Copyright © Halina Olsińska-Turczyńska, 2012, 2022

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2012, 2022

zdjęcie autora: Henryk Maćkowiak

grafika na okładce: Krzysztof Krawiec

redakcja, projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Agata Borowicka, Anna Nowakowska

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-60881-55-2 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66180-89-5 (wydanie drugie, e-book ePub, mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Dla Halszki

CAŁY TEN CZAS

MARTWA NATURA

Potem mówiło się, że wszystko stało się z powodu jego swoistej ułomności: przyglądania się światu ze zbyt bliskiej odległości, skutkiem czego wnioski jakie wyciągał, z braku właściwej perspektywy, zaburzone były nadmiernym subiektywizmem, a oceny błędne, więc i prognozy tak błędne, iż każdy, kto chciałby na nich cokolwiek budować, skazywał się na fiasko. Jako naiwny entuzjasta pełen niezachwianej wiary w swoje ponętne fantasmagorie, udzielające się w miejsce rozczarowanych wyznawców (jednakże nie do końca przekonanych o jego destrukcyjności, gdyż wielu swoje upadki wiązało raczej z własną niedyspozycją lub niełaskawym działaniem losu) zdobywał natychmiast nowych zafascynowanych jego niezwykłymi umiejętnościami, bezceremonialną dobrocią i altruizmem, choć ten niejednemu wydawał się podejrzany. Właśnie wyjaśniał, co prawda, że jest to pejzaż zimowy, sam jednak w skrytości ducha wcale o tym nie był przekonany Owszem, pewna surowość modelunku tu i ówdzie zaznaczona przebijającym spod cienko rozprowadzonej farby splotem lnianego, grubo tkanego gruzełkowatego płótna i monochromatyczna tonacja w jednym tylko miejscu, w prawym dolnym rogu tuż przy bocznej krawędzi krosna złamana bijącym jakby zza obrazu silnym jaskrawym światłem, a w rzeczywistości wytryskującym z rozwarstwienia błękitnawej szarości olśniewającej muldy farby i bieli cynkowej, która pojawiła się tam wskutek przypadku – autorytatywnie już zatwierdzonego, jako przemyślana i niezawodnie arbitralna decyzja. Kiedy większość postrzega ten obraz jako zimowy pejzaż, należy tę wersję przyjąć i uwiarygodnić, bowiem nie jest ważne, co sobie sam zamierzył ani nawet to, jak się to jemu wydaje w efekcie; ważne jest to, czym owo dzieło jawi się innym oczom. Gdyby chociaż malował je z myślą o nich, widzach, mógłby ich sądowi naprawdę zaufać, może nawet uznać i przyjąć za własny, rzecz jednak w tym, że malował je dla swojej satysfakcji, choć bynajmniej nie dla zaspokojenia mizerii własnej pychy gotowej zawsze zadośćuczynić próżności. Ledwie położył pierwszą plamę, a nawet nie tyle ją położył, co zamarkował tam, gdzie przeczuł właściwe dla niej miejsce, już wiedział, że to, co w niedalekiej przyszłości nazwane zostanie Pejzażem zimowym lub Pejzażem zimą, nie jest nim, ale zasłoną, błękitnawoszarą chustą lub woalem ukrywającym coś bardziej martwego niż skostniały na mrozie zimowy widok niskiego nieba lub pokrytej śniegiem bezbrzeżnie smutnej nieogarniętej okiem równiny i bardziej ślepego niż zastygłe ze zgrozy oko, a nawet bardziej martwego niż trup. Całą swoją sztukę traktował jako zasłonę właśnie, jako ukrywające istotę danej rzeczy zawoalowanie kryjące go, niewydające na łup ciekawskich oczu. Ową zasłoną był nigdy nieustający proces powiększania jakiegoś charakterystycznego fragmentu ciała lub przedmiotu aż do zatracenia właściwej im formy, czy też odrzucenia ich kłamliwej zewnętrzności; odsłaniał w ten sposób istotę rzeczy, która jednakowoż była dla innych skryta za grubą, nieprzenikalną kurtyną. Tak właśnie się bronił, nie wystawiając na łup swoich emocji, wrażliwości i uczuć. Postępował jak bezduszny manipulator właśnie dlatego, że nie był bezduszny. Pogardzał przyziemnością filistrów całym swoim wolnym czystym duchem, i otoczony ludźmi był niedostępnym artystą zamkniętym w kokonie swego sekretu jak w wieży z kości słoniowej. Na ogół uchodził za człowieka życzliwego, łagodnego i chętnie biorącego udział w życiu społecznym. W istocie jego sztuka skutecznie odgradzała go od reszty świata, choć tylko dla niego było jasne, że nie można zbliżyć się z kimś, kto żyje jako niewidzialny; można się z nim, co najwyżej boleśnie zderzyć. Niekiedy, ale tylko wśród przyjaciół, lansuje tezę, że tak czy inaczej w sztuce chodzi o zatarcie różnicy między dwiema rzeczywistościami – faktyczną i pozorną lub też przesunięcie tej ostatniej do pierwszej i tym samym odebranie jej atrybutów imitacji, fałszywki, czegoś lipnego i na niby: ‘Jeżeli ten gliniany dzbanek i tkwiące w nim pędzle istnieją naprawdę w swej trójwymiarowej przestrzeni a także w danym im wymiarze czasu, to przecież także ich przedstawienie na płótnie także jest faktem, choć sprowadzonym do dwóch wymiarów przestrzeni, ale że nie wyzutym z czasu, zatem, panowie, właściwie o pozorności czego tutaj się mówi? Czy przypadkiem nie chodzi tu bardziej o jeden z teologicznych argumentów na istnienie Boga i negację stwórczych mocy człowieka niż szukanie zgodności między dwoma aktami twórczymi – ex nihilo i ex materia, a więc coś z czegoś już istniejącego, by przyjąć za własną Arystotelesowską myśl o materialnej przyczynie wszystkiego?’. Było rzeczą zupełnie oczywistą i na miejscu, że w takiej sytuacji musiało paść pytanie o jego stosunek do stworzenia świata przez Boga, o to, czy w nie wierzy? ‘Nie – odparł natychmiast. – Nie wierzę, ale z tego właśnie powodu muszę w nie uwierzyć i zaakceptować’. Kobieta, która go o to zapytała, siedziała pod oknem na niskim stołku. Jej szare oczy skierowane na niego, ogarniały jednak całe wnętrze. Miała na sobie gruby długi sweter i fałdzistą szeroką spódnicę, która teraz zebrana z boków tworzyła wełnistą pręgę między lekko podciągniętymi do góry udami. ‘Ach – powiedziała – dobrze wiesz, że nie musisz’. ‘Wcale o tym nie wiem, gdybym wiedział... Ale to i tak by niczego nie zmieniło. Absolutnie niczego. Rzeczy pozostałyby niezmiennie na swoich miejscach, a sprawy toczyłyby się wedle swoich porządków po to, aby anulować ową niezmienność rzeczy, skruszyć je i odesłać do niebytu wszystkich przestarzałych lub choćby tylko niemodnych form. Wiara więc to tylko puste echo czegoś, czego w żaden sposób nie potrafimy odtworzyć w pamięci, mimo przekonania, iż to w niej właśnie, gdzieś na miejscu styku komórek nerwowych, w synapsach, tkwią jej pierwotne źródła’. ‘I coraz to z obrazu na obraz powiększasz w nieskończoność fragment fragmentu, upatrując w tym jakąś dla siebie szansę?’ Zaskoczyła go, sprowadzając całą istotę rzeczy do jakiejś jego subiektywnej, omalże organicznej, potrzeby, ale też zmusiła do refleksji, czy faktycznie jest tak jak to przed chwilą wyłożył, czy też inaczej, skoro uważa, iż każdy jego obraz jest czymś w rodzaju kurtyny, woalu ukrywającego prawdę lub może na odwrót – jakimś niewidzialnym czynnikiem stale i nieustępliwie rozrzedzającym jej strukturę, aby w końcu odsłonić ową prawdę? Ale jaką prawdę? czego prawdę? czyją prawdę? Tę jedną, jedyną prawdę, która jest niepodzielną całością bez imienia i miana. Uśmiechem uchylił się od odpowiedzi, kobieta zaś rozumiejąc, że zapytała o coś, na co nie ma, bo być nie może, odpowiedzi, zwinnie podniosła się z miejsca, a zwitek grubej tkaniny leżący wierzchem między jej udami rozwinął się i opadł, fałdy spódnicy rozbiegłszy się wokół ukrytej osi, zafalowały i na moment znieruchomiały, aby znów falować w rytm kroków zbliżającej się do malarza modelki, która podawała mu rękę, mówiąc przy tym: ‘Cokolwiek chciałam powiedzieć czy wyjaśnić i tak sprowadza się do tej zasadniczej uwagi, że świat przedstawiony jest niczym innym jak projekcją martwej już natury. Zatem nie jestem pewna, czy pod tą martwotą, żeby nie wiem jak nieskończenie ją powiększać i tym samym docierać do jej coraz głębszych warstw, kryje się owa tajemnica istnienia, a tym samym także jego stwórcy. No, ale skoro o tym się tak mówi, jeśli się coś takiego jawi jako problem, może nie mam racji i upatrując w tym symptomy śmieszności, sama się ośmieszam’. Jej ręka była chłodna i sucha jak stepowy wiatr. Na ogół krytycy postrzegali go jako kontynuatora fauwizmu, choć już zmodyfikowanego, okiełznanego i ujętego w karby woli i konieczności, a nie przygodności, której hołdowali ekspresjoniści bezforemnej abstrakcji. Wszyscy owi mędrcy jednak zainteresowani wyłącznie tym, co zewnętrzne i powierzchniowe, mylili się w swych ocenach, intuicjach i przekonaniach – przynajmniej w jego przypadku. Nie miał jednak o to do nich pretensji, przeciwnie, przyjmował ich opinie sine ire et studio z godną podziwu wytrwałością, zupełnie jakby zamierzał się z nimi liczyć lub z nich korzystać. Oni też to wiedzieli, lecz rozumiejąc, że jego uprzejmość jest maską skrywającą obojętność zarówno na pozytywną, jak i negatywną krytykę, która go ani ziębi, ani grzeje na szlaku, którym podąża w sobie tylko znanym lub przynajmniej przeczuwanym kierunku i celu, tym bardziej lgnęli do niego pełni naiwnej nadziei, iż zdarzy się cud i któremuś z nich ulegnie, wyjawiając coś, co tylko on może wiedzieć, a co jest sekretną zasadą jego sztuki. Że jednak dzisiejszy czas nie sprzyja cudom ani nie jest na nie specjalnie wrażliwy, nie wydarzyło się nic, co jakimś cudem mogłoby się wpisać w cudowność malarskiej epifanii. Jego pozbawione tytułów obrazy krytyka, przygodni recenzenci i szeroka publiczność szczodrze obdarowywali jednak mniej lub bardziej celnymi nazwami, których nie akceptował, ale przyjmował do wiadomości, jak większość życiowych faktów, na które po prostu nie miał wpływu, dalej robiąc swoje nieustępliwie, z uporem i cierpliwie. Aż do owego wieczoru, gdy z bolesną jaskrawością uświadomił sobie, że jakkolwiek długo by się pasował z robotą, bynajmniej nie posuwa się do przodu, lecz tkwi w tym samym, co zawsze miejscu i, co więcej, cel, który sobie niegdyś wyznaczył to chimera, dziwaczny potwór zrodzony z pragnienia dojścia tam, gdzie dojść nie można i rozgorączkowanej, stale usłużnie mamiącej wyobraźni. I że sam staje się chimerą, bytem złożonym z nieprzystających do siebie elementów. Nieprawdziwym jak jego, pożal się Boże, sztuka. Kiedy goście, żartując i poklepując go przyjaźnie jak swój swego, poszli sobie wreszcie, przepełniony migotliwością wrażeń niemających wiele wspólnego z wizytantami, którzy jedynie go zmęczyli, prowokując do kolejnych qui pro quo, wrażeń, których natury nie rozumiał, choć wydawało mu się, że wytryskują z jednego odległego miejsca w czasie, nagle dostrzegł przed sobą szansę, furtkę do czegoś o wiele większego, niż mógł to sobie wyobrazić. Otworzył tę furtkę, mimo że od razu pojął, iż to, na co się waży, to herezja, i że czeka go los apostaty. Wydał się na ten los w pełni świadomy swojej bezbronności, wiary w ideę odszczepieństwa. Za oknem zimowe niebo osunęło się nisko i drobinami zwarło z ziemią. Było dokładnie jak na jego ostatnim obrazie – zimno i duszno tak, że nie dawało się już dłużej oddychać. Zresztą, nie było takiej konieczności.

DROGA OCALONYCH

Odtąd, jeśli dobrze pamiętam, trwa niekończąca się wędrówka wzdłuż wąskiej linii horyzontu, starożytną drogą, chętnie wpisywaną w rzymski rodowód, ale w rzeczywistości niemającą z nim nic wspólnego, choćby z tego tylko powodu, że wiedzie znikąd donikąd, a jedynym celem jej wytyczenia i zbudowania było biec równolegle z widnokręgiem i tym samym w pewnym sensie unieruchomienie go, aby komu się tylko zamarzy – spośród zagubionych na tej bezkresnej równinie – mógł iść tą drogą i w głębi serca być przekonanym, że pokonał iluzję wciąż odsuwającej się widzialnej, ale nierealnej granicy świata; ta chociaż wciąż się uobecnia po lewej lub prawej ręce, wiadomo że to nic, jak tylko widziadło, fantom, powidok. Na początku była nas całkiem nielicha gromadka uciekinierów, ale jak nie chciałem wtedy, tak i teraz nie chcę nic wiedzieć o tym, co się stało, że zostało nas tylko troje: dwie kobiety i ja – dawniej inteligent, obecnie człowiek drogi, z której raczej już nie zejdę, muszę niestrudzenie iść i iść wciąż przed siebie, oddalając się od zmrożonej zaspy, posępnych siwych jodeł i łoskotu przewalających się nad głową szkarłatnych obłoków. Nocami kobiety trzymają się razem, ale ledwie zaczyna świtać, rozdzielają się, szukając każda dla siebie legowiska, bo podobnie jak ja przesypiają dni snem bez snów, wyjałowionym ze wspomnień, wiary i nadziei. Nie rozmawiamy za wiele: nie ma o czym, a nawet jeżeliby się coś znalazło, to doświadczenie uczy – kiedy masz coś do powiedzenia, myśl jak dobrze byłoby to powiedzieć, myśląc jednocześnie, że być może jest to coś, co zostało już dawno pomyślane i wypowiedziane, więc stosowniej milczeć i trzymać się tej drogi pod stopami. To, że nie rozmawiamy wiele, znaczy o wiele więcej niż oznacza, bo cokolwiek by rzec, nie ufamy sobie, a nic tak nie zdradza człowieka jak rozmowa: kim jesteś, skąd, jakie masz zamiary i tak dalej; nawet się nie obejrzysz, człowieku, a jużeś w rowie, obrany do naga i z poderżniętym gardłem. Poza tym, cokolwiek by rzec, nasze losy przy wszystkich różnicach podobne do siebie jak to, co mamy na sobie i co wynieśliśmy z Kraju Zaspy, prostacka okryjbida: wymiętolona czapka uszanka, kufajka ściągnięta w pasie powrózkiem, sukienne sołdackie spodnie i walonki – pożal się Święty Kryspinie – sto razy łatane, zszywane i podklejane jak nie smołą, to żywicą, obwijane paskami znaleźnego brezentu lub dartym z drzew łykiem, które jednakowoż niosą nas jeszcze do przodu. Do brzegu nowego dnia. Kim są moje współtowarzyszki drogi, nie wiem i nie chcę wiedzieć, one zaś nie tylko, że nie interesują się mną, ale również między sobą zachowują należyty dystans: widać zbiegły z różnych zon Zaspy, nie mają więc powodu, by się zbliżyć ze sobą więcej niż pozwala konieczność i norma szlaku. To, gdzie się urodziłem, w jakim środowisku wzrastałem, szkoły i uniwersytety, do których uczęszczałem, i pozycja wynikła z dobrych zbiegów okoliczności osiągnięta w moim dawnym życiu należą tak bardzo do innego świata, że dziś niewyobrażalnego. W tej chwili jestem mniej niż nikim, bo zbiegiem wyjętym spod prawa i z jego mocy ściganym; nie wolno udzielić mi gościny, podać kubka wody czy kromki chleba, dać kamień pod głowę bym spał jak człowiek, bo wedle przepisu nie jestem już człowiekiem, a tylko zbiegiem w ucieczce, dopóki nie dopadnie mnie obława, dopóki nie zostanę ujęty lub, co bardziej prawdopodobne, zabity w jakikolwiek bądź sposób. Nie taję, iż kiedy rozmyślam o swojej sytuacji, takie rozwiązanie wydaje mi się najlepsze i w pewnym sensie sprawiedliwe, a nawet godne. Nie to, że spieszno mi do umierania czy garnę się do śmierci, ale jak każdy ci-devant w odpowiedniej rubryce kwestionariusza ujmowany jako bicz, ‘bywszij intielligientnyj człowiek, były inteligentny (tj. należący do sfery inteligenckiej) człowiek’, wskutek splotu fatalnych dlań okoliczności wyzuty z wszelkich atrybutów owej sfery i strącony na samo dno gnijącej ludzkiej mierzwy, gotów jestem za cenę nawet własnego życia i tak niewartego już nawet zaśniedziałego tynfa bodaj raz jeszcze wyrwać się na świeże powietrze i mając przed sobą nigdy niewyczerpywalną przestrzeń iść nadal naprzód i naprzód do kresu danego sobie czasu. A kiedy się już na to zdecydowałem, bo: dość udręki zniewolenia; dość życia bez życia; lepsza śmierć niż gnicie w gnoju, wtedy okazało się, że nie jestem osamotniony w swych pragnieniach i skłonności do gniewu i buntu. Instynkt samostanowienia nie został we mnie wypalony ani nie skruszał w mrozach, lodzie i śniegu. I oto zebrała się nas całkiem sporawa gromada ludzi wolnych, dla których ciało ważne jest o tyle, o ile utrzymuje w gotowości do pożaru płomień ducha. Ach, ledwie spłynęły śniegi, poluzowała wieczna zmarzlina, tajga wchłonęła w siebie torfiarzy, którzy dopiero co jako ludzie leśni pokotem kładli całe wiorsty świerków, jodeł i modrzewi zerwanych siłą niewielkich krępych syberyjskich mierzynów na brzeg tej lub innej rzeki; ułożone w sągi, częściej jednak ciśnięte byle jak, wyczekiwały chwili, gdy głuche nadranne tąpnięcia rozbiegające się wzdłuż rzeki, dając znak iż uwalnia się ona spod lodu, otworzą im perspektywę dalekiego spływu. Jeżeli drwal, bywało, ginął barując się z borem tajgi, to w każdym wypadku była to śmierć prawdziwie męska, honorowa; życie szło za życie w równorzędnej partnerskiej walce, życie człowieka za życie drzewa. Ale śmierć torfiarza tonącego w błocie, w brei torfowiska, odzierała człowieka z tej resztki godności, jaką przecież w sobie mimo wszystko hołubił. Wielu więc wybierało ucieczkę, niezmiennie w polu ostrzału; niektórzy bardziej ludzcy strażnicy, rozumiejący życie i jego pokręcone sprawy, wychodzili naprzeciw wariactwu wolności i mało chętnie kładli kres ludzkiej męce, upokorzeniu i wstydowi jednym celnym strzałem w plecy lub potylicę. Ledwo przebrzmiewało owo wilgotne tutaj kląśnięcie wystrzału (bo sucho i krótko karabin odzywa się tylko na stepie, a i to wyłącznie albo pełnią wściekłego lata, albo zimą w zmrożonym na szkło powietrzu) już słyszało się uparte jazgotliwe brzęczenie i widziało formujący się nad zabitym szarawy obłok krwiożerczych bagiennych komarów, bąków i much trupojadek. Chociaż byliśmy grupą, czuło się wyraźnie, że nic nas nie łączy ze sobą i przy najbliższej sposobności rozbiegniemy się, aby być od siebie jak najdalej, bo grupa to przede wszystkim łatwy do namierzenia ciemny ruchomy cel, szczególnie na tle surowej bieli śniegu czy to w dzień, czy nocą, człowiek zaś pojedynczy jest prawie niewidzialny, jak gdyby na swą łysą pałę nadział czapkę niewidkę. Fakt pozostaje faktem – o wielkich ucieczkach nigdy tutaj nie słyszano, a te mniejsze są tak małe, że nieistotne, więc, mimo iż uciekinierów obejmuje rygor zbiega wyzuwający ich z wszelkich ludzkich praw, łącznie z prawem do życia, to przecież nikt za nimi aż tak nie goni. Po prostu leci w świat iskrówka i tyle: jeśli masz pecha, to albo cię capną po drodze, albo dogoni kulka i tyle. Opowieści o tym, jak to zbiegłych katorżników rozszarpały niedźwiedzie, zagryzły wilki lub dopadł straszliwy car tajgi, Śnieżny Tygrys, to nic innego jak pospolite gadki ku pokrzepieniu serc, zawsze bowiem piękniej i poniekąd sprawiedliwiej ginie się od kłów i pazurów niż z zaciekłości państwa i jego funkcjonariuszy. Nie taję, że od chwili, gdy tylko zaświtało mi w głowie, że mogę ocaleć, w najdrobniejszych szczegółach rozważałem tysięczne warianty ucieczki, badając swój, współtowarzyszy niedoli i przede wszystkim obozowych strażników charaktery pod względem ich dla mnie przydatności lub szkodliwości, rozpatrując najlepszą ku temu przedsięwzięciu porę roku, a następnie czas dnia i nocy i ostatecznie wychodziło mi niezmiennie, że jeśli chcę przeżyć, muszę uciekać sam, zimą i tuż przed świtaniem, kiedy zwyżkowi i zonowi z psami są najbardziej znużeni, ospali, a często też pijani, choć w takim stanie bywają najmniej przewidywalni, a najbardziej zajadli. Z nich wszystkich najdzikszy stopień zbydlęcenia osiągnął psiarz Musor, lato-zima w długim do ziemi kożuchu i wełnianej czerwonej czapce z nausznikami, z samopowtarzalnym wielostrzałowym sztucerem kałaszem i trzema ledwo dającymi mu posłuch potężnymi owczarkami niemieckimi, który, kiedy tylko miał nockę, a dla szczególnych swych zasług miewał ją siedem razy na tydzień, wiadomo było, że wraz ze swymi pieskami nie przepuści żadnemu państwowemu zbrodniarzowi, jeżeli tylko się na takiego natknie, że zaś zawsze jakiś nie wytrzymywał i opuszczał barak, nieodmiennie dopadały go psy albo kula. Eh, wy tam – ty: życie, i ty: siostro jego rodzona, śmierci łaskawa! Skłamałbym podle, mówiąc, żem się do niej umizgiwał, ale nie minąłbym się daleko z prawdą, wyznając, że niekiedy mało brakowało abym się albo wystawił na strzał, albo sam skończył ze sobą jak tylu innych w Zaspie mocniejszych ode mnie, wytrwalszych i dzielniejszych. Znaleźć się tu na tej drodze przecinającej równinę! Równinę nieograniczoną nieprzebytym lasem, torfowiskami ni bagnem, oznaczało dla mnie wolność ograniczoną jedynie niebem nad głową i płaszczem ziemskim pod stopami. Ledwo sprzyjającej bezksiężycowej nocy wychynąłem spoza zaspy, okazało się, że tkwię w samym środku grupy podobnych do mnie straceńców, z których omal każdy, by pominąć tych powiązanych wspólnotą kryminalnych interesów, pragnął samodzielnie przedzierać się ku swemu marzeniu i nadziei. Zatem zrazu potężna gromada rozpadła się na mniejsze, więc kiedy tylko górny wicher rozerwał przesłony ciężkich atramentowych chmur, dozwalając wylać się księżycowemu światłu, okazało się, że idę na czele kilkuosobowej męskiej kompanii – wielu w okrągłych okularkach na posiniałych nosach, szarozielonkawych szynelach z pagonami lub bez, ale z rękami w przepastnych kieszeniach wypchanych machorką, sucharami i kawałkami suszonego, ale już solidnie spleśniałego sztokfisza. Bił więc od nas nielichy rybi, bez niczyjej obrazy, istnie babski fetor. Szedłem na przedzie gromady, niosąc wysoko czerwony zszargany sztandar, co może było dziwaczne, lecz ostatecznie nie tak szalone jak fakt przypisywania mi zabójstwa budzącego grozę Musora, znalezionego z poderżniętym gardłem na przykuchennym śmietniku, za którym, obok na półuschniętej sosny leżały równie martwe niemieckie owczarki; rzecz jasna nie miałem nic wspólnego z tą zbrodnią, choć jak wszyscy w skrytości ducha cieszyłem się, że tak się stało, bo niewykluczone, że kiedyś sam ubiłbym psiarza jak wściekłego psa. Że zaś stało się to na moment przed naszą ucieczką z Zaspy, więc oszczędziliśmy sobie uciążliwości przesłuchań, a zapewne i tortur, że zaś wielu z nas już dręczono, nie chcielibyśmy doświadczać ich ponownie, tym bardziej że zapewne gdzieś tam w świecie odpowiedzialne służby na pewno spędzały czas, rozwijając i wysubtelniając metody śledcze, bo w tej, jak każdej innej dziedzinie życia postęp opiera się na regule stałej zmiennej, zatem co jeszcze dzisiaj rano uchodziło za ostatni krzyk mody w sferze (na przykład) tortur, w południe okazuje się zupełnie passé i absolutnie démodé, owych zmian jednak na własnej skórze lepiej nie doświadczać. A jednak ja – bicz i to bynajmniej nie samozwańczy, lecz z natury i sądowego rejestru, zmuszony zostałem przyjąć na swoje barki brzemię bohaterstwa. Było mi z tym niewygodnie, ale że odmowa przyjęcia owej honorowej funkcji i tak nic by nie zmieniła, postanowiłem nosić ją z godnością pod łopoczącą mi nad głową czerwoną chorągwią, godłem duchowej odnowy, oczyszczenia się i odrodzenia w ogniu kary za niewinność, w którą po latach resocjalizacji zresztą przestałem wierzyć. W mojej grupie wszyscy byliśmy dawnym inteligentami, specjalistami w najprzeróżniejszych dziedzinach wiedzy uniwersyteckiej, humanistami całą gębą, oblatanymi w historii sztuki i literatury, zdarzali się subtelni, ekscentryczni i egocentryczni znawcy poezji Shelleya i Johna Donna, wykwintni tłumacze Puszkina na tunguski, Norwida zaś na tamilski i, oczywiście, pendżabski, nie mówiąc już o specjalistach od herezji czwartego wieku potrafiących na wyrywki cytować Kodeks Justyniana w oryginale i przekładzie na grekę i dowolny, wedle życzenia, język wraz z komentarzami, ale też znawcach filozofii gotyckiej, tudzież Kanta, Hegla i uczonego monadologa Leibniza. Z tego też powodu zanim znużeni zapadaliśmy w sen, tworzyliśmy wielki krąg dyskusyjny, ożywiając go pomniejszymi staroświeckimi kółkami zainteresowań i radując się, że jednak mimo wszystko wciąż (jak się wydaje) nie przestaliśmy być inteligentami! Mankamentem było, że nie wolno nam było palić ogniska: w nocy zdradzałby nas blask płomieni lub niechby tylko żaru, w dzień słup dymu, a przecież wiedzieliśmy, iż mało co, jak żywy ogień, ożywia i sprzyja dyskusji, szczególnie, gdy jej celem jest nawiązanie do utraconej przeszłości, odnalezienie w niej jakichś utraconych wątków niegdyś będących ponoć całym życiem. Niestety, mimo że wszystko szło tak dobrze, kiedy o brzasku układaliśmy się do snu, okazywało się, że znowu ktoś spośród nas ubył i chociaż w głębi ducha niejednego musiało to cieszyć, przecież napawało też niepokojem: komu z brzega? Ludzie ginęli niepostrzeżenie i w niewytłumaczalny racjonalnie sposób, ginęli bez śladu, zostawiając nam swój skromny dobytek: suchary, skręty z wonnych ziół tajgi z domieszką ostro cuchnącego tytoniu z ogarków biełomorów w obrywku ‘Prawdy’, ostry jak brzytwa nóż wyklepany z kawałka ramy żelaznego łóżka lub podkówki żołnierskiego buta, kawałek rzemienia lub atramentowego ołówka, a pewnego razu ktoś pozostawił fotografię ślicznej dziewczyny – czarnulki o łagodnym spojrzeniu ciemnych oczu i mimo delikatnego uśmiechu z cieniem smutku w kącikach warg. Aż oto zdarzyło się, że któregoś wieczoru, kiedy miało się okazać, że już zostałem sam, nagle ni stąd, ni zowąd, ale po prawdzie z gęstniejącego od mrozu powietrza wyłoniły się jakby nigdy nic dwie kobiety niby razem, a w istocie zupełnie oddzielnie. Wciąż nie mogłem pozbyć się podejrzenia, że wszyscy ginęli tajemniczą śmiercią z rąk fachowców z wytrwale ścigającej nas niewidzialnej specgrupy państwowych zabójców. Dodam, że nawet najbardziej uciążliwa obecność mężczyzn jest niczym wobec towarzystwa kobiet w tak zuchwałym i ryzykownym przedsięwzięciu jak ucieczka z zesłania na końcu świata. Gdybyż jeszcze wskutek splotu okoliczności znalazła się u mego boku tylko jedna kobieta, w miarę fizycznie sprawna niewiasta, jakoś bym to przebolał, ale dwie – mimo że wyraźnie trzymające wobec siebie dystans – miałem za nieusuwalne zagrożenie, tym bardziej że gdzieś głęboko poza zdrowym rozsądkiem kołatała się nader nieprzyjemna myśl, że wbrew pozorom to właśnie one są owym ścigającym po całym kraju zbiegów dwuosobowym komandem spec-zabójców w służbie ludu. Miałem się więc przed nimi na baczności, mimo że starały się jak najmniej pojawiać w polu mojego widzenia, niemniej jednak już sama świadomość ich gdzieś obok mnie istnienia wystarczała bym nie mógł wyluzować się choć na chwilę, uspokoić, odpocząć i zebrać myśli: co dalej?, bo przecież cokolwiek by rzec, uciekałem na oślep, nie będąc wcale pewny, czy oddalam się od miejsca zsyłki, czy raczej przeciwnie, wędruję do niej z powrotem po osobliwej spirali, której istotę stanowi czas, ten sam, co tkwiąc w sprężynie zegarka w niedługim czasie może doprowadzić delikwenta przed Jaroje Oko – surowe oko naszego Iwana Groźnego. Właśnie ujrzałem obie przykucnięte na wprost mnie, ale w odległości plus minus dwóch sążni z haczykiem, z ramionami położonymi na rozsuniętych szeroko udach i sczepionymi między nimi dłońmi w grubych futrzanych łapawicach; bystre czarne oczy lśniące jak wypolerowane kamyki, mimo że osadzone w ukośnych łódkach powiek tkwiły w nich jako wypukłe idealnie okrągłe soczewki skupiające w sobie nie obrazy widzialnego świata, ale światło nawet tak rozproszone i przymglone jak to wypełniające ów zapoznawczy poranek; wymizerowane twarze miały kobiety płaskie, szerokie, z kulkami króciutkich nosów, a naturalnie śniadą cerę pokrywały ceglaste rozlane wykwity jakby trawiącej je gorączki i krańcowego zmęczenia. Kiedy spostrzegły, że nie śpię, obserwując je, jedna z nich, ta znajdująca się nieco z tyłu i skosem w bok za swoją towarzyszką, błyskawicznie sięgnąwszy za siebie wydobyła obrzyna i trzymając jednym ruchem uwolniony z rękawicy palec na cynglu, oczekiwała, co zrobię? Ja zaś przygotowany na najgorsze, przypomniałem sobie drwiącą odwagę małego Walona czy może Flamanda, więc twarzą zwrócony ku kobietom powoli podciągnąłem do brzucha kolana, po czym ukląkłem, prawie jednocześnie z przyklęku dźwigając się do góry, aby stojąc już w lekkim rozkroku, bez żenady sięgnąć do rozporka i skierować w stronę uzbrojonej kobiety rdzawą parującą strugę. Odpowiedziały mi gardłowym śmiechem. W odróżnieniu ode mnie obydwie były dobrze uzbrojone: obrzyn, niemiecki samopowtarzalny Walther, bagnet i nóż myśliwski; wszystko to pokazały mi, abym nie miał złudzeń: w razie czego potrafią się tym wszystkim posłużyć, ale to, że je olałem, one zaś przyjęły śmiechem jak prawdziwie doświadczone i znające życie kobiety, jakoś pozwoliło nam nawiązać i utrzymać kontakt bez jakichś niestosownych poufałości, ale też niepotrzebnych ceregieli. Nie zbliżaliśmy się ze sobą, ale i nie traciliśmy siebie z oczu, jako że póki co byliśmy sobie potrzebni i użyteczni, aczkolwiek bez owego przymusu zżerającego wszelkie międzyludzkie porozumienie ani tym bardziej seksualnego napięcia, które rozładowane w tak ekstremalnej jak nasza sytuacji nieodzownie miałoby tragiczny finał. Poza wszystkim jednak liczyłem, że nieobca im była moja legenda pogromcy Musora i chorążego Czerwonego Sztandaru, cokolwiek bowiem rzec, wciąż byliśmy, jesteśmy i będziemy nieodrodnymi dziećmi tej samej tysiącletniej Wielkiej Niedźwiedzicy. Zresztą, czyż nie wiedziałem tego samego, co one, że wystarczy najmniejszy fałszywy gest lub krok z mojej strony, a już po mnie, znikam bez cienia jak ci, co przez jakiś czas byli pod moją komendą? Z drugiej jednak strony, choć uzbrojone, na swój sposób były bezbronne, bo wylęknione, jakby dopiero przy mnie zdały sobie sprawę z szaleństwa czynu, na który się ważyły i który zrealizowały. Toteż, gdy tylko nadarzyła się okazja, a póki co nie było ich za wiele, przyglądaliśmy się sobie w zamyśleniu i (przynajmniej ja) czemuś zawstydzeni. To wszystko jednak nie uwalniało żadnego z nas od ostrożności, choć ze zrozumiałych względów postępujące zaufanie niedostrzegalnie zbliżało nas, pozwalając mieć nadzieję, że w razie czego w dobrze pojętym własnym interesie będziemy bronić jedności naszej trójcy. Ale i zaufanie i wynikające z niego wszelkie konieczności, bynajmniej nie były niczym nieograniczone, wprost przeciwnie miały przynajmniej dwie mocno zakreślone granice: żadnych osobistych zwierzeń i żadnych świadczonych sobie usług, bo przecież nie uprzejmości. A do tego: nic wspólnego poza drogą pod stopami, niebem nad głową i naciągniętym łukiem horyzontu przed oczyma, czyli o prawdziwej wspólnocie nie ma mowy, bo być nie może. Że jednak od pewnego czasu zaczynało brakować nam jedzenia, jako jedyny wśród nas mężczyzna poczułem nieprzepartą odpowiedzialność za naszą mimo wszystko wspólnotę, poświęcając część przeznaczonego na sen i odpoczynek czasu na ostrożne, najpierw krótkie, a potem coraz dłuższe wyprawy łowieckie, przynosząc z nich już to wiewiórkę, już młodziutkiego zajączka lub pardwę albo kaczkę; sprawione, pozostawiałem na kawałku lodu jak na półmisku i odchodziłem, aby zagrzebany w śnieżnej jamie spać aż do liliowego zmierzchu, kiedy to budził mię zapach pieczystego z szorstkim okruchem skamieniałego komiśniaka. To nic, że była w tym ostentacja, skoro służyła na co dzień zachowaniu ładu i porządku, a tym samym tworzeniu się norm, bez których już choćby tylko myśl o przyszłości wydaje się absurdalna i w żaden sposób nie do zrealizowania, szczególnie w tak niewielkim jak nasze porozumieniu. Tymczasem zima, mimo że trzymała się jeszcze krzepko, wyraźnie łagodniała; zimny suchy szafir nieba z dnia na dzień coraz bardziej mętniał, rozbielając się i rozwlekając cieniutkimi pasemkami, aby te – splątane i na koniec spilśnione w podwieszony nisko szarobury wojłok, nagle pękały i rozrywały się pod gwałtownymi uderzeniami górnego wichru, i przeistoczone w potężne zwałowiska chmur pędzących z południowego wschodu na północ i północny zachód nawilżały powietrze, sypiąc mokrym lepkim śniegiem i pozwalając, by pozostawiane przez nas i zwierzęta ślady wypełniały się wodą. I oto jednego z takich dni, gdy żeby wypocząć przed następną nocą marszu trzeba już było szukać sobie miejsca w pustych jamach jeszcze suchej zmarzliny lub ostatecznie pod zmierzwionymi, gęsto nawisłymi gałęziami świerka, pod cienką warstwą lodu i miałkiego granulowanego śnieżku, kobiety odkryły starodawną drogę, zbrużdżony kamienisty szlak biegnący tak idealnie równolegle do widnokręgu, że sam się nim stawał. Wzruszeni, odczuwaliśmy przepływające między nami dobre fluidy, zwiastuny jeśli nie szczęścia, to przynajmniej dobrodziejstwa losu, którego obietnica leżała u naszych stóp. Kobiety płakały, ja zaś miałem wrażenie nagle zogromniałego mi w piersi serca, gotowego jak ptak wyrwać się z klatki na swobodę. Jeszcze nie zdawaliśmy sobie sprawy z natury odkrycia, jeszcześmy nic nie wiedzieli o tej drodze, jej mocy, celu i przeznaczeniu, ale już samo to, że była to właśnie droga, szlak wytyczony, wyprofilowany i zbudowany przez ludzi mających podobne do naszych aspiracje i zamiary, pozwalało mieć nadzieję niezależnie od tego, że obecny jej stan i wygląd kazał myśleć z żalem o losach jej użytkowników, a ogólnie źle o historii stworzenia, zatem także naszej trójcy. Wpatrując się w widoczne gdzieniegdzie pod lodem hieroglify spękanych i pokruszonych kamieni, w zmierzwioną plątaninę wydobywających się spod nich korzeni traw, białawych niczym chroniczne robactwo, długich, cienkich rozłóg chwastów i dawno temu uschłym, ale wciąż widocznym na poboczach drogi owocowym drzewom, w mętnawym wspomnieniu dostrzegałem siebie sprzed kilkunastu lat wolnego jeszcze od tego człowieka, którym jestem dzisiaj. Ledwo ustąpiły mrozy i ciepły wiejący z południa wiatr roztopił śniegi, ziemia zaś obeschła pod słońcem, ujawnione dwie równolegle wyrżnięte głęboko kołami wozów koleiny doprowadzały obserwatora do wniosku, iż ruch odbywał się tu jednokierunkowo, z biegiem słońca lub pod jego bieg, nigdzie bowiem na poboczach nie dały się dostrzec ślady po zatokach, na których wozy toczące się na wschód, zjeżdżając, dawałyby (z jakiegoś powodu) pierwszeństwo przejazdu tym podążającym na zachód. Nocą, w lunicznym blasku, stawała się droga białokamiennym dnem rozlewnej, krasowej rzeki, nie tylko rybnej, ale przede wszystkim spławnej, po grzbiecie której musiały śmigać wąskie kozackie czółna, płynąć łodzie Czukczów obciągnięte reniferzą skórą, ciężko nieść się tratwy i potężne żaglowo-wiosłowe szkuty o jednym maszcie, ślizgać barkasy i śliczne lekkie jak wodny pył jolki o jasnych kolorowych żaglach. Z nadejściem świtu rzeka wraz ze wszystkimi atrybutami znikała nie wiedzieć jak ani gdzie, pozostawiając nam do użytku swoje podbicie, kamienny starożytny szlak, wytrawione w opoce i utwardzone odwiecznym trwaniem echo widnokręgu. Droga wywiodła nas o wiele dalej niż moglibyśmy dojść, wędrując na przestrzał świata; oczywiście to nie jej pomysłodawcy i realizatorzy ponosili odpowiedzialność za jej degradację, ale czas, który poeta tak słusznie określa skaźcą rzeczy. Jednakowoż owa zniszczona droga nie przestała być sobą, a nawet stała się wcieleniem i symbolem wszystkich innych, jakie tylko są na ziemi. Snułem takie myśli z nadmiaru czasu, bo najpierw przestałem śnić, a potem miast spać – czuwałem, lękając się o swoje życie, bo mimo braku widomych oznak jakiejś szczególnej wobec mnie niechęci czy wrogości kobiet, sama ich obojętność jawiła się jako nienawistna i wroga. Nadal jednak byliśmy osobno razem. Znów, zupełnie jak w Zaspie odczuwałem zależność od przymusów; uwiązłem i tkwiłem w pętli niewidzialnej, acz dotkliwie przykrej przemocy: co prawda nie bałem się jak dawniej strzału w tył głowy, ale nawet czegoś gorszego, czego jednak nie potrafiłem określić ani nazwać. Znaleziony kawałek szkła z rozbitej butelki, mimo słabego jeszcze, mętnego, wczesnowiosennego słońca, pozwalał rozniecać ogień – ciepło, światło rozpraszające nocne ciemności i lęki, możliwość przyrządzenia sobie prostej, ale gorącej strawy (dane jej receptury pozwolę sobie zachować jako sekret przydrożnej kuchni). Jakkolwiek było to prawie niemożliwe, to jednak kobiety oddaliły jeszcze bardziej i ode mnie i od siebie. W miarę przybierania wiosny, wyczerpywały się moje siły i wygasała chęć przeżycia drogi, słabł imperatyw dobrnięcia do jakiegoś ostatecznego punktu na ziemi, miejsca, gdzie chciałoby się być aż do końca. W miarę jak noce stawały się coraz krótsze, dni zaś wydłużając się, jaśniały, darząc ciepłem i pachnącym ziołami pól i lasów, coraz częściej odczuwałem potrzebę dłuższego, a prawdę mówiąc niekończącego się wypoczynku. Doszło wreszcie do tego, że przesypiałem już nie tylko całe dni, jak zwykle, ale i noce, tym samym częściowo przywracając i odnawiając naturalne fazy działania i spoczynku, jawy i snu, życia i pozornej śmierci. Szedłem w końcu już całymi dniami, ale w drogę nie wyruszałem od razu, czekałem, aby wyschła rosa lub podniosła się mgła, ale jeżeli padało, nie ruszałem się z miejsca, lecz roznieciwszy ogień, rozmyślałem, układając od nowa wedle znanego tylko sobie porządku i wagi sekwencje mojego życia, próbując dociec przyczyn wydarzeń już z samego założenia niemogących mi się przydarzyć, że zaś wciąż ich nie rozumiałem, postanowiłem je w przyszłości spisać, bo choć byłem już tylko biczem, wciąż uparcie twierdziłem, że jedynie co napisane przetrwa dłużej niż nasza droga; wierzyłem w pismo, nie będąc pewny, czy po tylu latach zachowałem jeszcze zdolność stawiania liter. Tak to, idąc, pisałem, nie pisząc, formułując swoje myśli i oblekając je w najbardziej stosowną dla ich wyrażenia formę już czułem się autorem swojej, by tak rzec, przeszłości, listu wysyłanego w najodleglejszą przyszłość. Jeśli coś mię niepokoiło, to nagle stwierdzony fakt, że zgubiłem? że zaginęły? gdzieś moje towarzyszki. Ów dzień pachniał mocno macierzanką i miętą, na zboczach jarów jaskrawo żółciły się w ostrym słońcu żarnowce, śniegiem drobnych białych płatków prószyły przekwitające już nad nimi krzewy tarnin i samosiewnych trześni, ja zaś półleżąc w bujnej trawie, oparty plecami o pień brzozy, spod przymrużonych powiek bezmyślnie wpatrywałem się w bezmiar czystego nieba – ciemnoszafirowego pośrodku czaszy, blednącego w miarę, gdy wzrok powoli osuwał się po wklęsłości niebieskiej hemisfery ku widnokręgowi, nad którym nieboskłon stawał się biały farbkową bielą prania. Nie spałem ani nawet nie drzemałem, ale też nie byłem całkowicie świadom swojej obecności w czasie i miejscu, znajdując się w stanie zawieszenia między czymś? rzeczywistym a nierzeczywistym, czymś doskonale mi znanym i zarazem aż do bólu i lęku nieznanym, i oto w tym osobliwym stanie pojąłem, że w trakcie mojej ucieczki cały czas byłem sam, że obok mnie nigdy nie było ani mężczyzn, ani tym bardziej kobiet, a już jeśli, to tylko ich cienie zrodzone ze strachu i samotności, i niewiary, że mnie – urodzonemu pechowcowi – udać się może coś tak zupełnie nieracjonalnego jak nadzieja. Jestem człowiekiem, dla którego nadzieja jest obelgą jak śmierć dla życia. Obydwie – nadzieja i śmierć – upokarzają mnie do głębi mego człowieczeństwa. Tak było już wtedy, zanim trafiłem do Zaspy, i na zesłaniu, i tak jest dzisiaj, gdy pochylony nad stołem zapisuję swoim drobniutkim pismem stroniczki cieniutkiego papieru, pismem ulotnym a niezniszczalnym jak cienie moich towarzyszek niedoli – Nadziei i Śmierci.

marzec 2006

nota biograficzna autora

Andrzej Turczyński (ur. w 1938 r., zm. 15.11.2020 r. w Szczecinie) – poeta, prozaik, eseista i tłumacz. Laureat licznych nagród m.in. Nagrody Fundacji Kultury za Rzeki popiołu (1994), Nagrody im. Księcia Konstantego Ostrogskiego (1997), Nagrody im. Świętego Brata Alberta (1999), Nagrody Specjalnej Ministra Kultury (2005, 2010). Nominowany do Nagrody Literackiej NIKE za Znużenie (2001), do Paszportu Polityki (2001) oraz finalista Nagrody Literackiej GDYNIA za Koncert muzyki dawnej (2012). Wydał m.in.: Źdźbło morza (1971), Wypłuczysko (1977), Fiasko (1986), Chłopiec na czerwonym koniu (1991), Rzeki popiołu (1995), Mistrz Niewidzialnej Strony (1996, 2011), Tryptyk ruski (1998), Znużenie (2000), Mgnienia (2000), Ząb mądrości (2001), Święto ikony (2002), Dietdomszczyzna (2005), Latopis. Powieść doroczna (2007), Bezkres. Eseje paradoksalne (2007), Ten szalony pan Puszkin. Słowo o udręce (2008), Moskwa ‘na Krwi’ (2009), Uzurpacje. Eseje paraboliczne (2009), Szron. Poezje (2010), Koncert muzyki dawnej (FORMA 2011), Zgorszenie (FORMA 2011), Mały ikonostas Bogarodzicy (2012), Miniatura z gazelą (2012), Żywioły (FORMA 2012), Homo Pictor, Homo Viator (2013), Bruliony Starej Ziemi (FORMA 2013), Brzemię (FORMA 2015), Ceremoniały (2017), Źródła (FORMA 2017), Kuglarnia (2018) i Czasy i obyczaje. Wariacje biograficzne (FORMA 2019). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2011 (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014), 2017 (FORMA 2017) i 2020 (FORMA 2020).

w serii kwadrat ukazały się:

„2008”, „2011”, „2014”, „2017”, „2020” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Andrzej Ballo „Made in Roland”

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Jacek Bielawa „Kościelec”

Jarosław Błahy „Rzeźnik z Niebuszewa”, „Zaklęty w szerszenim gnieździe”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn” , „Ukryte myśli” , „Życie zastępcze”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”

Jerzy Franczak „Święto odległości”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Jarosław Jakubowski „Ciemna Dolina”, „Wojna”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”, „Spowiadania i wypowieści”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Ricochette”, „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”, „Wyjście”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Michał Trusewicz „Przednówki”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Henryk Waniek „Miasto niebieskich tramwajów”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”