Copyright © Adrian Gleń, 2021

Copyright © Fundacja Literatury imienia Henryka Berezy, 2021

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2021

zdjęcie autora: z archiwum autora

grafika na okładce: Tomasz Bohajedyn

redakcja i korekta: Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66759-58-9 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66759-59-6 (wydanie drugie, e-book ePub, mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu

forma.sc@pro.onet.pl

FUNDACJA LITERATURY imienia HENRYKA BEREZY

adres do korespondencji: 71-141 Szczecin, ul. Łukasińskiego 38c, skrytka pocztowa nr 39

siedziba: 71-467 Szczecin, ul. Rapackiego 2

www.fundacja-berezy.org

biuro@fundacja-berezy.org

publikacja powstała dzięki wsparciu finansowemu Instytutu Literatury w ramach Tarczy dla Literatów

dla J., M., A. i przyjaciół

M

Droga z Sewastopola do Bachczysaraju. Najtańszym środkiem – elektriczką. Nieprzebrany tłum. Zmęczeni, młodzi, początkujący biznesmeni, spracowani do cna mężczyźni, baby wiozące na bazar co się tylko da, grający na harmonii dla kilku kopiejek romscy chłopcy i wojenni inwalidzi.

J. zasnęła.

Strudzona kilkugodzinnym rajdem po wybrzeżu i oczekiwaniem.

A naprzeciwko – ta kobieta. Była idealnie zamknięta, była nie-stąd. Zaplątała się w sieci czasu. Głębokie rysy na wiekowej twarzy, zamiast otwierać historie, stawały się mosiężnymi zasuwami. Kurtyny powiek podnosiły się z rzadka. A wówczas ujmowała w kościste, obciągnięte cienistą skórą palce stalinowską (autorstwo ojca narodu z trudem odszyfrowałem z pożółkłej i zabrudzonej okładki) broszurę o zwycięstwie nad faszystowskimi i kapitalistycznymi najeźdźcami.

Staruszka nie poruszała w ogóle głową, jej sowie oczy komunikowały właściwie jedno: jestem nieprzejrzysta. Nie jestem jak kamień. Ja jestem kamieniem. Jej zgarbiona, przybrana w kolorowe chusty postać odpłynęła w niebyt już w chwili, w której ją, jak mi się podówczas wydawało, odkryłem. Nic podobnego. Napotkałem, zobaczyłem tylko prawdziwą nicość, która przez swoje szczeliny próbowała wessać mnie na drugą stronę.

*

Droga na Czufut-Kale. Wiodąca w górę pośród niekończących się straganów. Do kupienia wszystkie krymskie i tatarskie specjały: gorące czjeburieki i pirożki, rozmaite wina, zanurzone w owocowej masie orzechy nerkowca, lawenda. Skarby i owoce morza na targowych ławkach sąsiadują z kiszonymi ogórkami, suszonymi morelami, pestkami dyni i słonecznika. Ludowe medykamenty ze specjałami tutejszej kuchni. Wszędzie słychać głosy babuszek wrzeszczących na mężczyzn, którzy z nieodłączną gorzałką w ręku grają całymi godzinami w szachy, warcaby i karty.

Spotykamy nagle człowieka z rozwichrzonymi, siwiutkimi włosami, który na dźwięk naszej łamanej polszczyzną rosyjskiej mowy nieomal rzuca nam się w ramiona. Przedstawia się jako rzekomy autor przewodnika po Krymie dla Polaków. Wywieziony z Polski za Bieruta. Z babką, jedną krową i zegarkiem po ojcu.

W natłoku nieposkładanych emocji, szczerego zachwytu dla naszego tutaj zabłąkania i kilkudziesięcioletniej tęsknoty, z jego przedziwnej, zupełnie niesłychanej opowieści wyłania się obraz samotności, upartego nieprzystosowania i oczekiwania na ślad polskości. Prawdziwego, romantycznego tułacza.

Kupujemy od niego owoc zwany jabłkiem Adama, z którego można ponoć przyrządzić cudowne lekarstwo na reumatyczne bóle (a przy okazji spirytusową nalewkę). Przedziwny: jakby jabłko, na które naciągnięto ludzką skórę (chociaż zieleń owocu temu wrażeniu nieco przeczy), z widocznymi porami i drobnymi włoskami.

Położone teraz na stole w pracowni tajemniczo zachęca, pękającymi porami, do odkrycia swojej zawartości. Nie wiem, co począć z egzotycznym owocem, a ów powoli, niepostrzeżenie i nieodwracalnie kurczy się, nabywając wciąż nowe, otwierające się zmarszczki. Może z czasem upodobni się do oblicza owej starej kobiety z sewastopolskiego pociągu?

*

Nigdy przedtem lepki miąższ melona nie bryzgał mocniej: „Jouissance, jouissance”, powtarzałem. W białej pestce owocu, złożonej w Twojej otwartej, drżącej dłoni był krymski smak czarnej ciszy i Twoich ust, pełnych niczym pękające z niecierpliwej dojrzałości winogrona. Zmierzch niewinności.

Owo ziarenko przewieźliśmy bezwiednie do domu. W kieszeni letniej sukienki. Zapodziało się we wnętrzu, przypominając o sobie podczas Twojego snu.

*

Co nam kazało pójść na ten mały cmentarzyk z licznymi grobami Ślązaków o dziwnych nazwiskach i imionach? Co nam kazało stroić gołymi rękami grób bezimiennego dziecka, zapomniany, tuż przy betonowym płocie? Co nam kazało zająć się nieistniejącym ciałem, śmiercią, w czasie, w którym oczekiwaliśmy M.?

J. była w 4. lub w 5. miesiącu ciąży, kiedy kilka razy w tygodniu zachodziliśmy na ów podmiejski cmentarz i własnoręcznie porządkowaliśmy grób nieznanej nam istoty. Najpierw ustawiliśmy drewniany krzyż, oczyściliśmy ziemię z chwastów i plastykowych kwiatów i usłaliśmy „grobik” gałązkami świerczyny.

Kiedy o tym sobie przypominamy, nie potrafimy wyjaśnić naszej motywacji. Powodowani byliśmy jakąś kosmiczną siłą, dla której splot życia i śmierci stanowi esencję. W Reymontowskich Chłopach opis umierającego Boryny sąsiaduje z – pozoru nieistotną –
informacją, że oto w Lipcach urodziło się kolejne dziecko (już nieważne – gospodarz to czy parobek z niego będzie). Spojrzenie z oddali. Natury? Boskiego punktu widzenia? Zabezpieczanie ciągłości. O to troszczy się Ziemia? Ożywiająca istnienie miłość i witalność, to więcej aniżeli przygody osobowej jaźni?

Więc czemu ulegliśmy? Atawizmowi (co tłumaczy stary odruch po przodkach)? Naiwnej wierze w opatrzność (złóżmy hołd śmierci, to być może w chwili, która nas czeka, Tanatos nie splecie się z Erosem)? Ale przecież sam przed sobą ujawniam takie możliwości tłumaczenia zaszyfrowanego znaczenia. W każdym razie mimo takiej świadomości coś/To (może jedno i to samo) gnało mnie z J., kiedy nadeszły pierwsze, ciepłe, wiosenne dni z powrotem na „nasz” grób.

*

Przed wyjściem J. ze szpitala miałem małą ideę fiksata. Robić M. zdjęcia. Każdego dnia o stałej porze. Przed zaśnięciem albo nad ranem. Jak dokumentację czasu Opałki. Zmiana twarzy. Ustawić później (kiedy?) te zdjęcia jedno po drugim. Niech tworzą historię.

W szpitalu po zrobieniu w rodzicielskim amoku 10. z kolei zdjęcia: skąd ta naiwna wiara, że tylko chronologia ma dać prawdziwy obraz porządku?

*

Śpi? Nie śpi? Nie wiem. Nie wiesz? Ma otwarte oczy, otwiera, otworzy, może zamknie. Biorę więc małego i spaceruję. Jak tata Dulski. Kilometry dookoła stoła.

*

Ćwiczenia z rytmiki. Podczas usypiania. Kiedy redukujemy się do ciała.

Wdech – „ło” – pierś się podnosi. „Si” – wydech, opada. „Ło” – „Si”. Nasza mała mistyczno-organiczna dialektyka. Nie ma tutaj czasu. A właściwiej – jest nieważny. Jest wszechświat gry. W doprowadzenie do sennego zatracenia.

Na nic tu słowne perswazje, kołysanki, zasłyszane w zamierzchłej przeszłości wierszyki. Tylko rytm. „ŁoSi”.

*

Drobne olśnienia mogę zapisywać tylko w chwilach, w których potrzeba M. zostaje zaspokojona. A przecież słowo pojawia się tuż przy rzeczy. Musi być silne, żeby się uleżeć. Zdjąwszy małego z rąk, ułożywszy w łóżeczku, mogę zająć ręce długopisem. Wtedy – uda się lub nie. Wywołać słowo, które było wcześniej. Słowo do-rzeczne. Na nic tu warsztat, pamięć, mnemotechnika.

Cierpliwość i pogodzenie.

*

Napisałem kiedyś: „zaskrobane w szczelinie papieru / pióro / zajmuje dłoń”. Krzyk mojego dziecka uzmysławia mi dramatyczną różnicę. Pismo. A. Rzeczywistość. Pragnienie litery romantyków, która przemienia się w ciało. Jakaż ogromna tęsknota za jednością. Jakaż ogromna fikcja. Nietożsamość. Pisanie musi być oparte o brak. Tak jak teraz – dalszego ciągu.

Dobrze, idę, synku, już idę –

nota biograficzna autora

Adrian Gleń (ur. w 1977 r. w Częstochowie) – poeta, eseista, krytyk literacki, historyk literatury polskiej XX i XXI wieku. Profesor w Instytucie Nauk o Literaturze Uniwersytetu Opolskiego. Mieszka pod Opolem. Publikował m.in. na łamach „Almanachu Prowincjonalnego”, „Frazy”, „Nowej Dekady Krakowskiej”, „Śląska”, „Toposu”, „Twórczości” i „Zeszytów Literackich”. Wydał tomy poetyckie: Da (2011) i Re (2014) tom prozy M [małe prozy] (FORMA / FLiHB 2021) oraz kilkanaście tomów literaturoznawczych, m.in.: „Marzenie, które czyni poetą...”. Autentyczność i empatia w dziele literackim Juliana Kornhausera (2013), „Wiernie, choć własnym językiem”. Rzecz o krytyce literackiej (2015), Krytyka i metafizyka (2017) i Stasiuk. Istnienie (2019).

w serii forma 21 ukazały się:

Mariusz Appel „Tonic”

Maria Bigoszewska „Jeden pokój”, „Wołam cię po imieniu”, „Złodziejska kieszeń”

Kazimierz Brakoniecki „Twarze świata”

Krzysztof Ćwikliński „Nocny gość”

Zenon Fajfer „Powieki”, „Widok z głębokiej wieży”

Adrian Gleń „M [małe prozy]”

Tomasz Hrynacz „Dobór dóbr”, „Emotywny zip”, „Pies gończy”

Jarosław Jakubowski „Bardzo długa zima”

Bogusław Kierc „Karawadżje”, „Notesprospera”

Andrzej Kopacki „Inne kaprysy”, „Sonety, ody, wiersze dla Marianny”

Janusz Kryszak „Nieme i puste”

Sławomir Kuźnicki „Kontury”

Joanna Lech „Piosenki pikinierów”

Joanna Matlachowska-Pala „Bezpowrotne”

Piotr Michałowski „Dzień jest wierszem, świat kolorem”, „Zaginiony w kreacji. Poemat z przypadku”

Agnieszka Mirahina „Widmowy refren”

Marek Pacukiewicz „Wieki średnie”

Tomasz Pietrzak „Umlauty”

Małgorzata Południak „Pierwsze wspomnienie wielkiego głodu”

Dorota Ryst „Sample story”

Karol Samsel „Autodafe”, „Autodafe 2”, „Autodafe 3”, „Autodafe 4”

Ewa Sonnenberg „Obca”

Bartosz Suwiński „Bura. Notatnik chorwacki”, „Nawie”, „Wyraj”

Miłosz Waligórski „32 ślady ku”, „Sztuka przekładu”

Grzegorz Wróblewski „Gender”

Adam Zdrodowski „47 lotów balonem”

Marcin Zegadło „Hermann Brunner i jego rzeźnia”

Marta Zelwan „Graffiti”