Copyright © Julia Anastazja Sienkiewicz Wilowska, 2022

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2022

zdjęcie autorki: Maciej Kaczyński

zdjęcia na okładce: Julia Anastazja Sienkiewicz Wilowska

redakcja i korekta: Anna Nowakowska

projekt graficzny, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66759-99-2 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66759-98-5 (wydanie drugie, e-book ePub i mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Wstęp

Tuczno to niewielkie, liczące niespełna dwa tysiące mieszkańców miasteczko, leżące w powiecie wałeckim. Na powiat składają się gminy: Wałcz [Deutsch Krone], Tuczno [Tütz], Człopa [Schloppe] i Mirosławiec [Märkisch Friedland]. Przed wojną do okręgu wałeckiego [Kreis Deutsch Krone] należała także gmina Jastrowie [Jastrow].

Tuczno uzyskało prawa miejskie już w 1331 roku i od tego czasu posiada je nieprzerwanie. Ze względu na walory przyrodnicze, sąsiedztwo wielu jezior (w samym Tucznie trzy oraz kilka mniejszych stawów), lasów (położony częściowo na terenie gminy Drawieński Park Narodowy) oraz licznych źródeł, już w XIX wieku podjęto starania, by miasto zyskało status uzdrowiska. Planów tych nie udało się jednak zrealizować, a ostatecznie zniweczyła je II wojna światowa. Choć powrócono do nich w czasach powojennych, nie doczekały się urzeczywistnienia. Ich pozostałością są jedynie liczne ośrodki wczasowe, działające lub przekształcone w prywatne działki, oraz zbudowany w 1929 roku szpital, który działał później jako sanatorium, a od jakiegoś czasu łączy obie te funkcje.

Najcenniejsze i najbardziej znane zabytki Tuczna stanowią: Zamek Wedlów, którzy w XVI wieku na znak związków z miejscowością dodali do nazwiska drugi człon – Tuczyńscy, oraz średniowieczny kościół. Budowa zamku rozpoczęła się w roku 1338, a więc niedługo po nadaniu miejscowości praw miejskich. Wielokrotnie przebudowywany gmach zyskał ostatecznie formę renesansową, choć zachowały się średniowieczne piwnice. Odbudowany po pożarze w 1947 roku, od lat siedemdziesiątych należy do Stowarzyszenia Architektów Polskich. Kościół położony w pobliżu zamku również ufundowany został przez rodzinę von Wedel. W jego wnętrzu uwagę zwracają barokowe organy oraz ołtarz z obrazem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, pochodzący ze szkoły Hermana Hana.

Wiele tuczyńskich budynków uległo zniszczeniu w trakcie przejścia przez te tereny wojsk radzieckich w latach 1945-1947. Kilka, jak pochodzący z XIX wieku kościół ewangelicki, zostało rozebranych w latach siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych XX wieku. Nadal jednak miasteczko posiada ekscytujący klimat, przyciąga zwiedzających.

W wiekach XVIII i XIX, na terenie powiatu wałeckiego, znajdującego się w obrębie Prus Zachodnich, żyło i działało wiele znaczących osób. Dość powiedzieć, że w położonym kilka kilometrów od Tuczna Zdbowie przez lata mieszkał wraz z rodziną filozof i lekarz Paul Rée. Był on przyjacielem jednego z najbardziej znanych filozofów przełomu XIX i XX wieku Friedricha Nietzschego, a także partnerem pisarki i psychoanalityczki Lou Salomé, która odwiedzała go w Zdbowie. Mauzoleum rodowe rodziny Rée (a także wiele innych położonych w okolicy budynków, na przykład kościół w Białym Zdroju) projektował słynny architekt i malarz Karl Friedrich Schinkel. Na tych terenach pierwsze kroki zawodowe stawiał Walter Gropius, późniejszy założyciel słynnej na całym świecie wyższej uczelni rzemiosła Bauhaus.

Na przełomie XVIII i XIX wieku, przez okres dwudziestu czterech lat, rabinem w pobliskim Mirosławcu, w którym ludność żydowska stanowiła ówcześnie 55 procent, był Akiva Eger, późniejszy nadrabin Poznania. Był on jednym z najznamienitszych uczonych talmudystów tamtych czasów. Pełnił on również funkcję rabina w Tucznie i Człopie. Zamkiem w Tucznie na początku XIX wieku zawiadywał graf Otto zu Stolberg-Wernigerode, wicekanclerz Rzeszy w czasach Otto von Bismarcka. Wieloletniemu mieszkańcowi Tuczna, Juliusowi Verchowowi zawdzięczamy 94-procentowy spirytus.

Okolice te, po wieloletnim zapomnieniu, z każdym rokiem zaczynają przyciągać coraz więcej turystów. Są odkrywane na nowo. Gości, jak i mieszkańców, których znaczną część stanowią potomkowie osób przesiedlonych ze wschodnich trenów Rzeczypospolitej, coraz częściej interesują wielokulturowe tradycje tego miejsca, ciekawa historia, którą tworzyła ludność niemiecka, żydowska i polska. Jej ważnymi ogniwami są wymienione osoby, bohaterowie zamieszczonych w książce opowieści. Moim zamiarem było przywrócenie pamięci o nich współczesnym mieszkańcom Tuczna i okolic, z nadzieją na to, że odłożone na niemal dwieście lat marzenia o uczynieniu Tuczna uzdrowiskiem, doczekają się realizacji...

nota wydawnicza

część tekstów ukazała się wcześniej, niektóre z nich zostały na nowo zredagowane:

Paul Rée, Nietzsche i Lou Salomé, czyli słynny „miłosny trójkąt” z zachodniopomorską wsią w tle, „Gazeta Wyborcza – Magazyn Szczecin”, 6 kwietnia 2018.

Julius Verchow – 94% łatwowierności, „Pojezierze Wałeckie”, 30 (1098), 25 lipca 2018. s. 14-15.

Badeanstalt i Badestrand – przedwojenne kąpieliska, „Pojezierze Wałeckie”, 32 (1100), 8 sierpnia 2018, s. 14-15.

Tylko mężczyźni, czyli... kolej w Tucznie, „Pojezierze Wałeckie”, 39 (1107), 26 września 2018, s. 14-15.

Walter Gropius, „błędy młodości”, „Pojezierze Wałeckie”, 51 (1119), 19 grudnia 2018, s. 12-13.

Rabin, kupiec czy lekarz? Spełnione marzenia Johanna Jacoba Sachsa, „Pojezierze Wałeckie”, 9 (1171), 8 stycznia 2020, s. 8-9.

nota biograficzna autorki

Julia Anastazja Sienkiewicz Wilowska – absolwentka psychologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (mgr psychologii) oraz Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu (mgr sztuki), doktor nauk społecznych w zakresie pedagogiki. Autorka licznych publikacji naukowych, w tym dwóch monografii: Dziecko rysuje, maluje, rzeźbi... Jak wspomagać rozwój dzieci i młodzieży (2011) oraz Terapia zajęciowa dla osób w okresie późnej dorosłości. Stan aktualny i pożądane kierunki zmian (2019). Teksty reportażowe i regionalistyczne publikowała m.in. w: „Midraszu”, „Miasteczku Poznań”, „Gazecie Wyborczej – Magazyn Szczecin” oraz w powiatowym tygodniku „Pojezierze Wałeckie”. Ilustratorka książek prezentowanych m.in. podczas Salonu Ilustratorów (2017, 2018, 2019). Stypendystka Marszałka Województwa Wielkopolskiego w dziedzinie kultury (2020); kuratorka wystaw, m.in. upamiętniających lokalną społeczność żydowską w Tucznie i „Akiva Eger. Od rabina w Mirosławcu do nadrabina w Poznaniu. Obraz gminy żydowskiej w Mirosławcu na przełomie XVIII i XIX wieku”.

Jej zainteresowania naukowe dotyczą aktywizacji i usprawniania osób w okresie późnej dorosłości oraz edukacji kulturowej. Zajmuje się zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem wspólnot żydowskich na terenie Prus Zachodnich od XVIII do XX wieku.