)

Copyright © Barbara Sadurska, 2020 (PALEOLIT)

Copyright © Wojciech Stamm, 2020 (ROZNASZAM ZAWEZWANIA)

Copyright © Elżbieta Stankiewicz-Daleszyńska, 2020 (SONATA DANTEJSKA FERENCA LISZTA)

Copyright © Grzegorz Strumyk, 2020 (PRZEWODNICZKI)

Copyright © Łukasz Suskiewicz, 2020 (RAZ TAK, RAZ TAK)

Copyright © Andrzej Turczyński, 2020 (LABIRYNTY)

Copyright © Henryk Waniek, 2020 (BALLADA O BALKONIE)

Copyright © Marta Zelwan, 2020 (NAWET TEGO NIE ZAUWAŻYSZ)

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2020

redakcja: Maciej Libich, Anna Nowakowska

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

zdjęcie na okładce i w książce, projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66180-70-3 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66180-71-0 (wydanie drugie, e-book ePub, mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Anna Nasiłowska
PODRYWACZE

Stałam wtedy przy Bulwarze Saint-Germain, szukając czegoś w torbie. Są tam ławki, zwyczajne miejskie ławki, choć trudno powiedzieć, czy ktoś na nich siada, bo nie może być przyjemne ogłuszanie się przy pomocy ulicznego szumu przejeżdżających samochodów. Ale ławka jest dobra, gdy trzeba postawić na niej zgiętą nogę, a potem na udzie torbę, w której się czegoś szuka. Szminki, biletu, chusteczki.

Musiał stać z papierosem gdzieś niedaleko, ale zauważyłam go, gdy podszedł.

– Spod jakiego znaku zodiaku jesteś?

To pytanie zaskoczyło mnie tak bardzo, że w pierwszej chwili nie zrozumiałam, choć już wtedy sporo rozumiałam po francusku, nawet jeśli nie wszystko potrafiłam powiedzieć.

Powtórzył. Pytanie wydawało mi się kompletnie absurdalne, ale odpowiedziałam.

Skrzywił się. Papieros poruszył się w jego ustach i zapikował do dołu.

– To nie jest dobry znak.

– Jakie są dobre?

– Te, które do mnie pasują. Mamy niewiele wspólnego. Ale może nawet to jest okazja.

Musiał wyczuć, że jestem cudzoziemką.

– Okazja?

Był nawet przystojny, dość młody, tylko nieuczesany. Jakby wstał właśnie z łóżka. Tymczasem było już popołudnie.

– Wiesz, w zasadzie nie wierzę w astrologię. Ja mieszkam tu, na górze. Moglibyśmy teraz iść do mnie i spróbowalibyśmy, czy do siebie pasujemy.

– Tak po prostu?

– A cóż w tym złego? Żadnych zobowiązań, obiecuję, nie będę chciał od ciebie deklaracji na przyszłość.

– Jak to?

– Nie założę ci pęt. Odfruniesz, gdy będziesz chciała.

Tak po prostu? Po tak krótkiej rozmowie? Wyobraziłam sobie jego mieszkanie, a właściwie mały pokój ze straszliwie zmiętą pościelą. Bo przecież musiała być szara, niedoprana i zmięta, skoro jego włosy sterczały. Nie jak u stracha na wróble, bo tu nie ma strachów, nie ma takich wiejskich porównań. Paryż!

Jasne, że się bałam. I brzydziłam jednocześnie. Tej pościeli, niewidzianej, a jednak lepkiej. Wejścia przez kamienicę. Dotknięcia przypadkowego mężczyzny, z którym nie łączyło mnie nic. Od tego w uchu słychać wewnętrzny trzepot. Jakby pukał uwięziony w nim robak, który chce się wydostać.

Ten mężczyzna proponował mi Ostatnie tango w Paryżu.

Uciekłam. Odfrunęłam. Długo nie mogłam otrząsnąć się ze zdumienia. Co zrobiłam takiego, że mi to zaproponował?

Tak samo ugodził mnie starszy gość w Ogrodzie Luksemburskim. Ten nie był Francuzem. Amerykanin. Miał rozstawione sztalugi, wystarczyło jedno moje spojrzenie na papier z ciekawością, co maluje. Karton był biały, pusty. Zalał mnie od razu angielskim potokiem, to była opowieść, która się nie kończyła i prawie nie miała przerw, a gdy otwierałam szerzej oczy, orientował się, że czegoś nie rozumiem i powtarzał, delikatnie, nie dosłownie, ale jakby robił niewielką pętelkę. Był marynarzem, jego opowiadanie miało mnóstwo epizodów typu: „Gdy wpływaliśmy do Szanghaju...” i potem: „W Wietnamie mieliśmy przygody z małpami”. Od dawna już nie pływał, wybrał się w podróż, żeby zobaczyć nie tylko porty, ale także miasta w głębi lądów, na które wcześniej nie miał czasu. Ja słuchałam, a on wciąż mówił. W pewnym momencie urwał wątek, powiedział: „stań trochę bliżej”, delikatnie pociągnął mnie za biodra i już, coś mu zamigotało w oczach, zamgliło na chwilę. Żadnego rozbierania się, dotykania, po prostu chwila bezruchu.

– O, dam ci coś! – powiedział wreszcie, gdy oprzytomniał. Spod białych kartonów wyciągnął wielki rysunek czarną kreską. To był Charlie Chaplin, narysowany dość nieporadnie, zupełnie banalnie odtworzony z jakiegoś wzoru. Kicz.

– Będzie ci o mnie przypominał.

To było ostatnie, czego pragnęłam. Miałam kłopot, co zrobić z tym wielkim kartonem, zwijającym się w rulon, wstydziłam się go mieć i wstydziłam się go wyrzucić, jakby był dowodem mojej winy. Nieświadomej, bo jego opowiadanie bez przerw to był podstęp, takie stopniowe obłaskawianie, żebym słuchała i nie mogła odwrócić się na pięcie, i zniknąć. Najpierw wcisnęłam rulon gdzieś na szafę, dopiero po kilku miesiącach, gdy nikt nie widział, wyniosłam i dołożyłam do paczki śmieci oczekujących na zabranie gdzieś na ulicy. Może poniewiera się dotąd w Paryżu i komuś przypomina po prostu Charlie Chaplina, takiego śmiesznego z laseczką, z wąsikiem, w meloniku i za dużych butach.

Do tej pory Chaplin budzi we mnie skomplikowane uczucia. Przecież ja teraz, odkąd wróciłam do Polski, sprzedaję ludziom ubezpieczenia, różne, mieszkaniowe, komunikacyjne i na życie, a moje życie nie jest ubezpieczone od takich wypadków! No i jaka jest twoja wiarygodność, Stefanio?!

Stefanio, bo zawsze jak mam sobie do powiedzenia rzeczy niezbyt miłe, zwracam się do siebie nie „Kasiu”, ale drugim imieniem, którego strasznie wstydziłam się w szkole, bo babciowate, niedzisiejsze. A podobno był jakiś serial i tam była taka super fajna babka Stefania, więc dlatego rodzice tak mi dali na drugie.

Ja o sobie sądzę, że jestem umiarkowanie fajna i zwykle jednak mam ciężko.

Na przykład wtedy, w Paryżu. Nigdy już potem nie czułam się aż tak samotna. To zresztą są chyba nieaktualne metody, wszystko odbywa się teraz inaczej, wystarczy wejść na odpowiednią stronę, zalogować się w portalu, przesiać oferty pod kątem oczekiwań. Ale wtedy jeszcze, na początku lat 90. wszystko rozgrywało się na ulicy, ten rytuał zaczepiania, nawiązywania rozmowy i propozycji był bardziej jawny, trafiał do przypadkowych osób, takich jak ja. Może mam na twarzy napisane: „naiwna” i oni to od razu widzą. Tylko stop: w jakim języku napisane, bo musiałoby w kilku? Oni przecież polskiego nie kumają....

Kiedy indziej przy halach, w sobotni wieczór. Przechodziłam, rozglądając się leniwie, gdy przede mną wyłonił się elegancki mężczyzna w garniturze, jakich nie widuje się w Polsce. Mimo białej koszuli – nie był sztywny.

– Czy mogę zadać jedno pytanie?

– Słucham.

– Tu, zaraz obok za rogiem, mają już otwarte świetne wino. Moglibyśmy się napić i coś zjeść. Czy pani ze mną skosztowałaby wina...?

Roześmiałam się. Jedną z pierwszych rzeczy, jakiej po przyjeździe do Paryża uczyła mnie koleżanka, była reguła: nie daj się Francuzowi zaprosić na jedzenie. Jeśli z nim zjesz – on będzie uważał, że do końca wieczoru jesteś jego. To jest reguła, nikt nie zrozumie odmowy. Jak się zjadło obiad – klamka zapadła.

No tak, jak się zjadło, trudno zwrócić. Chyba żeby zapłacić za rachunek. Ale to się nie kalkuluje, bo i on się obrazi, i rachunek wysoki.

Nie wiem, czy to prawda, bo zawsze odmawiałam.

Więc śmiałam się jeszcze trochę, oddalając się szybko. Przecież nie będzie mnie gonił. Jest na to zbyt elegancki. To dość bogaty człowiek, z pewnością na jakimś stanowisku. Tacy nie ryzykują. Ryzyko leży tu w przekroczeniu linii, gdy kobieta mówi nie.

Można co najwyżej jej tłumaczyć.

Poznałam te tłumaczenia, apelują do rozumu i opierają się na pewnej racjonalnej kalkulacji.

Usłyszałam ją w pełnej krasie w wykonaniu mężczyzny, spotkanego wieczorem w jednej z wąskich uliczek Dzielnicy Łacińskiej. Był mniej elegancki niż ten, który mówił o otwartym winie w okolicach hal, dlatego upierał się dłużej.

– Chodź ze mną, gdyż na tym opiera się porządek świata, że ty mi dasz trochę radości, a ja tobie. I któż na tym straci? Nikt. A kto na tym zyska? My oboje. Więc dlaczego uważasz, że jest w tym coś nie tak? Radość, przyjemność: to trzeba pomnażać. Nie bój się, nie zrobię nic wbrew twej woli, a kiedy uznasz, że dosyć, rozstaniemy się.

Wkładał w to mnóstwo entuzjazmu, ale w moich uszach trzeszczało co innego: on mi proponuje dobry interes. Typu: wkładasz sumę do banku, wyjmujesz z procentem, no i każdy widzi, że 3% przyrosło, więc opłacało się.

Ale ja, Słowianka, odrzucam kalkulacje, im klarowniej brzmią, im bardziej są przekonujące, tym mniej je uznaję. Im większy procent zysku, no bo może być i 50, i 100 – tym gorzej. A łatwość rozstania, ten cudowny, nowoczesny wynalazek swobody wielkiego miasta, wolność, którą mi obiecywano za każdym razem – to policzek dla mojej dumy i godności. Na nic racjonalność i oświecenie! Obietnica, że nie wkroczy w intymną bliskość brzmi w moim uchu jak czysty absurd, choć oni myślą, że okazują respekt i poszanowanie indywidualności. A dla mnie? To bzdura. Seks jako wynik wzajemnej grzeczności i sympatii? Bez sensu, jeśli nie trzeba w nim utonąć, po co zaczynać, jeśli nie musi mieć siły miłosnego tajfunu. Obiecywano mi przecież, że nie wykroczy poza ściśle określone ramy.

Słowianka jest kobietą, do której apeluje inna melodia. Tak zresztą tylko się mówi, bo śpiewanie – to nie u nas. Ale w Brazylii, bo i tam mnie przypadkiem zaniosło, coś takiego słyszałam. Niewiele wiem, ale to było nawet ładne, taka melodyjka. Najpierw mówił – taki facet na plaży. Nie znam portugalskiego, ale mówił tak jakoś czule, jakby taś-taś, jak do kaczątka, do gęsiątka, do jakiegoś płochliwego zwierzątka, żeby je przywabić. No, głupio się nagle poczuć kaczątkiem, ale było w tym coś oszałamiającego. A potem jeszcze gwizd, taki trochę jak kanarka. Nawet ładnie, ale jak już dobrze zrozumiałam, że to właśnie o to chodzi, strasznie się speszyłam i co dalej – zupełnie nie wiem. Uciekłam, jak zwykle. I jak zwykle się wstydziłam, a już najbardziej tego, że nie umiem się dogadać.

No cóż, granice mojego doświadczenia damsko-męskiego sprowadzają się do języka. Francuski starczał na naskórkowe doświadczenia. Same początki, bez niczego dalej. Portugalski – żaden. Więc prawie nic. Wszystko w języku ojczystym. Splecione z mową ciała, przeważnie natarczywą i narzucającą się. Ze ślinieniem się i szczególną argumentacją.

U nas wytacza się ciężki kaliber. Trzeba jej udowadniać, tej istocie, konieczność, jej misję, trzeba błagać ją o ratunek dla męskiej skołatanej duszy, która rozsypie się na tysiąc kawałków, jeśli ona, kobieta, nie poświęci jej uwagi. Trzeba powiedzieć, wiem, że jesteś wyjątkowa, szaleję za tobą! Można nawet wypić sporo, nie wina, ale czegoś mocniejszego, by wyraźniej zarysować przepaść, tę wyobrażoną duchową przepaść, w którą zawsze wpada mężczyzna, jeśli kobieta go przed nią nie wybawi, ratując świat, który zawsze jest na skraju. My jesteśmy ze Wschodu... Granica jest w tej chwili na Odrze i Nysie, ze względu na znane historyczne okoliczności w Jałcie, mniejsza z tym, ważne, że po jednej stronie leży Zachód, po drugiej – nasze błota, gdzie kobietę się urabia, wrabia psychicznie i oplątuje. Mówi się do niej:

– Kobieto, do czego mnie doprowadziłaś, zobacz! Babo! Ta twoja siła fatalna, nie zaprzeczaj! Widzisz? Szaleństwo!

Wtedy ona bierze głęboki oddech i myśli o tym, co zrobiła strasznego. Zaprowadziła go na skraj przepaści? Jak to się stało? I co teraz? Wtedy można jej podsunąć proste wyjście z zamotanej sytuacji. I rolę wybawicielki.

Chytra sztuczka emocjonalnego szantażu rozgrzesza i zdejmuje z niej winę. Bo trzeba ją z tego rozgrzeszyć, stworzyć okoliczności, które jak siatka zacisną się wokół niej. Dlatego jej odmowa brzmi słabo, jest sygnałem z innej galaktyki, w nieznanym języku.

Tak było w pociągu. Wracałam ze szkolenia, czasem mamy takie spędy w różnych miejscach Polski, zawsze się wtedy trzeba pokazać, więc byłam tego dnia nieźle odpicowana i pokazowo nastawiona pozytywnie, tryskająca energią (nie powiem, z czym mi się kojarzy to tryskanie). Ale w drodze powrotnej już mi odpuściło, bo moja prezentacja nieźle wypadła, a jeszcze byłam spięta, więc poszłam na piwo do bufetu. A tam był taki, co zaraz do mnie przepił, i nie było przebacz, bo zaraz rozmowa, gadka szmatka i nie ma jak się wycofać, bo pociąg, piwo z pianką już nalane, przecież nie zostawię. Więc on zaraz się przysiadł do mnie:

– Jak masz na imię?

– Stefania!

Patrzę na niego, a on ma orła na piersi i czerwone spodnie z białym lampasem. „O, narodowiec!” – pomyślałam, i jeszcze, że się pomylił, bo ja jestem z tych bywałych po świecie i znających języki.

– Patrzysz na mnie? – pyta. – No patrz. – Wypiął się tym orłem, i tak najeżdża. – Jestem z reprezentacji!

A, sportowiec. To lepiej.

I on od razu: że uwielbia sport, ale tym razem nie poszło, ale i tak uwielbia, nie przejmuje się tym, bo wiadomo, że to sport, a sport, to sport. Tak opowiadał dookoła, a ja słuchałam i kiwałam głową, no, bo sport, to sport, trudno zaprzeczyć.

– Wiesz... muszę ci coś jeszcze o sobie powiedzieć... – zaczął, gdy już wyjaśniło się, skąd ten orzeł.

– No? Wal śmiało.

– Rajcujesz mnie, o, jak strasznie!

I zaczął tak sapać, a mnie się wydawało, że wydziela z siebie żar niczym piec kaflowy albo jak lokomotywa, choć przecież takich sapiących na węgiel dawno już nie ma. Zalał mnie tym żarem i jeszcze się przybliża, i bardziej, i jeszcze goręcej. A potem mówi omdlewająco:

– Spojrzyj mi w oczy!

Spojrzałam. I uciekłam wzrokiem.

– No i? Jak?! Trzeba jeszcze! Ale nie tak, jak ty robisz, że niby tak, a nie. Głębiej. Uważnie, Stefanio. Nie udawaj!

Jego oczy były niebieskie. Właściwie jako jedyne w tej kartoflanej postaci o szarej cerze – błyszczały.

A potem on mówi:

– Teraz! Chodź, zamkniemy się w toalecie! Bo tak mnie kręcisz, że po prostu nie mogę. No, nie mogę! Nigdy ci nie mówili, że masz w sobie wabik? O, dziewczyno, już przepadłem. Musisz, widzisz, co się ze mną dzieje.

I sapnął. I tak przekręcił oczami. I jakby jeszcze więcej żaru dorzucił.

No i co robić? Przecież wszystko już znam. Oni zawsze licytują od razu wysoko. Deklarują namiętność, ostateczny poryw, nie mniej. Nie tak jak Francuzi, którzy zaczynają nisko, mówią, że chodzi o coś zupełnie niezobowiązującego, po prostu miły drobiazg. Ale jeśli ona jest Słowianką, drobiazg wyda się za mało wart.

Licytują wysoko, ale potem chcą wszystkiego. Wszystkiego, co możesz dać, kobieto, ale także i tego, czego nie możesz, albo nie tyle. Nie tyle pieniędzy, nie tyle uwagi, nie tyle seksu, sprzątania, pierogów, tylko żeby były pierwsza klasa, takie jak mamusia robiła. I jeszcze barszczu, gołąbków, też pierwsza klasa i żeby było wyprasowane, a ty wypicowana. I jeszcze dzieci, ale to trudne do wytrzymania dla wrażliwego mężczyzny, a więc sorry, on może się spakować i oddalić. I co, będziesz chciała alimenty? O nie, gdzie twój honor, kobieto, co miałaś być aniołem, brać forsę od niewinnego? Poniżej krytyki, poziomu nie masz, Stefanio! No nie, wybij sobie to od razu z głowy. Kasi też zresztą wybij.

On taki jest: w szybkim tempie przerobi cię w zwierzę pociągowe, karmiące, pokorne, z pięcioma litrami mleka w siatce zawieszonej na ramieniu, ze zgrzewką wody w lewej ręce i zapasem ziemniaków na tydzień w prawej. I na obcasach, bo on lubi jak się nosisz elegancko, wysoko i krótko, ale jak trzeba na zakupy, to nie ma samochodu, bo akurat musi jechać, przecież ma interes (nie powiem, z czym mi się ten interes kojarzy).

Jeśli on jest dobry, powie: „Nie, nie zmywaj dzisiaj podłogi, zrobisz to jutro”. Bo już widzi, że padasz na pysk, a co za przyjemność mieć w domu babę z przyklapniętym pyskiem. Nie, żeby pomógł, ale jej odpuści. Chwilowo. Wie, że ona posiedzi, odtaje, może wyładnieje, choć aniołem się już nie zrobi, o nie. Słodki okres anielstwa jest krótki, trwa tyle, ile wabienie. Ale kobieta może jeszcze odzyskać całkiem przyzwoitą twarz. Ona ją może sobie po prostu namalować, i robi to rano, poczynając od podkładu, zakrywającego ziemiste plamy. Na policzkach maluje delikatne rumieńce, albo cienie. Potem wprowadza kreski, instaluje rozmarzone oko. Może nawet dokleić rzęsy, które dodadzą głębi, przemienią je w otchłanne jezioro. To wszystko razy dwa, bo oczywiście oczu musi być dwoje, aby przywodziły na myśl dwoje piersi, starannie wymodelowanych przy pomocy stanika. Dokładnie obrysowuje kredką kontur ust. Usta mają być wabiące, lekko obrzmiałe, całuśne. To się robi szminką, kolorem dobraną do jakiegoś szczegółu ubrania.

Tak robi człowiek, czyli kobieta.

Ale jeśli ma rozum – to buty dobierze na znośnym obcasie, dobre do uciekania. Znam to.

Pod spodem – trzęsąca się galareta. Tyle ze mnie zostało, kiedy mu się wyrwałam, temu z orłem na piersi.

posłowie

Kiedy piszę te słowa, jest 16 marca 2020 roku, na świecie rozwija się epidemia koronawirusa. Od tygodnia żyjemy zamknięci w mieszkaniach, wychodząc co najwyżej na krótki spacer lub na zakupy. Wciąż nie potrafię pracować w tych warunkach; wiem tylko, że przydarzyła mi się okazja, żeby gruntownie przemyśleć pewne sprawy. W wolnym czasie, którego mam teraz zbyt wiele, czytam komentarze polskich autorek i autorów na portalach społecznościowych. Zwracają oni uwagę na wpływ pandemii na różne aspekty życia: a to na sytuację ekonomiczną artystów, pracowników kultury albo pracowników fizycznych, a to na stan środowiska naturalnego i tego, w jaki sposób pandemia może okazać się ekologicznie uświadamiająca, a to na mechanizmy – jak ująłby to Foucault – rządomyślności. Jest dla mnie oczywiste, że kiedy ten trudny okres wreszcie się skończy, będziemy mieli do przepracowania nie tylko masę problemów, które dotychczas zamiataliśmy pod dywan, lecz także, na nowo, tekstów naukowych i utworów literackich, do których zdarzało nam się podchodzić ze sceptycyzmem. I w związku z tym być może raz jeszcze, z nową siłą, zadamy pytanie o sprawczość literatury.

Pytanie to interesuje mnie dziś najbardziej, ponieważ stawiałem je sobie podczas lektury tekstów znajdujących się w tej antologii. Ciekawiło mnie, na ile (i czy w ogóle) pomieszczone utwory mają moc działania, która byłaby w stanie – mówiąc nieco patetycznie – zmienić świat. A może w ogóle nie mają takich aspiracji? Odpowiedź leży pewnie gdzieś pośrodku, na co wskazuje między innymi niemała liczba autorek i autorów: tych wprawionych i wyćwiczonych, posiadających w swojej bibliografii kilkanaście albo i kilkadziesiąt książek – to między innymi Andrzej Turczyński, Anna Nasiłowska, Henryk Waniek czy Dariusz Muszer – a także tych mniej doświadczonych, czasem dopiero po debiucie, czasem jeszcze przed nim, a jednak z głosem równie silnym, jeśli nie silniejszym; myślę tu o Klaudii Pieszczoch, Aleksandrze Borowiec i Barbarze Sadurskiej. Całość tworzy zbiór wielogłosowy, polifoniczny, a przede wszystkim różnorodny zarówno tematycznie, jak i stylistycznie. Siłą rzeczy mamy tu do czynienia zarówno z literaturą, która spełnia się w działaniu, której żywiołem jest polityka, operowanie na cienkiej granicy między życiem społecznym a tekstem, jak i z literaturą niekiedy przeczuwającą nadchodzące zmiany, ale pozostającą wobec nich w biernej pozycji, albo – wręcz przeciwnie – całkowicie odwracającą się w przeszłość (również formalnie), szukającą spokoju, jakiejś formy ocalenia przed tym, co nieznane i przerażające.

Do grupy opowiadań próbujących diagnozować, przewidywać i ostrzegać zaliczyć można Słaby punkt Marka Pogorzelskiego. Jego proza wpisuje się w popularny (szczególnie ostatnio) nurt anty- i dystopii, autor projektuje bowiem przyszłość, która tylko z pozoru, i tylko na początku, wydaje się krokiem naprzód. Prędko zauważamy jednak, że bohaterowie Słabego punktu są uzależnieni od rozwiniętej technologii, która pochłania ich myśli; że żyją w oderwaniu od tego, co nazwalibyśmy rzeczywistością. Takie wyobrażenia nie są wprawdzie odkrywcze, wręcz przeciwnie, bo charakterystyczne raczej dla różnego rodzaju konserwatywnych, technofobicznych optyk, tyle że u Pogorzelskiego to jedynie pierwsza warstwa tekstu. Im głębiej wejdziemy, tym wyraźniej będzie rzucało się w oczy to, że przywiązanie do różnego rodzaju urządzeń jest tylko symptomem większej choroby, która toczy społeczeństwo – a jest nią rozwarstwienie ekonomiczne. Ciekawie została tu dokonana krytyka kapitalizmu: Pogorzelski wskazuje, że jeśli nie wpłyniemy na pogłębiające się różnice majątkowe między klasami i warstwami i nie powstrzymamy międzynarodowych korporacji przed akumulowaniem kapitału, znajdziemy się na ścieżce prowadzącej do świata, który znamy choćby z Elizjum Neilla Blomkampa. Pisząc o tym, co ma się wydarzyć w odległej przyszłości, Pogorzelski mówi tak naprawdę o teraźniejszości, o wyzwaniach, z którymi zmierzymy się w najbliższym czasie. Do pary z jego tekstem warto przeczytać Opłatek Dariusza Muszera – wnioski mogą okazać się zaskakujące.

Inną futurystyczną wizję, również związaną z koniecznością radykalnego i natychmiastowego działania, snuje Aleksandra Borowiec. Świat jej opowiadania – zatytułowanego Maria Czwarta – to rzeczywistość z nieco bliższej przyszłości niż u Pogorzelskiego, jednak bardziej zniekształcona, przedstawiona bez jakichkolwiek upiększeń. O ile autor Słabego punktu zarysowuje nasze położenie w miejscu, z którego da się wrócić, o tyle w Marii Czwartej perspektywa naprawy świata jest znacznie mniej obiecująca, choć wciąż namacalna. Postępująca katastrofa klimatyczna zmusza mieszkańców Bliskiego Wschodu do migracji, w związku z czym miliony uchodźców zalewają Europę. Sytuacja pogarsza się z każdym rokiem, a coraz gorętszy klimat staje się przyczyną wprowadzania obostrzeń i konieczności odgórnego rozporządzania ludźmi niczym materialnymi zasobami. Pomysł Borowiec jest przewrotny, doskonale zrealizowany literacko, poruszający, a przede wszystkim – realistyczny i prawdopodobny. Być może naszkicowany scenariusz wcale nie musi się ziścić, być może wciąż mamy szansę, aby odwrócić bieg wydarzeń; musimy być jednak stanowczy, żeby do tej zmiany doprowadzić. Tak też widziałbym wspomnianą sprawczość literatury – ułożenie sensów w tekście w taki sposób, aby wychodziły one poza prostą diagnozę i zmuszały czytelników do podjęcia określonych działań. Borowiec, nie wchodząc w szczegóły, robi to po mistrzowsku.

Na jeszcze inne kwestie, kojarzące się wprawdzie z obyczajowością, a nie z polityką, choć przecież ustrukturyzowane w taki sam sposób, wskazuje w swojej prozie Anna Nasiłowska. Opowiadanie zatytułowane Podrywacze mówi bowiem o mężczyznach, którzy napastliwie – w przemocowy sposób – próbują nakłonić bohaterkę do stosunku seksualnego. Nasiłowska porusza tu problem seksizmu, niezwykle dziś żywy, uderzając w jego najpowszechniejsze przejawy, którym być może nie poświęca się wystarczająco uwagi. Jednocześnie wskazuje, że seksizm objawia się nie tylko systemowo, czyli na przykład w dysproporcji wynagrodzeń mężczyzn i kobiet, lecz także w szeroko pojętej codzienności, w parku, na ławce, na ulicy, a nawet w domu; objawia się, mówiąc inaczej, w ciągłym poczuciu zagrożenia, w przeświadczeniu, że bezpieczeństwo jest fikcją: „Pod spodem – trzęsąca się galareta. Tyle ze mnie zostało, kiedy mu się wyrwałam, temu z orłem na piersi”.

Różne formy zaangażowania widać też w innych opowiadaniach, choć nie są, jak we wspomnianych utworach, wyrażone expressis verbis. Interesujący dyptyk tworzą tu teksty Jarosława Maślanka i Klaudii Pieszczoch. Oba mówią o pasażerach komunikacji miejskiej, którzy dochodzą do kresu psychicznej wytrzymałości, w czym wyraźnie przypominają bohaterów rewelacyjnych Dzikich historii Damiána Szifrona. Wściekli na cały świat, a w szczególności na towarzyszy podróży, marzą, żeby mieć już to wszystko za sobą, żeby nie musieć patrzeć na innych ludzi, a w międzyczasie komentują ich wygląd i zachowania. Choć dwie prozy różnią się od siebie stylistycznie – u Maślanka mamy raczej język neurotyczny, zapętlający się i gadatliwy, a u Pieszczoch nieco chłodniejsze spojrzenie na opisywaną sytuację – to wyrażają one to samo poczucie frustracji. Tylko z czego ta frustracja wynika? Trudno powiedzieć, moglibyśmy zgadywać. Objawia się jednak w wyraźnej niechęci do obcowania z drugim człowiekiem, w odrzuceniu Innego, w zamknięciu się w sobie. I Maślanek, i Pieszczoch mówią po prostu: „Mam dość”. To rodzaj antyspołecznego buntu w najczystszej postaci.

Nie buntuje się natomiast podmiot u Łukasza Suskiewicza, choć jest tak samo, jeśli nie bardziej, bezradny niż bohaterowie u Maślanka i Pieszczoch. W prozie Suskiewicza, Raz tak, raz tak, widać prawdziwą niemoc, cichą zgodę na okrucieństwo rzeczywistości. Historia rozgrywa się tu dwuwarstwowo: opisywany jest makabryczny wypadek przy pracy i próba obwinienia za to głównego bohatera, a równolegle – rozpad jego rodziny. Autor przeskakuje z płaszczyzny na płaszczyznę, sprawnie mieszając ze sobą wątki i pokazując impas, w jakim znalazł się narrator-bohater. Z treścią doskonale współgra forma. Zdania pisane są mechanicznie, jak gdyby przez maszynę, bardzo jednostajne rytmicznie, wyrażające całkowitą beznadzieję. Rozpad świata, choć w nieco innych ramach, bo językowych, pokazuje również inny autor, Krzysztof Maciejewski. W swoim tekście o tytule Afazja Wernickiego dekonstruuje myśli, zdania i pojedyncze słowa, z których na końcu zostają niewiele znaczące zbitki liter czy znaków, trudne do odszyfrowania i zrozumienia, choć nie bełkotliwe, przypominające nieco eksperymenty literackie spod znaku Leopolda Buczkowskiego.

Językową inwencją odznaczają się również prozy Jarosława Błahego, Łukasza Drobnika i Marii Nowakowskiej-Majcher. U tej ostatniej zdania są pocięte, jak gdyby nieuchwytne, wymykające się zrozumieniu, choć jednocześnie przyciągające swoim rytmem. Robaki, bo tak nazywa się opowiadanie Nowakowskiej-Majcher, nie poddaje się właściwie żadnej sensownej interpretacji, tropy urywają się, zakończenie jest pozbawione konkluzji, trudno mówić tu zresztą o jakiejkolwiek fabule. Nie wiadomo – mówiąc wprost – o co tu chodzi, a jednak czuć kiełkujące napięcie. Podobne wrażenie odnieść można po lekturze tekstu Miłki O. Malzahn, który spośród wszystkich wydaje się chyba najbardziej zbliżony do onirycznej prozy poetyckiej tkanej z krótkich zdań – sensualnej, lirycznej, ale i przygnębiającej. Oniryzm jest zresztą kategorią, po którą chętnie sięgali autorzy innych opowiadań. Myślę tu nie tylko o tak oczywistym przykładzie, jakim byłaby świetna impresja Marty Zelwan (wcześniej piszącej pod nazwiskiem Krystyny Sakowicz), autorki wielokrotnie docenianej za swoją senną prozę, współtwórczyni pięknej korespondencji z Henrykiem Berezą, ale również o niepozornym (i bardzo dobrym) opowiadaniu Jarosława Jakubowskiego, Dziwnym chłopcu. Choć Jakubowski tworzy przekonujące opisy przyrody, bogate w szczegóły, realistyczne, choć wydaje się, że jego tekst można wręcz poczuć zmysłami, unosi się nad nim senna, mglista aura. Tylko czy sny są w stanie powiedzieć coś o rzeczywistości? Nawet jeśli nie, często zostawiają po sobie nieusuwalne wrażenie niepokoju. Właśnie to wrażenie niepokoju towarzyszy niemalże wszystkim autorom i autorkom antologii.

„Coś poszło nie tak”, „coś jest nie na swoim miejscu”, „zaraz wydarzy się coś złego” – za pomocą tych zdań można by pewnie opisać większość próz, jakie udało się zebrać: zarówno tych politycznych, silnie zaangażowanych, jak i tych, dla których są to pojęcia drugo- albo i trzeciorzędne. W niektórych utworach widać to jednak szczególnie wyraźnie. Na przykład Antoś Jolanty Jonaszko rozgrywa się w ciągłym poczuciu, że bohaterce nawet na chwilę nie wolno opuścić gardy, a kiedy tak się dzieje, konsekwencje okazują się przerażające. Podobnie jest u Olgierda Kajaka. W jego opowiadaniu o tytule Fiffi czuć niesłabnące przeświadczenie, że krótka chwila nieuwagi będzie miała potworne skutki – najdelikatniejszy ruch i mocno naciągnięte struny pękną. Jak się z tego uwolnić? Czy to w ogóle wykonalne? Może rozwiązaniem byłaby ucieczka w absurd, groteskę i surrealizm? Właśnie takie wyjścia zdają się sugerować Jacek Bielawa i Wojciech Stamm. Światy z ich opowiadań właściwie w niczym nie przypominają naszego, są groteskowe, zdeformowane, koślawe i komiczne, i kto wie, czy – nieco paradoksalnie – nie są nam z tego powodu bliższe.

Jeśli więc szukać jakiegoś klucza interpretacyjnego do wszystkich opowiadań – opowiadań, które w śmiałym założeniu mają opisać rok 2020 (co w tym momencie wydaje mi się graniczyć z cudem) – być może warto czytać je właśnie jako nieustanne napięcie między działaniem a biernością, ruchem a pasywnością. Te dwa żywioły, bo chyba nie ma na to lepszego słowa, ścierają się na kartach opowiadań zawieszone w ciągłej walce. Co wybrać? Po której stronie stanąć? Czy któreś wyjście uchroni ludzkość od nadchodzącej katastrofy? A może katastrofa, wprawdzie podskórnie wyczuwana w tak wielu prozach, to jednak tylko gra wyobraźni? Może nie ma się czym martwić?

Liczę, że zebrane teksty pozwalają odpowiedzieć na niektóre z tych pytań. A jeśli nie – że przynajmniej pogłębiają wątpliwości, że nie pozostawiają obojętnym, że wciągają, a może nawet drażnią. Bo naprawdę nie ma nic gorszego od literatury, wobec której chce się tylko wzruszyć ramionami.

Maciej Libich

noty o autorach

Andrzej Ballo (ur. w 1964 r.) – poeta, prozaik, dramaturg, scenarzysta i autor tekstów piosenek. Mieszka od urodzenia w Lidzbarku Warmińskim. Wiersze, opowiadania i felietony publikował m.in. w: „eleWatorze”, „LaRiviście”, „Last and Found”, „Migotaniach-Przejaśnieniach”, „Pograniczach”. Jako gitarzysta akompaniuje Annie Jurksztowicz, dla której napisał słowa piosenek wydanych na płycie Poza czasem. Muzyka duszy (2014). Wiersze Andrzeja Ballo śpiewa też Monika Lidke na płycie Gdyby każdy z nas (2017). Jego dramat Wszystko przez Judasza (2015) został wyreżyserowany przez Stefana Friedmana i Piotra Szwedesa. Wydał tomy wierszy: Anonse i przepowiednie (2011), Wiersze algebraiczne (2011), Wiersze napisane (2011), Niebawem (2012), Wierszem (2012), Lubię to! (2013), Zapewne (2014), Zaiste (2014), Wiersze kolejne (2015), Ballo Amoroso. Wiersze z miłości (2015), Komukolwiek (2015), Owszem (2016), Poniekąd (2016), Onegdaj (2018) oraz powieści: Dowód ontologiczny (2017) i Made in Roland (FORMA 2020).

Jacek Bielawa (ur. w 1974 r. w Prudniku) – prozaik. Recenzent miesięcznika „Nowe Książki”. Mieszka w Katowicach. Wydał zbiór opowiadań „Święty Antoni” i inne opowiadania (2013, wyróżniony w konkursie „czytane w maszynopisie” Fundacji Literatury imienia Henryka Berezy) oraz powieść Kościelec (FORMA 2018). Jego opowiadanie znalazło się w antologii współczesnych polskich opowiadań 2017 (FORMA 2017).

Jarosław Błahy (ur. w 1966 r. w Szczecinie) – poeta, prozaik, eseista, instruktor teatralny. Mieszka w Szczecinie. Współpracownik wydawnictwa tematycznego The Serpent.pl. Publikował w: „7 Gates”, „Atmospheric”, „eleWatorze”, „[fo:pa]”, „Pestis Spiritus”, „Pograniczach” i „Wyrazach”. Jest współautorem książek: Tożsamość kulturowa i pogranicza identyfikacji (2005), Kanon i obrzeża (2005), autorem eseju Literatura jako lustro. O projekcji i odbiciach fizjologicznych w twórczości Leo Lipskiego (FORMA 2009) i zbioru opowiadań Rzeźnik z Niebuszewa (DK13MUZ / FORMA 2019). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2011 (FORMA 2011) i 2017 (FORMA 2017). Był wokalistą grup punk rockowych: Zwolnienie Warunkowe i Zenon Reagan.

Aleksandra Borowiec (ur. w 1988 r. w Płocku) – prozaiczka. Mieszka w Warszawie. Finalistka m.in. konkursów organizowanych w ramach Międzynarodowego Festiwalu Opowiadania (2018) i Góry Literatury (2019). Publikowała m.in. w „Autografie” i „Wizjach”. Wydała powieść Gwiazda szeryfa (2020).

Łukasz Drobnik (ur. w 1982 r. w Kaliszu) – prozaik. Mieszka w Krakowie. Publikował m.in. w: „Atticus Review”, „Dwutygodniku”, „Lampie”, „Lighthouse”, „Pithead Chapel” i „Wizjach”. Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017). Wydał książkę Nocturine. Cunninghamella (FORMA 2011; wersja angielska Nocturine – USA 2020). Na www FORMY prowadzi blog „POP-NARRACJE Łukasza Drobnika” – http://www.wforma.eu/popnarracje-lukasza-drobnika.html.

Jerzy Franczak (ur. w 1978 r.) – prozaik, eseista, literaturoznawca. Pracował jako dziennikarz w prasie kulturalnej i telewizji. Wykładowca na polonistyce i kulturoznawstwie UJ. Wydał m.in. zbiory opowiadań: Trzy historye (2001), Szmermele (2004), Sainte-Fabeau (2017); powieści: Przymierzalnia (2008), Nieludzka komedia (2009), Da capo (2010), NN (2012), Święto odległości (FORMA 2018); zbiory esejów: Grawitacje (2007), Niepoczytalne (2019). Jest też autorem rozpraw o literaturze nowoczesnej: Rzecz o nierzeczywistości (2002), Poszukiwanie realności. Światopogląd polskiej prozy modernistycznej (2007), Błądzące słowa. Jacques Rancière i filozofia literatury (2017), Maszyna do myślenia (2019). Jego opowiadanie znalazło się w antologii współczesnych polskich opowiadań 2011 (FORMA 2011).

Jarosław Jakubowski (ur. w 1974 r. w Bydgoszczy) – poeta, prozaik, dramatopisarz, publicysta. Laureat konkursów na Bydgoską Książkę Roku „Strzała Łuczniczki” (2008, 2010, 2015, 2016) oraz nagrody za scenariusz oryginalny spektaklu telewizyjnego na Festiwalu Dwa Teatry Sopot 2019 (za Generała i Znaki). Zwycięzca XI Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych „Raport” (2011) i Ogólnopolskiego Konkursu Dramaturgicznego „Metafory Rzeczywistości” (2012). Nominowany do Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego Orfeusz za tom Wzruszenia (2018). Mieszka w Koronowie. Jego dramaty: Buława, Człowiek, który nie umiał odejść, Człowiek z lodu, Generał, Głową w dół, Koncert na rożek, bęben i violę, Królestwo, Licheń Story, Magik, Nieodwołalne, Wieczny kwiecień, Witaj Barabaszu, Wszyscy święci, Zgon w pałacu biskupim, Znaki i Życie, zostały zrealizowane przez Teatr Telewizji, Teatr Polskiego Radia i Teatr IMKA. Wydał zbiory wierszy: Wada wymowy (1996), Kamyki (1998), Marta (2001), Wyznania ulicznego sprzedawcy owoców (2003), Wszyscy obecni (2006), Pseudo (2007), Ojcostych (2007), Flow (2012), Święta woda (2012), Światło w lesie (2015), Wzruszenia (2017); zbiory opowiadań: Slajdy (2009), Oczy pełne strachu (2014); powieści: Cyryl, dlaczego to zrobiłeś? (2012), Rzeka zbrodni (2015), Hejter (2020), Wojna (FLiHB / FORMA 2020) oraz zbiory dramatów: Generał i inne dramaty polityczne (2014), Prawda i inne dramaty (2017), Czerwony autobus. Didaskalia (2020).

Jolanta Jonaszko (ur. w 1986 r. w Szczecinie) – absolwentka studiów literatury niemieckiej i rosyjskiej na Oxfordzie oraz studiów magisterskich europeistyki na Yale University. Pracowała w think tankach i firmach konsultingowych, obecnie jest konsultantem i trenerem w zakresie rozwijania talentów i reorientacji zawodowej w międzynarodowej korporacji. Mieszka we Frankfurcie nad Menem. Wydała: Bez dziadka. Pamiętnik żałoby (FORMA 2018).

Olgierd Kajak (ur. w 1970 r.) – prozaik, dramatopisarz i fotograf. Mieszka w Szwajcarii. Laureat stypendium dramatycznego austriackiego urzędu kanclerskiego. Jego dramaty były wystawiane w Polsce, Austrii i we Francji. Publikował w czasopismach: „Dialog”, „Kolik” i „Podium”. Jego opowiadanie, podzielone na trzy części, znalazło się w antologii współczesnych polskich opowiadań 2014 (FORMA 2014).

Katarzyna Kałużna (ur. w 1997 r. w Częstochowie) – debiutantka. Studiuje na Śląskim Uniwersytecie Medycznym.

Beata Patrycja Klary (ur. w 1976 r. w Gorzowie Wielkopolskim) – poetka, felietonistka, recenzentka literacka, animatorka kultury. Stypendystka Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2012) oraz Prezydenta Miasta Gorzowa Wielkopolskiego (2006, 2015). Współorganizatorka Ogólnopolskiego Poetyckiego Festiwalu im. Kazimierza Furmana. Laureatka Nagrody Otoczaka za tom wierszy Misterium solitera (2015) oraz Lubuskiego Wawrzynu Literackiego za tom Obiekty totemiczne (2016). Nominowana do Nagrody Literackiej m.st. Warszawy za tom De-klaracje (2013) i do Lubuskiego Wawrzynu Literackiego za tom Martwia (2020). Wydała m.in.: Szczekanie głodnych psów (2010), Zabawa w chowanego (2011), De-klaracje (2012), Misterium solitera (2014), Obiekty totemiczne (2015), Martwia (2019) oraz zbiory wywiadów Rozmowy z piórami (2012, 2014, 2016).

Marika Krajniewska (ur. w 1979 r. w Leningradzie) – prozaiczka. Prowadzi Wydawnictwo i Fundację Kultury „Papierowy Motyl”. Reżyserka filmu fabularnego Głód. Nagrodzona w plebiscycie magazynu „Pani” za najlepsze opowiadanie (2009), nominowana do Nagrody Literackiej im. Władysława Reymonta za powieść Zapach malin (2010), laureatka konkursu literackiego w Oświęcimiu (2010). Wydała książki: Papierowy Motyl (2009), Zapach malin (2010), Za zakrętem (2011), Pięć (2012), Okno (2013), Schronisko (2015), Białe noce (2016), Och, Elvis (2018), No, Asiu (2019), Hej, mała (2019). Jej opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017) oraz w antologiach: Opowiadania przyprawione miłością (2011) i Kulminacje (2015).

Ryszard Lenc (ur. w 1955 r. w Bytomiu) – prozaik. Nagrodzony m.in. III Nagrodą w konkursie na prozę Stowarzyszenia Literackiego im. K.K. Baczyńskiego (2005) za opowiadanie Ja, Wittgenstein i II Nagrodą w konkursie „Przypadek i czas”, Centrum Herdera Uniwersytetu Gdańskiego (2005) za opowiadanie Madame Chauchat. Wyróżniony podczas V Międzynarodowego Festiwalu Opowiadań (Wrocław 2009) za opowiadanie Oblicze chwały. Współzałożyciel Śląskiego Klubu Profesorskiego. Mieszka i pracuje w Katowicach. Opowiadania drukował m.in. w „Akcencie”, „eleWatorze”, „Frazie”, „Migotaniach”, „Odrze”, „Opcjach”, „Pograniczach” i „Toposie”. Wydał tomy opowiadań: Ja, Wittgenstein (2007), Chimera (FORMA 2014) i Ostatni ogród (2018). Jego opowiadania znalazły się w zbiorze Przypadek i czas (2005) oraz w antologii współczesnych polskich opowiadań 2017 (FORMA 2017). Na www FORMY prowadzi blog „WĘDRÓWKI NIEWĘDRUJĄCEGO Ryszarda Lenca” – http://www.wforma.eu/wedrowki-niewedrujacego-ryszarda-lenca.html.

Krzysztof Maciejewski (ur. w 1971 r. w Warszawie) – pisarz, krytyk literacki i dziennikarz. Publikował w więk-szości czasopism fantastycznych. Podwójny laureat 1. edycji Nagrody Polskiej Literatury Grozy imienia Stefana Grabińskiego za rok 2013 (w kategorii „książka” za tom opowiadań Album; w kategorii „opowiadanie” za opowiadanie Biel łabędzia, biel łabędzia) w głosowaniu czytelników. Wyróżniony w konkursie Gildii Horroru na krótkie opowiadanie grozy. Wydał zbiory opowiadań: Osiem (FORMA 2011), Album (FORMA 2013), zbiór drabbli: Dziewięćdziesiąt dziewięć (FORMA 2015) i powieść: Śniące ściany (2017; Dreaming Walls – USA 2020). Jego opowiadania znalazły się w wielu antologiach, m.in. w: City 1 (FORMA 2009), City 2 (FORMA 2011), 2011 (FORMA 2011) i 2014 (FORMA 2014).

Miłka O. Malzahn (ur. w Białowieży) – prozaiczka, poetka, autorka sztuk teatralnych i tekstów piosenek, dziennikarka i wokalistka. Wydała tom wierszy Rzeczy wydarzone (2001) oraz tomy prozy: Baronowa Późna Jesień (2001), Królowa Rabarbaru (2004), Nie ma mono (2008), Fronasz (FORMA 2009), Kosmos w Ritzu (FORMA 2014), 9 mgnień wiosny byłego cara (2016) i W płaszczu świata (2019). Jej opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2008 (FORMA 2008), 2011 (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014), 2017 (FORMA 2017). W dorobku muzycznym ma elektro-płyty: Mapa (2001) i Sequel (jako Miłka & Jacaszek, 2005).

Jarosław Maślanek (ur. w 1974 r. w Pionkach) – prozaik, dziennikarz. Mieszka w Warszawie. Uczestnik Europejskiego Festiwalu Debiutu Prozatorskiego w Kilonii (2009). Nominowany do EU Prize for Literature za powieść Góra miłości (2019). Wydał powieści: Haszyszopenki (2008), Apokalypsis ‘89 (2010), Ferma ciał (FORMA 2015) i Góra miłości (2018). Jego opowiadania znalazły się w antologii Autor przychodzi wieczorem (2012) oraz w antologii współczesnych polskich opowiadań 2017 (FORMA 2017).

Piotr Michałowski (ur. w 1955 r. w Bydgoszczy) – poeta, eseista, literaturoznawca, krytyk literacki i teatralny, współzałożyciel i redaktor Szczecińskiego Dwumiesięcznika Kulturalnego „Pogranicza”, w wydawnictwie FORMA redaktor serii ‘tablice’. Mieszka w Szczecinie. Wydał m.in. tomy wierszy: Poemat w czerwieni (1984, w drugim obiegu), Powidok powietrza (1994), Li(me)ryczny plan Szczecina (1998), Za czarnym wielokropkiem... (1999), Głosem prawie cudzym. Z poezji okołokonferencyjnej (2004), Rytmy, albo wiersze na czas (2007), Pierwowzory i echa. Od Kochanowskiego do Barańczaka (2009), Cisza na planie (FORMA 2011), poemat: Zaginiony w kreacji (FORMA 2018), zbiór felietonów Z narożnika mapy (2017) oraz książki naukowe: Miniatura poetycka (1999), Granice poezji i poezja bez granic (2001, 2003), Głosy, formy, światy. Warianty poezji nowoczesnej (2008), Mikrokosmos wiersza. Interpretacje poezji współczesnej (2012), Narożnikowo, centralnie, pogranicznie. Szkice szczecińskie i europejskie (FORMA 2014). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017).

Dariusz Muszer (ur. w 1959 r.) – poeta, prozaik i tłumacz. Mieszka w Hanowerze. Laureat Nagrody Związku Niemieckich Pisarzy „Das neue Buch in Niedersachsen und Bremen” za powieść Die Freiheit riecht nach Vanille (1999). Opublikował m.in. tomy wierszy: Zatrzymane wersy (1987), Pestki i ogryzki (1989), Die Geliebten aus R. und andere Gedichte (1990), Panna Franciszka, pomylony akordeon i inne wiersze (1995), Księga zielonej kamizelki (1996), Jestem chłop (2004), Wszyscy moi nieznajomi (2004), Zapomniany strajk (2012) Wiersze poniemieckie (FORMA 2019); haiku: Księga ramion deszczu (FORMA 2020); powieści: Die Freiheit riecht nach Vanille (1999, wydanie polskie: Wolność pachnie wanilią – FORMA 2008), Der Echsenmann (2001), Niebieski (FORMA 2006), Gottes Homepage (2007, wydanie polskie: Homepage Boga – FORMA 2013), Lummick (2009) i Schädelfeld (2015, wydanie polskie: Pole Czaszek – FORMA 2017); zbiór opowiadań Człowiek z kowadłem (FORMA 2019) i baśni Baśnie norweskie (FLiHB / FORMA 2018). Jego opowiadania znalazły się w antologiach FORMY: 2008 (FORMA 2008), City 1 (FORMA 2009), 2011 (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014), City 3 (FORMA 2016), 2017 (FORMA 2017), City 4 (FORMA 2018) i City 5 (FORMA 2020). Na www FORMY prowadzi blog „123. HANNOVER Dariusza Muszera” – http://www.wforma.eu/123-hannover-dariusza-muszera.html.

Anna Nasiłowska (ur. 1958 r. w Warszawie) – poetka, prozaiczka, profesor literatury. Od roku 1990 członek redakcji pisma „Teksty Drugie”; od czerwca 2017 roku prezes Stowarzyszenia Pisarzy Polskich; 12 lat kieruje Kursem Kreatywnego Pisania przy Instytucie Badań Literackich PAN. Nominowana do Nagrody Literackiej Gdynia w kategorii proza za książkę Konik, szabelka (2012). Wydała m.in.: tom reportaży Miasta (1993); utwory prozatorskie: Domino. Traktat o narodzinach (1995), Księga początku (2002), Czteroletnia filozofka (2004), Historie miłosne (2009), Konik, szabelka (2011); tom wierszy Żywioły (2014); biografie: Jean-Paul Sartre i Simone de Beauvoir (2006), Maria Pawlikowska-Jasnorzewska czyli Lilka Kossak (2010), Wolny agent Umeda i druga Japonia (2013) oraz liczne publikacje naukowe.

Maria Nowakowska-Majcher – dziennikarka, scenarzystka filmowa. Autorka m.in. scenariusza do filmu fabularnego Faustyna. Autorka reportaży prasowych, reportaży i filmów dokumentalnych oraz monografii poświęconej opozycji solidarnościowej Regionu Częstochowa.

Klaudia Pieszczoch (ur. w 1988 r.) – poetka i prozaiczka. Absolwentka iberystki na Uniwersytecie Wrocławskim. Laureatka Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Haliny Poświatowskiej, konkursu na opowiadanie Flash Europa 28 oraz 14. edycji Połowu organizowanego przez BL. Publikowała w: „Drobiazgach”, „Kontencie”, „Tlenie Literackim” i „Wizjach”.

Marek Pogorzelski (ur. w 1983 r.) – autor wierszy, opowiadań i sztuk teatralnych. Absolwent polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim, zawodowo związany z mediami i branżą public relations, gdzie specjalizuje się w komunikacji korporacyjnej. Na co dzień pisze teksty informacyjne i użytkowe.

Paweł Przywara (ur. w 1968 r.) – prozaik, doktor nauk humanistycznych, członek grupy rockowej „Euroman”. Mieszka w Rzeszowie. Wydał powieści: Amnezja. Antyutopia filozoficzna (1995), Euroman. Pierwsza powieść eurorealistyczna (2001), Zgrzewka Pandory (FORMA 2008), Ricochette (FORMA 2019). Jest także autorem dysertacji Teoria przestrzeni Husserla i Carnapa. Analiza porównawczo-krytyczna oraz współpracownikiem Powszechnej Encyklopedii Filozofii wydawanej przez Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu. Jego opowiadania znalazły się w antologii współczesnych polskich opowiadań 2008 (FORMA 2008), 2017 (FORMA 2017) oraz City 1 (FORMA 2009).

Barbara Sadurska (ur. w 1974 r.) – absolwentka prawa i polonistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pracuje jako prawnik. Otrzymała główną nagrodę w konkursie Międzynarodowego Festiwalu Opowiadań we Wrocławiu (2018), III nagrodę Agencji Dramatu i Teatru Polskiego Radia za scenariusz słuchowiska Wszystko takie smutne i II nagrodę PISF za scenariusz filmu fabularnego Calineczka. Wydała książki dla dzieci: Terra z lasu (2016), Rea, córka burzy (2017), Gaja w Nowej Hucie (2018) oraz zbiór opowiadań Mapa (2019). Mieszka w Krakowie.

Wojciech Stamm (ur. w 1965 r. w Gdańsku) – pisarz, scenarzysta, performer, dziennikarz, radiowiec, reżyser teatralny, kurator wystaw artystycznych. Używa pseudonimu Lopez Mausere. Członek grupy poetyckiej „Zlali Mi się Do Środka”, związany z „bruLionem”, uczestnik działań formacji „Totart”. Współzałożyciel grupy „bundesstrasse 1”, która w latach 1992-1998 wydawała kwartalnik literacki „b1”, współinicjator powstania Związku Polskich Nieudaczników w Berlinie oraz współtwórca programu „Dzyndzylyndzy” emitowanego przez TVP w latach 90. XX wieku. Tworzy autorski teatr, m.in. z inscenizacjami: Babcia Zosia, Ciocia Leosia i Dziadek Stanisław. Wydał arkusz poetycki AIDS – szwedzki obóz koncentracyjny, falowce na Orunii albo in flagranti w domu Laskowskiego lepiąc domek/bombę (1994), powieść Czarna Matka (2008), napisany wspólnie z Sebastianem Koperskim kryminał Doktor Jeremias (2010) oraz zbiory tekstów: Dramatyczne pomysły Lopeza Mausere (2000), i Pieśni i dramaty patriotyczne i osobiste (FORMA 2014). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2008 (FORMA 2008, pod pseudonimem Zygmunt Stamm) oraz 2017 (FORMA 2017).

Elżbieta Stankiewicz-Daleszyńska (ur. w Markowicach) – pedagog i pisarka. Nagrodzona wieloma odznaczeniami, m.in: Złotą Odznaką Towarzystwa im. Marii Konopnickiej, Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Autorka książek, poezji i prozy o Pani Eguckiej; literacka postać Pani Eguckiej występuje we wszystkich jej utworach. Wydała: Pani Egucka w labiryncie nocy (2009), Pani Egucka w galerii szachrajów (2010), APO 2012 (2011), Pani Egucka pisze wiersze. Facecik bzdecik (2011), Triada oniryczna (2011), 7 światów i siódme niebo (2012), Widma miejsca i czasu (2014), Spazm (2016), Trzy światy ze zwycięską baranicą (2018), Pani Egucka i Trójkąt Metarzeczywisty (2019). Jej opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017).

Grzegorz Strumyk (ur. w 1958 r. w Łodzi) – poeta, prozaik, artysta malarz i fotografik. Mieszka w Łodzi. Wyróżniony w konkursie Fundacji Kultury „Promocja Literatury Polskiej” (1999). Dwukrotnie nominowany do Paszportu Polityki. Był także stypendystą Ministerstwa Kultury (2001). Jego powieść Łzy została adaptowana i wyreżyserowana przez Filipa Zylbera dla Teatru Telewizji. Wydał tomy poetyckie: Bezspojrzenie (1994), Le Rutki (2009), Re _ Le Rutki (FORMA 2010), zbiory prozy: Zagłada fasoli (1992), Podobrazie (1997), Patrzeć i patrzeć (2002), Kra (FORMA 2016), Wyjście (FORMA 2020) oraz powieści: Kino-Lino (1995), Łzy (2000), Pigment (2002) i Nierozpoznani (FORMA 2008). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2011 (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017). Na www FORMY prowadzi blog „DYŻURKA Grzegorza Strumyka” – http://www.wforma.-eu/dyzurka-grzegorza-strumyka.html.

Łukasz Suskiewicz (ur. w 1977 r.) – prozaik. Mieszka w Częstochowie. Wydał powieści: Egri Bikaver (FORMA 2009), Zależności (FORMA 2015) i zbiór opowiadań Mikroelementy (FORMA 2016). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2008 (FORMA 2008), 2011 (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017). W przygotowaniu nowe tomy prozy. Na www FORMY prowadzi blog „BAD HABITS Łukasza Suskiewicza” – http://www.wforma.eu/bad-habits-lukasza-suskiewicza.html.

Andrzej Turczyński (ur. w 1938 r.) – poeta, prozaik, eseista i tłumacz. Laureat licznych nagród, m.in. Nagrody Fundacji Kultury za Rzeki popiołu (1994), Nagrody im. Księcia Konstantego Ostrogskiego (1997), Nagrody im. Świętego Brata Alberta (1999), Nagrody Specjalnej Ministra Kultury (2005, 2010). Nominowany do Nagrody Literackiej NIKE za Znużenie (2001), do Paszportu Polityki (2001) oraz finalista Nagrody Literackiej GDYNIA za Koncert muzyki dawnej (2012). Wydał m.in. Źdźbło morza (1971), Wypłuczysko (1977), Fiasko (1986), Chłopiec na czerwonym koniu (1991), Rzeki popiołu (1995), Mistrz Niewidzialnej Strony (1996, 2011), Tryptyk ruski (1998), Znużenie (2000), Mgnienia (2000), Ząb mądrości (2001), Święto ikony (2002), Dietdomszczyzna (2005), Latopis. Powieść doroczna (2007), Bezkres. Eseje paradoksalne (2007), Ten szalony pan Puszkin. Słowo o udręce (2008), Moskwa ‘na Krwi’ (2009), Uzurpacje. Eseje paraboliczne (2009), Szron. Poezje (2010), Koncert muzyki dawnej (FORMA 2011), Zgorszenie (FORMA 2011), Mały ikonostas Bogarodzicy (2012), Miniatura z gazelą (2012), Żywioły (FORMA 2012), Homo Pictor, Homo Viator (2013), Bruliony Starej Ziemi (FORMA 2013), Brzemię (FORMA 2015), Ceremoniały (2017), Źródła. Fragmenty, uwagi i komentarze (FORMA 2017), Kuglarnia (2018), Czasy i obyczaje. Wariacje biograficzne (FORMA 2019). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2011 (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017).

Henryk Waniek (ur. w 1942 r. w Oświęcimiu) – malarz, pisarz, publicysta. Mieszka w Brwinowie. Laureat licznych nagród m.in. Prix national na Biennale Internationale de Peinture w Cagnes-sur-Mer (1974), Nagrody Warszawskiej Premiery Literackiej (1995), Nagrody im. Andrzeja Kijowskiego (1997), Nagrody Kulturalnej Śląska i Kraju Związkowego Dolnej Saksonii (1999), Dolnośląskiej Nagrody Literackiej LAUR (2005), Nagrody miesięcznika „Śląsk” »Śląski Orzeł« (2005) oraz Nagrody im. ks. Augustina Weltzla »Górnośląski Tacyt« (2007). Nominowany do Nagrody Literackiej NIKE za Finis Silesiae (2004) oraz do Śląskiego Wawrzynu Literackiego za Notatnik i modlitewnik drogowy (2014). Wydał m.in.: Dziady berlińskie (1984, 1999), Hermes w Górach Śląskich (1994, 1996), Opis podróży mistycznej z Oświęcimia do Zgorzelca (1996), Pitagoras na trawie (1997), Inny Hermes (2001), Martwa natura z niczym: szkice z lat 1990-2004 (2004), Finis Silesiae (2004), Wyprzedaż duchów (2007), Sprawa Hermesa (2007), Katowice-blues czyli Kattowitzer-Polka (2010), Notatnik i modlitewnik drogowy (1984-1994) (FORMA 2013), Jak Johannes Kepler jadąc do Żagania na Śląsku zahaczył o księżyc (2015), Cmentarz nieśmiertelnych (2015), Obcy w kraju urodzenia (2016), Miasto niebieskich tramwajów (FORMA 2017), Szalone życie Macieja Z. (2018) i Notatnik i modlitewnik drogowy II (1994-2004) (FORMA 2020).

Marta Zelwan – pisarka, dawniej pod nazwiskiem Krystyna Sakowicz. Laureatka nagrody wydawnictwa „Iskry” (1984), Funduszu Literatury (1986), nagrody im. Stanisława Piętaka (1988), nagrody im. Edwarda Stachury oraz nagrody Fundacji Kultury za Księgę ocalonych snów (2008). W 2001 i 2009 była nominowana do Nagrody Literackiej NIKE. Mieszka w Warszawie. Wydała (jako Krystyna Sakowicz): Zbrodnie kobiet (1984), Sceny miłosne, sceny miłosne (1986), Jaśmiornica (1987), Po bólu (1995), Śnienie (2000), Księga ocalonych snów (FORMA 2008), Praobrazy (FORMA 2012) oraz (jako Marta Zelwan) Graffiti (FORMA 2017) i Miejsce na rzeczywistość (2020). Jej opowiadania ukazały się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2008 (FORMA 2008), 2011 (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017). Na www FORMY prowadzi blog „PISMO SZYBKIE Marty Zelwan” – http://www.wforma.eu/pismo-szybkie-marty-zelwan.html.

w serii kwadrat ukazały się:

„2008”, „2011”, „2014”, „2017”, „2020” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Andrzej Ballo „Made in Roland”

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Jacek Bielawa „Kościelec”

Jarosław Błahy „Rzeźnik z Niebuszewa”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn” , „Ukryte myśli”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”

Jerzy Franczak „Święto odległości”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Jarosław Jakubowski „Wojna”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”, „Spowiadania i wypowieści”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Ricochette”, „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Henryk Waniek „Miasto niebieskich tramwajów”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”