Copyright © Cezary Nowakowski, 2017

Copyright © Jakub Nowakowski, 2017

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2017

zdjęcie autorów: Joanna Kunstman, Jakub Nowakowski

zdjęcie na okładce: Jakub Nowakowski

zdjęcia w książce: Rafał Babczyński

redakcja: Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

redakcja techniczna i konwersja e-booka: RW2010 (korekcja@rw2010.pl)

ISBN 978-83-65778-24-6 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-65778-25-3 (wydanie drugie, e-book)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Roi

Mówią na mnie Roi. Mówią tak wszyscy. Dzieciaki, sąsiedzi, nawet ta małpa, Ksenia spod dziewiątki. To dziarsko brzmiące miano nie ma jednak nic królewskiego. Przeciwnie, przydomek ten niesie w sobie sporo gówna, bo tak naprawdę kiedy mnie nim obdarzono, brzmiał znacznie bardziej boleśnie: Hemoroid.

Czterdzieści lat temu byłem aktorem. Marnym aktorzyną, w marnym teatrze. Lubiłem tę robotę. Kiedy szmata szła w górę, a scenę zalewał gorący blask reflektorów, doznawałem niemal erekcji. Mówię niemal, bo po tym co mnie spotkało potem, ta teatralna twardość wacka wydaje mi się dziś co najmniej problematyczna.

Nasz teatr produkował knot za knotem. Ruską miernotę rewolucyjną albo trywialną klasykę. Na przedstawienia spędzano szkoły i przodowników pracy. Zwyczajny widz zaglądał tu rzadko, a potem – najczęściej – mijał ten przybytek szerokim łukiem. Ja jednak kochałem tę budę; robiłem wszak sztukę!

Wszystko byłoby dobrze, gdyby naszemu dyrektorowi nie zachciało się eksperymentów. Te jednak wymusili na nim młodzi. Ludzie mówili potem, że to studenci, ale mnie się wydaje, że korzenie tej grupy były zupełnie gdzie indziej. W SB lub w CIA, gdzieś w mrokach smrodliwych.

W dzień premiery te łby wycięły nam numer, taki chamski figiel. Dublowali kwestie spektaklu i grali, jakże dobrze grali. Rozstawieni wśród publiki, w przejściach, przy kulisach. Pryszczate gnojki, gnidy.

Dyrektor był blisko zawału. Już wcześniej w komitecie słyszał gniewne głosy sekretarzy, że czas z teatrem skończyć, zamienić go w dom kultury. Dla ludu. Po tym numerze był już pewien najgorszego, tak jak i swojej doli wypieprzonego z roboty nieudacznika. Los okazał się jednak łaskawszy. Klęska zamieniła się w triumf. Prasa odczytała przedstawienie jako odkrywczy, twórczy eksperyment. Jako sukces, sukces, sukces.

Nie poszliśmy jednak ścieżką Grotowskiego. Dyrektor został. Zostali też ci młodzi. Za to nas, aktorów starego zespołu, wywalono na bruk. A teatr wkrótce potem znów zszedł na psy. W pół roku później znów grali knoty, a młodzi utopili figle w wódzie i rutynie. W szarej rzeczywistości gomułkowszczyzny.

Nie umiałem żyć samotnie. W ciszy, bez sztuki, bez publiczności. Szukałem więc ludzi i ich znajdowałem. W zaplutych knajpach ul. Jasnogórskiej i Kawiej elektryzowałem miłośników siwuchy tekstami Moliera, Witkacego, Ionesco. Elektryzowałem tak skutecznie, że i w gębę zarobiłem, i w dupę kopniaka też. Aplauzów nie było. Tylko śmiech, pukanie w czerep, no i chłód obojętności zimnych nóżek do kielicha. Otulałem się wtedy czarną peleryną z trypy, którą – mimo dziur od moli – nabyłem onegdaj w Krakowie, trawiony zawodową zazdrością. I uciekałem.

Tak trafiłem na cmentarz, na Kule. Tu mnie słuchano. W milczeniu, powadze, nastroju. Były też kwiaty, mnóstwo kwiatów. A wieczorem migotliwe światła rzucały cienie na proscenium życia. Recytowałem mowy pochwalne, ody. Improwizowałem. Tylko gaży nie było. No i braw też nie.

Jesienią pięćdziesiątego dziewiątego w końcu mnie dupnęli. A słowo to oddaje najlepiej tragizm tej wpadki i w sposób najwłaściwszy ukierunkowuje dalszy ciąg wydarzeń. Chowali właśnie kogoś ważnego, kogoś z kręgów skórzanych płaszczy i kapeluszy. Odczekałem taktownie. Kondukt się rozproszył; ludzie zniknęli w listopadowych mgłach. Mogłem już nowemu ofiarować SŁOWO, tyradę słów. Od szeptu i westchnień po koloraturę emocji. Byłem naprawdę wielki.

W chwilę później leżałem jednak z nosem w cmentarnej glinie, a szyję uciskał węzeł z mojej – brutalnie zeszmaconej – peleryny. To zapóźnieni żałobnicy wzięli mnie za hienę. A potem za łeb, za dupę wrzucili mnie do blaszanego pudła milicyjnej suki. I jazda.

Do paki jednak nie trafiłem. Zawieźli mnie do Instytutu Resocjalizacji Stosowanej, bo jak się okazało był i taki w naszym świętym mieście, gdzieś na uboczu. Rzecz jasna, oficjalną nazwę miał całkiem inną, bardziej przystającą do robotniczo-chłopskiej rzeczywistości. Skup jaj nr 6 – tak się nazywał.

Skup jaj, dobre sobie! Jeśli już, to zabór jaj, ukręcanie czy miażdżenie jaj. Nie skup! Ta wysunięta na ideologicznym froncie placówka była przyczółkiem w stronę ludu miasta; nazwą zaś również – jak mniemam – ku chłopom. Tak dla równowagi społecznego sojuszu. Tam też przeszedłem, całkiem niedobrowolnie, trzy etapy tego, co szumnie nazywano resocjalizacją: diagnozę, budowanie zrębów marksistowsko-leninowskiej postawy i wzbudzanie bezgranicznej gotowości służenia socjalistycznej ojczyźnie. Wątki edukacyjne przeplatały się twórczo, tak by monotonii żadnej nie było. Owe sploty metodyczne dyktowała też zawadiacka fantazja klawiszy, funkcjonariuszy czy jak ich tam zwać. Mieli chłopaki pomysły, oj mieli! I ani przez chwilę nie wahali się z tych pomysłów korzystać.

Na początek oklepali mi michę. Równo, z fachową rzetelnością. Spodziewałem się takiego przyjęcia. Opuchniętymi wardzelami tłumaczyłem się z mojej miłości do sztuki, z tęsknot, z trawiącego mnie bólu. A potem... graliśmy bezbłędnie role. Gadałem, charczałem i prosiłem. Błagałem. A oni lali po mordzie w milczeniu.

Przetrwam, myślałem z nadzieją. Dzień, dwa – będę w domu.

A to był tylko prolog, zawiązanie akcji. Po tygodniu niewidzialny reżyser zaordynował jednak zwrot, zamianę ról. Teraz ONI gadali, a ja milczałem zamknięty w żółto-fioletowej dyni własnej głowy. Byłem ziarnkiem zagubionym w wydrążonej skorupie. Nie rozumiałem prostych pytań, nie udzielałem jeszcze prostszych odpowiedzi. Nie poznawałem dźwięków.

W celi jednak, na obszczanym sienniku, nabierałem z wolna rutyny. Wsłuchiwałem się w rady takich jak ja. Zgarniętych z ulicy, ze zbiegowiska. Świtem bladym, białym rankiem wytrząśniętych z domowego puchu. Łysawego grubasa zamknęli razem z bańką na mleko, z czasem coraz bardziej śmierdzącą. A kolejarza z czkawką. Ta zaś, uparta cholera, nie ustępowała ani na chwilę.

Przyznaj się, powiedz im wszystko, namawiał mnie pewien blondyn. Oni i tak wiedzą o tobie wszystko, dodawał z pewnością w głosie. Rżnij głupa, zmyślaj, radził grubas.

No to zacząłem zmyślać. Znów grałem, tworzyłem sztukę, byłem sobą. W zeznaniach przemierzałem miasto – wkradałem się w jego zakamarki i tajemnice. Konspirowałem. Hojnie rozdawałem hasła i pseudonimy. Obalałem siłą ustrój. I wichrzyłem, wichrzyłem.

Krótko to trwało. Sprawdzili. Obsobaczyli. Znów dali po mordzie, a i nerkę odbili (do dziś sikam lewoskrętnie, z lekko krwawą pianą).

Jakoś koło Nowego Roku, prowadzący moją sprawę kapitan Lech powiedział, że nie robię postępów, że czas mnie odetkać. Podzieliłem jego pogląd w nadziei, że czas już do domu. Ale nie. Oznajmił mi, że będę siedział.

Zapadł więc wyrok; wyczesali mnie zaocznie, pomyślałem.

Myliłem się, jakże bardzo. Miałem siedzieć. Miałem siedzieć na nodze. Miałem siedzieć na nodze od stołka. Gdy to pojąłem, już tylko jedna myśl była dla mnie ważna. Czy noga będzie okrągła, toczona czy czterogranna?

Była z kantami pełnymi okrwawionych drzazg. Widać pomagała odetkać się niejednemu. Przez kilka minut w przykucu wisiałem nad szczytem owej nogi, pragnąc uniknąć losu Tuhaj-bejowego syna. Uda mi drżały, paliły. A zwieracz tyłkowej rozety pracowicie zaciskał się, by za nic nie przyjąć niechcianego gościa. Przyjął jednak, ku uciesze Lecha, a mojej rozpaczy. I kiedy pierwsze gorące krople czerwieni spłynęły po stołku, kapitan od niechcenia rzucił słowo, które odtąd miało być moim drugim ja: Hemoroid.

Tak też zapisano czerwonym ołówkiem na tekturze teczki, która odtąd towarzyszyła moim rozmowom z chłopcami z SB.

Przechodziłem kolejne etapy wtajemniczenia. Odbierałem codzienne porcje naświetlań, co dla mnie nawykłego do blasku rampy było tylko nostalgicznym wspomnieniem. Oswajałem się z rekwizytami. Pistoletami, pałką i kastetami. Wsłuchiwałem się w dźwięk zębów wypluwanych do blaszanego nocnika. Hartowałem się i czekałem na najgorsze. Na finał.

Ten zaś przyszedł niespodziewanie.

W naszej celi pojawili się nowi. Jedni wystraszeni, inni zadziwieni. Trafił tu też teatralny sufler, z którym pijałem piwo „U Zygmusia”. Ten wiedział co to słowo, co to ostrożność. Pisywał do mnie na skrawkach „Trybuny”, mimo że zajmował sąsiednią pryczę. Strzępki otuchy, wisielczego humoru. Zjadałem te papierki, wzmacniając w sobie ducha internacjonalistycznej postawy. Raz jednak nie zdążyłem przygwożdżony nagłym wtargnięciem klawisza.

Sunąłem po posadzce ciągnięty za nogi, tylekroć przemierzaną drogą do pokoju przesłuchań. Nie na tyle szybko, by nie zdążyć podzielić się trefnym papierem ze szczurem, przypadkowym świadkiem mojej eskapady.

Rozebrali mnie do golizny. Przetrzepali zapocone ciuchy. Wrzaskom i groźbom Lecha nie było końca. Grypsera była tu najcięższą zbrodnią. I wtedy czterogwiazdkowy heros wpadł na pomysł spenetrowania mego domniemanego sejfu, ukrytego – jak sądził w swej dociekliwości – w mrokach dupy. Uczynił to zachłanną ręką podkomendnego, dla subtelności zabiegu, odzianą w gumową rękawicę.

To wtedy moje oczy wyszły w całej swej krasie z przynależnego im miejsca pod powiekami. Wyszły i tak już zostały do dzisiaj. To wtedy przypomniały mi się wszystkie przeczytane teksty, od Porwania w Tiutiurlistanie po Mahabharatę. To wtedy memu rykowi, a i zawstydzeniu, towarzyszył gargantuiczny wzwód. Porażająca sztywność pala Azji. To co tam znaleźli nie było zaiste korespondencją tylko smętną resztką strawionej kartoflanki okraszoną posoką.

Po raz kolejny zasłużyłem na swe miano. Hemoroid, Hemoroid, wymawiali ze śmiechem i niemal z czułością.

Ta – jakże wprawnie przeprowadzona wiwisekcja – była moim wyzwoleniem. To nic, że to co miało być we mnie, w środku, miesiącami wypadało i zwisało niczym wyblakły rękaw buchaltera. To nic, że moja brodata głowa wykręcona przemocą była jakby brakującym ogniwem do półprofilowych portretów Marksa, Engelsa i Lenina.

To nic. W kilka dni później byłem wolny.

Podpisałem glejt, że owszem będę informował. Że będę czujny i skory do dzielenia się wiedzą. Z moich usług nie skorzystano zresztą nigdy potem. Wytrzeszcz oczu ukryłem za czarnymi okularami. A pelerynę zamieniłem czym prędzej na jesionkę w jodełkę. W tłumie byłem bezpieczny, zespolony.

Na scenę nie wróciłem już nigdy. Choć może i szkoda, bo oczy podobne moim obejrzałem po latach w filmach Mela Brooksa. Oczy Marty’go Feldmana.

Te oczy przez następne lata pracowały na mnie, bo też ich przenikliwość stała się niepomierna. Robotę znalazłem w rozlewni tanich win. Siedziałem przy taśmie i wpatrywałem się w podświetlany ekran, przed którym przesuwały się butelki wypełnione sikaczem. Wyszukiwałem te felerne, pęknięte lub z nadzieniem w postaci zagubionej w moszczu myszy.

W rok później do naszego domu wprowadził się, na drugie piętro, kapitan Lech. To jego kilkuletnia córka, Andzia zaczęła na mnie mówić Roi. Zapewne nie radziła sobie z zasłyszanym od ojca trudniejszym słowem Hemoroid. I tak już zostało.

Kiedy w naszym domu zaczyna się sezon, jeżdżę do lasu. W zagajnikach patrzę na grzyby. Na maślaki i rydze. Delektuję się ich połyskliwą skórką, nadobnością nóżek i kapeluszy. Nie zbieram ich. Tylko patrzę.

Zimą dostaję od Marcepany słoiczek marynowanych gąsek. Wtedy wspominam lata w rozlewni i octową kwaśność swego życia. A grzybom czasem się żalę.

noty biograficzne autorów

Cezary Nowakowski (ur. w 1953 r. w Głuszycy) – autor krótkich form prozatorskich, etnograf, zabytkoznawca; specjalizuje się w ochronie krajobrazu kulturowego. Opublikował wiele specjalistycznych artykułów, dotyczących problemów dziedzictwa kulturowego. Mieszka w Szczecinie. Współautor książek: Tajemnice codzienności (2011) i Między słupem a ryglem (2012). Publikował w „Akcencie” i „Alejach 3”.

Jakub Nowakowski (ur. w 1976 r. we Wrocławiu) – politolog, podróżnik. Mieszka w Szczecinie. Wiersze i opowiadania publikował w „Akcencie” i „Alejach 3”.

w serii kwadrat ukazały się

„2008”, „2011”, „2014” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”