Copyright © Henryk Waniek, 2020

Copyright © Dom Kultury 13 Muz, 2020

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2020

zdjęcie autora: Michał Waniek

obraz na okładce i grafiki w książce: Henryk Waniek

redakcja: Anna Nowakowska

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66180-76-5 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66180-77-2 (wydanie drugie, e-book ePub, mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

DOM KULTURY 13 MUZ

70-551 Szczecin, pl. Żołnierza Polskiego 2

www.13muz.eu

dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

in nomine domini

pax vobis!

Odwiedzam sąsiada.

Z powodu niskiej emerytury facet w ogóle nie opuszcza mieszkania, ale jest chorobliwie ciekawy wszystkiego, co dzieje się na zewnątrz. Radioodbiornik, który dotąd miał sprawny, nie wytrzymał nowego ładu w eterze i przestał działać. Telewizor też jest w takim stanie, że przekazuje zaledwie połowę prawdy. Dźwięk ma zepsuty, a o obrazie lepiej nie mówić.

Pyta mnie od progu, czy premier Suchocki już wrócił z wizyty na Litwie. Wyjaśniam, że premier jest płci żeńskiej, ale emeryt nie wierzy. Od miesięcy trwa w przeświadczeniu, że z tą płcią to lipa. Już raz został nabrany na płeć Mazowieckiego i to mu wystarczy.

Pozostawiam go w tym mniemaniu, bo może ma rację? Daję więc spokój, ale – wizyta na Litwie? Kiedy to było? Dziś już nikt nie pamięta. Chyba tylko mister Scoobie. Zdaniem mojego emeryta, z Litwy nie wraca się łatwo. Chyba raczej z Moskwy – chcę naprostować jego pogląd. Ale emeryt wie, co mówi. Z Moskwy przyjeżdża się najłatwiej – powiada. Ci ruscy handlarze, na przykład. Są tutaj jak u siebie. Nawet bardziej niż wtedy, gdy siedzieli w koszarach, gdzieś w Świdnicy czy Legnicy. Wtedy dowództwo miało ich wszystkich na oku. Teraz są wszędzie. I wszystkich mają na oku.

Rozwija nawet oryginalną myśl – żeby dla ruskich handlarzy zrobić trochę miejsca na tych radzieckich cmentarzach, które są w każdym mieście. Ale nie wyjaśnił, co ma na myśli, mówiąc „trochę miejsca”. Stojące czy leżące?

Pomysłowy emeryt. Nazywa się Raczek Tadeusz. Jeszcze do niego kiedyś wpadnę.

(DZ 1994)

* * *

Od lat pracował nad unowocześnieniem długopisów. Były coraz doskonalsze i niewiele już można było im dodać. Ostatnie modele niemal same pisały. Pracował dalej.

* * *

W Międzygórzu u Michała Fostowicza. Droga do niego jeszcze zaśnieżona. Wczesna wiosna. Ciekawe i coraz głębsze obrazy Michała. Niezłe. To może się przytrafić tylko tak zwanym samorodnym artystom. Bo większości „profesjonalistów” wystarcza papierowy dyplom jako dowód ich artystyczności. No i jego obsesyjne rozważania na temat Blake’a. To zaślepienie pogłębia się w nim od lat. Alicja mizerna, ale heroiczna. A pejzaż wokół jak po gruntownym striptizie. Nagość gór i w ogóle wszystkiego. Wracamy po ciemku. Bystrzyca Kłodzka wygląda w ciemnościach jak imperium demonów.

(kwiecień 1994)

* * *

Ekonomista ma pomysły na rozwiązanie drażliwych kwestii społecznych. Na przykład, umiejętnie sterując wzrostem bezrobocia, równocześnie „generujemy zatrudnienie dla wielkiej liczby ludzi”. A to urzędników w urzędach zatrudnienia, ekspertów, doradców, instruktorów, ochroniarzy tychże urzędów, sprzątaczek i tak dalej. Można też pomyśleć o zawodowych bezrobotnych. Przychodziliby gdzieś do pracy i w ramach obowiązków służbowych nie wykonywali żadnych robót.

* * *

Zapalenie ducha środkowego. Przesłyszałem się, czy coś takiego powiedział mi laryngolog? Odwiedziłem go z powodu niegroźnego zaburzenia słuchu.

* * *

Zaprosili mnie do Pegaza, którego szefem jest obecnie Andrzej Urbański. Tyle nowego. Całą resztę pamiętam jeszcze z czasów Wierzyńskiego, który za tak zwanej komuny, podobnie jak teraz, pracował w mediach. Nic miłego mnie nie spotkało – rutyna, bałagan, banał myślowy, lipa. Telewizja to nie jest miejsce, gdzie można porozmawiać. Raczej grać i – ewentualnie – wygrywać. Fabryka zarobku. Już dawno powinienem definitywnie wykreślić telewizję, ale zawsze zwycięża ta kropla próżności i odrobina nadziei, że może tym razem, choć zawsze po fakcie żałuję.

Jednak nie zawsze ulegam. Pamiętam, jak w swoim czasie (chyba połowa lat osiemdziesiątych) zwróciła się do mnie pani Anna Wójcik (producentka programów o intelektualnym zacięciu, np. o Szekspirze, w którym znalazłem się obok Jana Dobraczyńskiego, Jacka Kaspszyka i Grzegorza Sinki), projektująca nowy program cykliczny, kulturalny, o poziomie „wysokim”, jak to sobie wyobrażała. Chciała bym był tam stałym punktem programu. Już pozyskała Marka Niedźwieckiego (III program PR), Michała Komara i kogoś tam jeszcze o głośnym nazwisku. Odmówiłem nie tylko dlatego, że jeszcze się unosiły opary stanu wojennego. Może na podobną propozycję radiową bym przystał, ale telewizja? Z tym ustawicznym makijowaniem gęby i sztuczną gestykulacją.

* * *

Dochodzą wiadomości o tym, że był pożar Teatru Polskiego we Wrocławiu. Przypomina się powiedzenie: „aktorka ze spalonego teatru”. Tym razem „polskiego”, zbudowanego przez Niemców w obecnie polskim Wrocławiu. Jest on w takim samym stopniu polski jak Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach, na którego frontonie od początku był napis: Deutschem Volk im deutschen Art, co dzisiaj lokalni profesorowie germanistyki tłumaczą jakby to „Art” było angielskie: Niemieckiemu ludowi niemiecka sztuka. Ale niemieckie die Art znaczy coś zupełnie innego. Wszystko to są łupy wojenne, którym – aby nie raziło w oczy – chętnie przydaje się przymiotnik polskości. No i tak jakoś ta symbioza trzyma się kupy. Oby jak najdłużej bez pożarów.

* * *

Projekt nie miał łatwego startu. Była tylko obietnica jakiejś skromnej dotacji ze strony Fundacji Madox-Brown. Zwracano się do innych. Było trudno, jak to na początku. Tylko prezes Western Commercial, może przez pomyłkę, przelał tam pewną kwotę. Niewysoką, ale wystarczyło, by tym faktem podziałać na innych sponsorów. I proszę bardzo – ruszyło! Bush Oil, Holding Nomura-Kobayashi, jeden bank niemiecki i jeden austriacki. Nawet rosyjski Nardomproj coś dał. Dla jasności: akcja dzieje się w Polsce.

W ten sposób biuro pozyskiwania środków w Instytucie Badań Kulturowych jakoś się rozkręciło. Już niebawem może nawet będzie finansowe pokrycie na realizację projektu, który polega na tym, że faceta odpowiednio przygotowanego, z zawiązanymi oczami, transportuje się do Jerozolimy. Tam wsadzony najpierw do piwnicy i poddany naukowym testom, przez cały miesiąc ma wypowiadać się na temat miejsca w którym się znajduje i jest przetrzymywany. A następnie się go uwalnia, wykupuje lub znajduje martwego.

* * *

Silne mrozy trzymają mnie w domu. Siedzę przy odbiorniku radiowym, bo grzeje lepiej niż kaloryfery. Słucham uważnie – czy czegoś nie powiedzą. Chcę wiedzieć, co się dzieje za oszronionymi szybami.

Dopiero na samym końcu zorientowałem się, że była to rozmowa z pewnym prałatem z Gdańska, bardzo zasłużonym dla obalania komunizmu w Polsce i na świecie. Wiem o nim trochę, choć nigdy nie widziałem. Nawet na ekranie tv. Bo telewizji wystrzegam się jak diabła.

Znałem głos prałata, bo chętnie, choć rzadko dorzecznie, wypowiada się w radiu. Ale tym razem wysłuchałem go, że tak powiem, przez pomyłkę. Włączyłem radio i słyszę głos przecież papieża. Po chwili zorientowałem się, że to tylko papieska melodia i intonacja, opanowana zresztą do perfekcji, ale treści na znacznie niższym poziomie. Zresztą papieża też nie zawsze rozumiem, bo jestem nie dość rozwinięty.

Z rosnącą ciekawością słuchałem, co wielebny primus ma do powiedzenia w sprawie aborcji. Nie o aborcję mi chodziło – pies ją drapał – ale o ten głos. Jednak po kilku minutach głos prałata nagle przestał udawać najwyższego z duchownych. Tym razem wziąłbym go – gdybym nie wiedział, że to on – za samego prezydenta. Ten sam dźwięk, wypisz wymaluj; intonacja do złudzenia; typowo elektryczne rozłożenie akcentów. „Czy ta pani doktór modly się, czy nie modly, to ja jako duchowny muszem pszeszczegać teologii morlany”.

Mimo wszystko wysłuchałem do końca. Rozpalone czoło przytknąłem do lodowatego kaloryfera. Usiłowałem zgasić płonące w głowie pytanie: jak to będzie przy następnej audiencji prałata? Jakim głosem? Luisa Armstronga? Kaczora Donalda? Adama Michnika?

Mróz zelżał. Sprawa aborcji została przełamana. Zakładam łyżwy i śmigam na pocztę.

(DZ 1994)

* * *

Czasami odległość Warszawa – Katowice pokonuję pociągiem jadącym przez Częstochowę, ergo Koluszki, Piotrków Trybunalski, Radomsko i tak dalej. Ale tu chcę o tym ostatnim. Radomsko pamiętam przede wszystkim jako miejsce urodzenia szacownego poety Różewicza. On sam o Radomsku wypowiadał się gdzieś z ubolewaniem. A znów innym razem – ciepło i życzliwie. Może się mylę. Nieważne.

Tutaj ważne jest tylko, co widzę z okien wagonu. Jest to wielka liczba zbiornic złomu, które rozpoczynają się na długo, zanim pociąg zbliży się do stacji w Radomsku. Po obu stronach torów. Później też ich jest kilka lub kilkanaście. Skąd taka obfitość złomu w okolicy? Łóżka żelazne, spłaszczone karoserie, stalowe pojemniki, zardzewiałe pręty i belki. Krajobraz zbudowany z zardzewiałego metalu. Ciekawy.

Można by pomyśleć, że jedna połowa tutejszej populacji zbiera złom i sprzedaje w ramach prowadzenia działalności gospodarczej i dochodowej, podczas gdy druga pracuje w zbiornicach. Ale przecież zasoby tego surowca wtórnego kiedyś ulegną wyczerpaniu. Z okolic Radomska zniknie jakikolwiek metal. Wszelkie żelastwo trafi do zbiornic i bardzo możliwe, że nastanie wtórna epoka kamienia. Oby tylko łupanego!

Z czego ludzie będą wtedy żyć? Może zaczną złom importować z krajów wyżej rozwiniętych? I będą rozrzucać go na okolicznych polach, skąd zostanie zebrany.

* * *

Nowy Jork – Warszawa – Pekin

Nikt jeszcze nie wie w Warszawie, że lada chwila ma tutaj przylecieć Andrzej Czeczot z Green Pointu. Nie widzieliśmy się od wyborów prezydenckich. Akurat był w Polsce podczas tych wyborów i wszystkich uspokajał, że Wałęsa będzie świetną głową państwa. Niektórych trochę irytowało to jego gadanie, ale Andrzej bezbłędnie czuł, że żadna komisja wyborcza nie wybierze Mazowieckiego kosztem Lecha. A Tymińskiego w ogóle nie weźmie pod uwagę. Poprawiwszy nam humory, Andrzej odleciał sobie na Brooklyn, skąd niebawem nadesłał swoje rysunki dla tygodnika „NIE”. Jakże mieć mu to za złe, skoro mamy nie tylko pluralizm, ale także poczucie humoru. Pamiętam jak dziesięć lat temu naśmiewaliśmy się wspólnie z Urbana.

I oto znów nadlatuje Czeczot z Ameryki. Właśnie będziemy mieli nowy parlament, i Andrzej mi wytłumaczy, że będzie to sejm najlepszy z możliwych. I to mnie właśnie niepokoi. Ale już mam spakowane skarpetki, dziurawy sweter oraz kilka książek. Uciekam autostopem do Pekinu. W Chinach łatwiej mi będzie zrozumieć cokolwiek, a chińskiego nauczę się błyskawicznie. Dla znającego polski nie ma trudnych języków. Polski jest tak trudny, że tylko nieliczni Polacy opanowali go jako tako.

Choć może tego po mnie nie widać, jestem Chińczykiem z dziada pradziada i pragnę wreszcie na ziemi przodków odetchnąć od Polski. Tak abym na równej stopie mógł spotykać się z Amerykaninem Czeczotem jako Chińczyk Waniek w europejskiej Warszawie, aby bez emocji dyskutować o galimatiasach polityki lokalnej. Dyskutując po chińsku, uchronimy się od różnicy poglądów. Ale na razie piszę jeszcze po polsku.

(DZ 1994)

nota biograficzna autora

Henryk Waniek (ur. w 1942 r. w Oświęcimiu) – malarz, pisarz, publicysta. Mieszka w Brwinowie. Laureat licznych nagród m.in. Prix national na Biennale Internationale de Peinture w Cagnes-sur-Mer (1974), Nagrody Warszawskiej Premiery Literackiej (1995), Nagrody im. Andrzeja Kijowskiego (1997), Nagrody Kulturalnej Śląska i Kraju Związkowego Dolnej Saksonii (1999), Dolnośląskiej Nagrody Literackiej LAUR (2005), Nagrody miesięcznika „Śląsk” »Śląski Orzeł« (2005) oraz Nagrody im. ks. Augustina Weltzla »Górnośląski Tacyt« (2007). Nominowany do Nagrody Literackiej NIKE za Finis Silesiae (2004) oraz do Śląskiego Wawrzynu Literackiego za Notatnik i modlitewnik drogowy (2014). Wydał m.in.: Dziady berlińskie (1984, 1999), Hermes w Górach Śląskich (1994, 1996), Opis podróży mistycznej z Oświęcimia do Zgorzelca (1996), Pitagoras na trawie (1997), Inny Hermes (2001), Martwa natura z niczym: szkice z lat 1990-2004 (2004), Finis Silesiae (2004), Wyprzedaż duchów (2007), Sprawa Hermesa (2007), Katowice-blues czyli Kattowitzer-Polka (2010), Notatnik i modlitewnik drogowy (1984-1994) (FORMA 2013), Jak Johannes Kepler jadąc do Żagania na Śląsku zahaczył o księżyc (2015), Cmentarz nieśmiertelnych (2015), Obcy w kraju urodzenia (2016), Miasto niebieskich tramwajów (FORMA 2017), Szalone życie Macieja Z. (2018) i Notatnik i modlitewnik drogowy II (1994-2004) (FORMA 2020).

w serii piętnastka ukazały się:

Henryk Bereza „Względy”, „Zgłoski”, „Zgrzyty”

Kazimierz Brakoniecki „Dziennik berliński”

Maciej Cisło „Błędnik”

Wojciech Czaplewski „Książeczka rodzaju”

Marek Czuku „Stany zjednoczone”

Jan Drzeżdżon „Łąka wiecznego istnienia”

Anna Frajlich „Czesław Miłosz. Lekcje”, „Laboratorium”

Paweł Gorszewski „Niecierpiące zwłoki”

Małgorzata Gwiazda-Elmerych „Czy Bóg tutaj”

Tomasz Hrynacz „Noc czerwi”

Lech M. Jakób „Do góry nogami”, „Poradnik grafomana”, „Poradnik złych manier”, „Rzeczy”,

Paweł Jakubowski „Kopuła”

Zbigniew Jasina „Drzewo oliwne”, „Inaczej przemijam”

Jolanta Jonaszko „Bez dziadka. Pamiętnik żałoby”

Gabriel Leonard Kamiński „Pan Swen (albo wrocławska abrakadabra)”

Piotr Kępiński „Po Rzymie. Szkice włoskie”

Bogusław Kierc „Cię-mność”, „Płomiennie obojętny (o chłopcu, który chciał być Bogiem)”

Artur Daniel Liskowacki „Brzuch Niny Conti”, „Capcarap”, „Kronika powrotu”, „Ulice Szczecina”, „Ulice Szczecina (ciąg bliższy)”

Krzysztof Lisowski „Czarne notesy (o niekonieczności)”, „Motyl Wisławy. I inne podróże”

Krzysztof Maciejewski „Dziewięćdziesiąt dziewięć”, „Osiem”

Tomasz Majzel „Opowiadania w liczbie pojedynczej”, „Treny Echa Tropy”

Piotr Michałowski „Cisza na planie”

Mirosław Mrozek „Odpowiedź retoryczna”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Merton Linneusz Artaud”

Halszka Olsińska „Bliskie spotkania”, „Małostki”, „Złota żyła”

Paweł Orzeł „Cudzesłowa”

Mirosława Piaskowska-Majzel „(Po)między”

Karol Samsel „Jonestown”, „Prawdziwie noc”, „Więdnice”

Bartosz Sawicki „Krucha wieczność”

Eugeniusz Sobol „Killer”

Ewa Sonnenberg „Wiersze dla jednego człowieka”

Wojciech Stamm „Pieśni i dramaty patriotyczne i osobiste”

Grzegorz Strumyk „Re _ le rutki”

Leszek Szaruga „Kanibale lubią ludzi”

Wiesław Szymański „Skrawki”

Michał Tabaczyński „Legendy ludu polskiego. Eseje ojczyźniane”

Paweł Tański „Glinna”, „Kreska”

Maria Towiańska-Michalska „Akrazja”, „Engram”, „Z Ameryką w tle”

Andrzej Turczyński „Źródła. Fragmenty, uwagi i komentarze”

Miłosz Waligórski „Długopis”

Henryk Waniek „Notatnik i modlitewnik drogowy (1984-1994)”, „Notatnik i modlitewnik drogowy II (1994-2004)”

Sławomir Wernikowski „Passacaglia”

Leszek Żuliński „Suche łany”