Copyright © Grzegorz Strumyk, 2016, 2017

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2016, 2017

zdjęcie autora: Lena Strumyk

zdjęcie na okładce: Grzegorz Strumyk

redakcja, projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

redakcja techniczna i konwersja e-booka: RW2010 (korekcja@rw2010.pl)

ISBN 978-83-64974-78-6 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-64974-79-3 (wydanie drugie, e-book)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Płaskowyż

Zdębiałem.

– ...jak sosny urosły.

Coraz więcej zasłaniały. Co roku z góry pozrywany horyzont. Przyrost wyjątkowy, jak po wybuchu. A jałowce wielkie jak postacie, przerosły mnie wzrostem i kolorem. Od czasu jak zacząłem tu zaglądać, po raz pierwszy tak zmalałem. W oczach za to urosło.

Postanowiłem zostać dłużej. Ulotniły się wszystkie nocne pomysły na opowiadanie. Nic z nich nie pozostało poza pragnieniem.

– Zostać tutaj.

Najgorsze, że pierwszym pragnieniom nauczyliśmy się nadawać jakieś wymyślone cele. Jak partyzanci, którym przez myśl nie przeszło, że pokochali wolność życia w lesie, i dla tej swojej nowej ojczyzny, a nie dla żadnej idei, dadzą się prędzej zamknąć niż wykurzyć z lasu.

Ja nie uciekałem, nie pozostawiałem niczego znienawidzonego, nie miałem dosyć. Nie tęskniłem za tym, co kiedyś przeżywałem, zanim nie zobaczyłem teraz po latach zmienionych tych samych miejsc. Zobaczyłem, że drzewa, droga, las nie mogły być żadnym tłem moich zabaw, pierwszych wydarzeń, tylko uczestniczyliśmy w nich na równi poprzez czas. Płaskowyż zalesiony kilka lat przed moim narodzeniem, szkółka leśna w której z trudem przez pierwsze lata mogłem się skryć przed oczami saren i ludzi, był tym samym płaskowyżem poprzez czas, jaki od tamtych chwil upłynął, tak samo dla mnie jak i dla niego. Drzewa i ja dorastaliśmy do siebie przez wiele lat, bym teraz mógł w drzewach zobaczyć istoty nieustępujące człowiekowi w przedzieraniu się do samodzielnego życia, i jak człowiek łatwe do zniszczenia.

Byłem wolny w zamiarach życia i zawsze oczekiwałem w miejscu w którym się znalazłem na zamianę tego miejsca. Mogłem też mieć plany wobec drzew.

– Nie chciałbym nigdy wykorzystać swojej przewagi nad tymi drzewami... tak jak nie chciałem kiedyś...

Regularnie co roku w lipcu pojawiałem się w domu ciotki. W domu ciotki nie było dzieci ani mężczyzn. Żyła samotnie i nawet nie wiem, czy była jakąś moją ciotką, czy tylko tak się ją nazywało, nie ma kogo o to zapytać, i to nieważne. Była naprawdę jedyną ciotką do której chciałem jechać. Do miejsca, w którym interesowałem się światłem przechodzącym przez liście, zapachem rozkładających się łodyg, ratowaniem wszystkiego, co było zjadane. To stawało się jakimś moim obowiązkiem – stała czujność, by nie ominąć zadziobywanego robaka albo wyrywającej się z pajęczyny muchy. Nie ratowałem przecież wszystkich much, tylko te które głośnym brzęczeniem zwabiały mój wzrok. To przez szczegół, przez szczegół obserwacji, że jeśli wyrywa się, wije, skręca, szamocze, to znaczy, że nie chce, że broni się, chce się uratować. I ja też chciałem. Mogłem. Mogłem ratować, kiedy usłyszałem, trafiałem na początek walki. Może to właśnie walka dawała impuls do obrony już prawie pokonanego, bez szans. Zjawiałem się jak niespodziewana w tym świecie siła, i z radością przyglądałem się ucieczce tego, który był przeznaczony do zwycięstwa. Dosyć wcześnie zauważyłem jakieś prawo do zabijania, choć wtedy tak tego nie nazywałem, a dziś tym bardziej, to była konieczność zabicia kury, aby na stole zjawił się dobry obiad. Nic więcej. Aż tyle. Tu było jedno, a tu drugie, ale w przemienieniu się biegającej po podwórku kury w rosół uczestniczyłem jako świadek, a później jako nadwrażliwy kat. Nadwrażliwy, więc z tym większym rozmachem wykonujący swą rolę. Ten obiad zanim stał się mięsem, był żywą kurą, którą wybierałem z ciotką, słysząc jej argumenty za zabiciem tej białej, a nie tej nakrapianej. Zawsze był jakiś wybór, jakaś konieczność, jakieś za i przeciw, jakaś ciekawość aktu, modlenie się i odraza, a zaraz potem przyjemność na myśl o czekającym obiedzie. Różne głody niezwykłych zdarzeń zaspokajały się przy okazji. Ale tym pierwszym głodem był głód własnego żołądka, jak głód własnego życia, nie do odrzucenia, nie dający o sobie zapomnieć, nie do przezwyciężenia, głód nad głody, praprzyczyna pierwszych pytań: dlaczego? Na to pierwsze pytanie o zniknięcie kury była odpowiedź w południe na obiad. Choć kury nigdy nie miały tak smutnego spojrzenia jak złowione ryby i przez to trudno było mi je polubić, to z czasem z trwogą zauważyłem, że oczy niektórych ludzi są podobne do kurzych, że biegają z trzepotem jak ptaki, i tak samo nie rozumieją tego, co muszą robić, a to robią i nie wiedzą, co się z nimi dzieje jak osłabną, a wiedzą, że słabe zwierzę trzeba w pierwszej kolejności zabić.

To wszystko przez głód, który jest w każdym żyjącym ciele.

Tak samo we wróblu, jak w żabie, i tak samo w człowieku każe działać, tłumaczyłem, i wystarczała mi ta odpowiedź do końca tego świata, który się skończył nieodwołalnie wraz z pierwszym transportem jaki widziałem.

Któregoś lata nie było już co ratować.

Jak co roku, matka odwoziła mnie do ciotki, pomimo że nie doczekaliśmy się od niej listu. Nieraz już tak bywało, nie lubiła pisać, telefonu nie miała. Wiedzieliśmy, że zawsze mnie przyjmie na miesiąc wakacji. Ciotka była starsza od matki, i każdego roku przy okazji tych odwiedzin długo ze sobą rozmawiały, chodząc po polach i brzegiem lasu. Ciotka mogłaby być siostrą mojej matki, która tęskniła do prawdziwej przyjaźni, której nigdy jej nie zastąpił ani mój ojciec, ani jej matka, o czym dowiadywałem się powoli i długo. Kiedy to zrozumiałem, wiedziałem już, że jestem do niej bardziej podobny, niż chciałbym.

W drodze od przystanku autobusu do domu ciotki nie rozmawialiśmy prawie. Matka jeszcze bardziej ode mnie musiała tęsknić za przestrzenią. Oddychaliśmy w ciszy. Już z daleka widać było jakieś zagęszczenie cieni wokół parterowego domu, jedynie biała ściana obory świeciła w zieleni. A później, im bliżej, tym gorzej. Sąsiedzi, rodzina, której nigdy wcześniej nie poznaliśmy i tłum ludzi mających naraz coś do zrobienia. Zatrzymaliśmy się i z odległości przyglądaliśmy się załadowywaniu wszystkiego. O nic matki nie pytałem, ani matka nie starała się nic mi tłumaczyć.

Do dziś widzę obrazy załadunku całego świata i przesuwających się samochodów w nieznanym kierunku. Obrazy wrosły w pamięć jak pionierskie drzewa, w przygotowaną przez nie glebę mogły już później wrastać zdarzenia coraz bardziej wymagające zrozumienia.

Jednym rzutem, jedną drogą odchodziły, transport za transportem.

Za pierwszym czarnym samochodem, żegnanym jeszcze wzdłuż drogi, ruszył autobus o najsmutniejszym kolorze, kolorze nienazwanym. Zaraz po nim w półotwartej ciężarówce przesuwały się boki krów. Światło i kurz wymazywały sprzed domu codzienny ruch. Kiedy matka, chcąc coś powiedzieć, tylko lekko pociągnęła mnie w powrotną stronę, nie chciałem iść, starałem się jeszcze coś dojrzeć ponad płotem, za otwartą bramą. Pośpiech z jakim znikały wokół domu oznaki życia zmuszał do wypatrywania najdrobniejszych szczegółów, ale szczegóły były nieruchome.

Matka coraz bardziej zdecydowanie chciała odejść, lecz to ja zatrzymywałem ją w miejscu.

– Wszystko zabierają? – zapytałem, ale na pewno nie tylko matki.

– Może tu się tak robi.

– A my skąd jesteśmy?

– Nie wiesz?

– Wiem. – A potem zaraz ten wybuch. – Po coś tu mnie przywiozła? Nienawidzę cię.

Oboje przestraszeni wracaliśmy do domu z walizą sto razy cięższą, niż przy wyjeździe. Razem zrozumieliśmy więcej.

Dużo, dużo później odkryłem. – Rodzice muszą trafić na swoje dzieci, i dzieci na swoich rodziców.

Ja z matką trafiliśmy na siebie. Tego jestem pewien. Myśmy poranieni w takich chwilach jak tamta, raniliśmy za cały świat kogoś najbliższego jak rani się przyjaciela, o którym się wie, że nie odda, że zrozumie, że to nic innego tylko nasza bezsilność.

Myśmy nigdy nie pamiętali dłużej raniących słów, tylko powracali do tych chwil, szukając, o czym te słowa mówiły.

Myśmy, myśmy... myśmy przecież nie traktowali siebie inaczej niż resztę świata. Szukało się znaczeń, najbardziej wtedy, gdy nic nie można było zrobić.

Od tamtego czasu, przez lata nie chciałem zaglądać w to miejsce. Tylko czasem sen przeciągał mnie przez małe gospodarstwo ciotki, a raczej przez to, co z niego pozostało we śnie. A sen był realistycznym dalszym ciągiem zdarzeń, z rodzaju najcięższych z możliwych snów, jak wieczny sen o lęku przed kontrolą biletów w pociągu. We śnie stałem w tym samym miejscu, co wtedy z matką, i jak z jakiegoś ukrycia w otwartej przestrzeni patrzyłem, co dalej się dzieje. Nielegalnie byłem i bezprawnie, bez żadnego wytłumaczenia na proste pytania, kim jestem i co tu robię. Ani z rodziny, ani obcy, tylko ktoś kto tu bywał i chce się upomnieć, żeby trwało to, co polubił.

A najbardziej na świecie polubiłem oczy zwierząt. Miało już tak pozostać. W wydarzeniach, w których nie chciałem uczestniczyć byłem w sytuacji ryby na brzegu, która jeszcze długo potrafi oddychać z otwartymi oczami wlepionymi w toń nieba. Nie oddech, poruszanie się skrzeli ryby, czy futerka królika, ale właśnie oczy były dowodem życia pewniejszym od jakiegokolwiek ruchu. Granica między wilgotną, żywą wypowiedzią oczu, a mętniejącym, rozsypującym się wyrazem rozciągała się na drzewa, kwiaty, kamienie.

Nie myślę dziś wcale, że przypisywanie daru widzenia roślinom i rzeczom wyróżnia tylko dzieci i musi zostać porzucone przez nie jak miłość bez imienia. Nie wstydzę się tego, nie zaprzeczę, nie zrezygnuję ze swojej wiedzy o widzeniu nas przez świat, kiedy się tego zupełnie nie spodziewamy. Może to jedyny powód życia – być widzianym nie przez wszechwiedzące oczy tylko przez oczy królika, ptaka, drzewa.

Właśnie spojrzenie w oczy królika było bezpieczniejsze, bliższe od spojrzeń w oczy ciotki, kiedy wybierała go z klatki.

U ciotki zawsze był jakiś wybór: „Wybieramy tego króla, wybieramy tę kurę, wybieramy tego cielaka”. „Patrz, ten jest żywszy, a ten jest trójbarwny i już stary, tego wybieramy”.

Ale ja widziałem w głębi klatki tylko oczy królika, czyli prawie wszystko, co wyznaczało dla mnie jego życie, i jeszcze zielone liście, które jadł z mojej ręki, też oczami, patrząc zawsze na mnie.

To po oczach od tamtej chwili poznaję, po której stronie chcę pozostać, nie chcąc pozostać po żadnej, w chwili, kiedy się pozostaje samemu. Jak królika co parę dni, wybierano co kilka lat kogoś z najbliższych, kogo ostatnie zapamiętane spojrzenie wypalało się w pamięci czymś na podobieństwo szaleństwa, pytaniem, czy to ja czasami nie opuszczam kogoś, żyjąc dalej. I była we mnie radość, że mogę o tym myśleć, pytać, że dałem sobie prawo do takiego spojrzenia na śmierć, w którym to żyjący zdradzają tych wybieranych, godząc się zawsze, bo inaczej nie mogą, muszą dalej, chcą, mają obowiązki i pamięć. Ale źródło pamięci odpływa, wysycha, zamienia się w koryto legendy, mitu, który ożywia sam siebie. A źródło, które było człowiekiem, królikiem, przyczyną nowych odkryć, zaprzeczeń, powtórzeń znika, nawet nie znika, bo znika to pięknie chmura, ale rozpada się, zamula, psuje, tak, że przed pięćdziesiątką w grubym zeszycie zapisałem życzenie, bez pretensji i bez adresu. – Jeśli dostaliśmy skończone życie, to powinniśmy je dostać z siłami do końca.

Bo o nieodwołalnej konieczności nie ma co gadać, jeśli nie istnieje wybór, rzecz jest uczciwa od początku... ale te długie przygotowania, jak do niedzielnego obiadku u ciotki, przed którym trzeba było wybierać najsłabsze stworzenie wśród nic niewiedzących królików. Za to ja wiedziałem i będę musiał wiedzieć więcej i jeszcze więcej o przygotowaniach do obiadu, uczty nawet według niektórych.

Wszystko przez te oczy królika i ciotki.

Obrazy, jakie widziałem w tych oczach, zaraz się odwracały w swoje przeciwieństwo. Oczy królika przyzwyczajone do naszego widoku widziały nieprzerwany wodospad łąki spadający codziennie z naszych rąk, ciotki oczy widziały cel swojego życia i zagłębiały się w czekające ją czynności. Ale za chwilę królik ginął, a tylko trochę później ciotka płakała po niezjedzonym przeze mnie obiedzie.

Uciekałem przed nią w zieloną przestrzeń, w roślinność, zagmatwaną i dającą proste schronienie, plątaninę łodyg, migotliwą zabawę światła i cienia w tyle ogrodu. Tam świat roślin wydawał mi się sprawiedliwszy, chyba dlatego, że żadna z nich nie protestowała przed ginięciem, pochłanianie odbywało się w zgodzie i ciszy. Może to przede wszystkim cisza decydowała o odbiorze świata roślin jako lepszego od świata ludzi i zwierząt. Na pewno był to świat pozbawiony możliwości wyboru, zależny od losu, który rzucał na ziemię, nie od własnego wyboru zajęcia czyjegoś miejsca.

W czasie krótkiego lata mogłem zobaczyć odrastanie, przemianę ściętego w nowe łodygi, i najważniejsze, że rośliny miały też oczy pod ziemią, oprócz tych na powierzchni liści w gęstwinie. Jak podtopiony las z daleka albo wyspa pokrzyw ukazywały w swojej niedostępności spojrzenie w cieniu, spojrzenie zawsze obecne bez konieczności ujawniania. Spojrzenie roślin czuło się na sobie jak poruszające nimi powietrze.

To może wtedy, na pewno wtedy powstało uczucie bliskości z drzewami. Z ich podwójnym istnieniem, rozległym, rozgałęzionym w powietrzu i w ziemi, pod którym zakopywało się umarłe króliki. W górze światło i ruch, ulga od dochodzącego powietrza. W dole kontrolowane gnicie, bo kto choć raz nie zajrzał do zakopanego przez siebie martwego ptaka czy kreta? Ja tak, zaglądałem do chwili gdy w ziemi zaczął się wielki ruch, i już więcej nie zaglądałem.

Drzewa musiały być pierwszymi większymi od człowieka tworami jakie on zobaczył, musiały być pierwszymi domami jeszcze przed jaskiniami, pierwszymi świątyniami. Tak musiało właśnie być, jeśli przeżyliśmy, dotrwaliśmy do tej chwili.

Drzewo zostało moim pierwszym wszechświatem w całości objętym wzrokiem od czarnych dziur w ziemi do wirujących galaktyk wśród liści, wchłaniało do wielkości zimnej grudki ciepłego królika i wybuchało nowymi jasnymi liśćmi w rozszerzającej się latami koronie.

Skąd mogłem wiedzieć, nie wiedziałem, że po kilkudziesięciu latach tak to wszystko zobaczę, wyświetlone w jednym podzielonym kadrze. Przypomniane obrazy i białe litery tłumaczenia, jak w niemym filmie.

Nawet nie wiem, czy to dopiero dzisiaj się zaczęło.

Rozpętała się nienazwana jeszcze wojna, prawdziwa zagłada wolnych, starych drzew, koniec podróży najpiękniejszą kiedyś aleją, przy której kończą się teraz wielkie drzewa naznaczone do ścięcia białymi krzyżami.

– A więc jednak uciekam? Ale skąd? Ze swojego czasu? Do miejsca letnich wakacji u ciotki?, pochowanego królika i kosmicznego drzewa? Żadnej ciotki na wsi nie było. Całe życie w lepkim, tłustym mieście. Ciotka dopiero teraz się zjawiła, w ostatniej chwili, żebym mógł opowiedzieć, jak bardzo zaczęło brakować ciszy, nie milczenia, tylko wymownej, mówiącej ciszy oczu i starego drzewa, ciszy odjeżdżających w transporcie za człowiekiem rzeczy, jego stworzeń, ubrań i przedmiotów, przemawiających swym trwaniem i wiernością aż do zniszczenia. Tylko matka pozostała prawdziwa. Jej nad tymi ostatnimi ścinanymi drzewami przy ulicy opowiadam, a w tle jej nieodnaleziona siostra, moja ciotka otwiera furtkę przez którą można wrócić, ale naprawdę nie ma gdzie wracać, ogrodu nie było, on jest tylko w pragnieniach, potrzebny do wypowiedzenia tego, czego nigdy nie było w takiej skali, jedynie w drobinach, w jakiejś trawce wyrastającej w szczelinach bruku, korzeniach podnoszących płyty chodnika, w oczach psa pochowanego w parku.

nota biograficzna autora

Grzegorz Strumyk (ur. w 1958 r. w Łodzi) – poeta, prozaik, artysta malarz i fotografik. Mieszka w Łodzi. Wyróżniony w konkursie Fundacji Kultury „Promocja Literatury Polskiej” (1999). Dwukrotnie nominowany do Paszportu Polityki. Był także stypendystą Ministerstwa Kultury (2001). Jego powieść Łzy została adaptowana i wyreżyserowana przez Filipa Zylbera dla Teatru Telewizji. Wydał tomy poetyckie: Bezspojrzenie (1994), Le Rutki (2009), Re _ Le Rutki (FORMA 2010), zbiory prozy: Zagłada fasoli (1992), Podobrazie (1997), Patrzeć i patrzeć (2002), Kra (FORMA 2016) oraz powieści: Kino-Lino (1995), Łzy (2000), Pigment (2002) i Nierozpoznani (FORMA 2008). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2011  (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014). Na www FORMY prowadzi blog „DYŻURKA Grzegorza Strumyka” – http://www.wforma.eu/dyzurka-grzegorza-strumyka.html.

w serii kwadrat ukazały się

„2008”, „2011”, „2014” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”