Copyright © Artur Daniel Liskowacki, 2021

Copyright © Bogdan Twardochleb, 2021

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2021

redakcja: Jacek Gałkowski, Anna Nowakowska

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66759-56-5 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66759-57-2 (wydanie drugie, e-book ePub, mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

PRZYBYSZE I PRZESTRZENIE
Tytułem wstępu i pamięci

Gdy ukazuje się książka z sylwetkami pisarzy – niebędąca słownikiem czy rodzajem encyklopedii, w których dobór nazwisk zasadniczo wynika z wyboru – pojawia się zwykle, naturalne skądinąd, pytanie: dlaczego właśnie oni? Właśnie ci, a nie inni znaleźli się w gronie opisanych? Według jakiego kryterium dokonano wyboru? W przypadku tej książki musimy chyba rzec, że było to głównie kryterium pamięci. Z pamięcią jest bowiem związana geneza pomysłu, by jesienią 2020 roku, w miesiącach 75-lecia polskiego Szczecina i „Kuriera Szczecińskiego”, rozpocząć właśnie na łamach „Kuriera Szczecińskiego” druk cyklu szkiców o ważnych dla miasta i regionu pisarzach związanych z nimi po wojnie. Ważnych, a pamiętanych coraz mniej. Zdecydowaliśmy przy tym z różnych przyczyn, wśród których były też ograniczenia terminowe i objętościowe – zwłaszcza że dopełnieniem cyklu miała stać się książka – że to nasze przypominanie będzie dotyczyć – przynajmniej w pierwszym rzucie – tylko autorów, którzy przeszli już na drugą stronę życia (ich przecież zapomnienie dotyczy i dotyka najbardziej), i że szkiców będzie dwadzieścia. Zdawaliśmy sobie oczywiście sprawę z różnych wad takiej decyzji, uznaliśmy jednak, że mimo ograniczeń, przygotowane przez nas sylwetki mogą ułożyć się – w niedoskonały rzecz jasna, bo niepełny – portret szczecińskiego środowiska literackiego, a przynajmniej jego zarys. Opowieść o nim zaczyna się wcześniej niż 75 lat temu, bo najstarsze z przywoływanych przez nas książek wydano jeszcze przed wojną – zrozumiałe, że nie w Szczecinie i nie na Pomorzu Zachodnim – a ich autorzy urodzili się w pierwszej dekadzie ubiegłego wieku. Książki najnowsze wyszły w roku ubiegłym (2020).

Bilans literatury szczecińskiej sporządzany był już niejednokrotnie – rozmaicie, na bieżąco i z oddali, choć wciąż nie całościowo. Pierwsze znaczące z dzisiejszego punktu widzenia próby to Szczecin literacki (1958), pod redakcją Ireneusza Gwidona Kamińskiego i dwuczęściowa monografia Pisarze Pomorza Zachodniego (1967), nieszczęśliwie w podtytule nazwana „informatorem”, zawierająca obszerny esej Erazma Kuźmy, będący pierwszą syntezą powojennych dziejów środowisk literackich Koszalina i Szczecina (słusznie Jerzy Madejski nazwał go „małą historią literatury”), oraz faktyczny, biograficzno-bibliograficzny informator, opracowany przez Marię Kowalewską. Trzecia z tych książek to niezastąpiona do dziś Literatura na Pomorzu Zachodnim do końca XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny (2003), obszerny tom, powstały pod redakcją Erazma Kuźmy i Ingi Iwasiów. Kilka lat temu opublikowano też innego rodzaju summę: Literatura w Szczecinie 1945-2015. Książki siedemdziesięciolecia (2016), analizującą dokonania szczecińskich literatów pod kątem gatunkowym. Można więc powiedzieć, że poczynione zostały dotąd kroki w kierunku przyszłej monografii. Częściowo monograficzny był zresztą charakter wspomnianego Przewodnika...; niestety okoliczności różnego rodzaju (między innymi niespodziewana śmierć Mirosława Lalaka, który pracował nad nim z Erazmem Kuźmą od początku) sprawiły, że ta wszechstronna publikacja zbiorowa – autorów jest w niej ponad trzydziestu; pracowników naukowych Uniwersytetu Szczecińskiego, ale i dziennikarzy, literatów, bibliotekarzy – nie mogła spełnić wszystkich swoich założeń, nie jest też wolna od pomyłek i błędów (zwłaszcza w hasłach osobowych).

Nasza publikacja też się ich pewnie nie ustrzeże. Nie jest jednak dziełem naukowym. Nie rości też sobie prawa do bycia bilansem czy jakąkolwiek summą. Próbujemy w niej po prostu spojrzeć na wybranych szczecińskich pisarzy i ich dzieło z naszej osobistej perspektywy. Nie tyle zresztą badawczej – podkreślmy – co czytelniczej. Interesuje nas przy tym nie tylko twórczość, lecz także sprzęgnięte z nią – czasem bardzo mocno – życie pisarzy oraz życie ich książek. Jeszcze dygresja: do powyższego wykazu trzeba dodać bardzo pomocne swego czasu informatory bibliograficzne, opracowane przez Halinę Lizińczyk Szczecin literacki. Ludzie i książki w latach 1946-74 i Hannę Niedbał Szczecin literacki 1946-1985, wydane przez Książnicę Pomorską, oraz niewydany niestety, a w pełni przygotowany do druku w pierwszej połowie lat 80., tom Sylwetki pisarzy szczecińskich, którego głównym redaktorem (i autorem syntetycznego wstępu) był Erazm Kuźma. Bodaj dwadzieścia małych monografii o pisarzach, każda o objętości mniej więcej arkusza wydawniczego, napisanych między innymi przez Henryka Berezę, Jacka Łukasiewicza, Andrzeja Waśkiewicza, Mirosława Lalaka, Piotra Jaworskiego, Feliksa Fornalczyka, zostało w maszynopisach. Gdy wydanie książki okazało się niemożliwe, niektóre z nich były drukowane w periodykach literackich.

Siedemdziesiąt pięć lat. Czy jest to okres na tyle długi, by o dorobku kultury pisać z odpowiednim dystansem? Opinie w tym względzie byłyby zapewne różne. Jeśli jednak chodzi o literaturę polską w Szczecinie i na Pomorzu Zachodnim, zaczęła się ona właśnie 75 lat temu. Dłuższego okresu nie ma. I znów dygresja: nie znaczy to, że nie można by pomyśleć o bardziej ogólnym oglądzie literatury, powstającej w Szczecinie i regionie, uwzględniającym czas niemiecki i polski, opracowanym na przykład w ujęciu komparatystycznym (porównawczym), oraz choćby motywy, wątki, tematy, stylistykę pisania o regionie. Próby takie już zresztą były. Przypomnijmy eseje Erazma Kuźmy, Katarzyny Krasoń, Urszuli Mączki, konferencję w Akademii Europejskiej Kulice-Külz, a ostatnio prace Bartosza Wójcika. Wracając do oglądu siedemdziesięciopięciolecia, zdajemy sobie sprawę, że nasza chwila – nasze dziś – nie musi być, a pewnie i nie będzie, przynajmniej w literaturze, żadną datą graniczną, czy szczególnie „dobrym momentem” dla wspomnianej próby dystansu. Ale też nie ulega kwestii, że żyjemy w czasach trudnych, „ruchomych”, poddanych wielu gwałtownym zmiennym, z różnych powodów ważnych, może nawet i przełomowych. Uznaliśmy więc i z tej przyczyny, że dzisiejszy punkt obserwacyjny skierowany na przeszłość ma swoje uzasadnienie.

Dlatego postanowiliśmy przyjrzeć się ponownie, nierzadko po wielu latach, twórczości dwudziestu związanych ze Szczecinem pisarzy i pisarek. Wszyscy z nich, jak już tu powiedziano, są po drugiej stronie losu. Nie znaczy to jednocześnie, że domknęły się ich biografie. Są ich książki, choć może w mroku bibliotecznych półek i magazynów, przytłoczone współczesnością. Być może są nie wydane jeszcze rękopisy i maszynopisy, listy, dzienniki, pamiętniki. Po książki trzeba sięgać głębiej, nierzadko odkurzać (również dosłownie!), otwierać po latach nieotwierania, kierując się choćby zwykłą ciekawością, co kryją, ale i chęcią odpowiedzi na pytanie, co mówią dziś? Czy mają w sobie dość siły, by współkomponować przestrzenie naszego języka i naszą współobecność?

Powrót do książek może przynieść rozczarowania, lub też wywołać co
najwyżej sentymentalne wspomnienia. Jednak sięganie w przeszłość, uwalnianie twórczości z więzów zapomnienia, może też owocować niespodziewanymi odkryciami i olśnieniami. Nie jeden raz już tak bywało. Czy trafiło się to i nam?

Zdajemy sobie sprawę, że dziś trudniej, bo nacisk wydarzeń i słów bieżących jest ogromny – czy to na manifestacjach, w mediach, czy nawet w księgarniach, gdzie rzadko trafia się na wznowienia. Bieżąca „produkcja” literacka jest tak obfita, tak musuje i domaga się kupowania, tak wielu ludzi pisze książki, chce je wydawać i mieć czytelników, że nie ma kto dbać o wznowienia. Wznawia się więc jedynie klasykę i lektury szkolne, o zestawie których notabene słychać, że po raz kolejny będzie dostosowywany do „dzisiejszych potrzeb” (czytaj: wyobrażeń rekonstruktorów). Tak czy inaczej można odnieść wrażenie, że zapominanie o dorobku pisarzy, którzy sami nie mogą już zabiegać o wznowienia swoich książek, jest społecznie akceptowane. Ich nieobecność jest w tym sensie wygodna, że nie blokują miejsc obecnym. Jaki jest tego skutek dla kultury? Kto nie jest obecny w teraźniejszości, ginąc w czasie przeszłym, ginie też z potrzeby pamięci. A gdy pamięci brak, pustkę zawłaszcza chaos zdarzeń bieżących i mgła. W niej trudno się poruszać. Oczywiście może ktoś powiedzieć, że jeśli zapomnieliśmy, to znaczy, że pamiętać nie było warto. Bo pamięć sama odsiewa ziarno od plew, rzeczy ważne od mniej ważnych. To jednak tylko część prawdy – pamięć i w tej mierze nie jest samowystarczalna; jeśli nie wspomóc jej wydobyciem z przeszłości rzeczy i ludzi, autorów i książek, ubożeje, zanika.

A czy naprawdę jesteśmy mądrzejsi, lepsi, piękniejsi, niż byliśmy nie tak znów dawno? Czy nie powiedziano już aby kiedyś tego, co próbujemy dziś powiedzieć? W literaturze na przykład. Czy nie kryją się w niej sprawy i rzeczy zagubione, ale i wyparte z naszej świadomości? Pamięć literacka ocala wiele, nawet jeśli sama literatura się „starzeje”. Nieczytane książki znikają z obiegu, a po autorach zostają nazwiska (dobrze, jeśli choć one). Owszem, znaleźć je można niekiedy w jakiejś zakurzonej encyklopedii – bo już na stronach internetowych nie zawsze – ale to na ogół katalogi zapoznanych i całkiem zapomnianych zdarzeń i znaczeń. Dlatego uznaliśmy, że warto dziś spróbować przywrócić pamięć, przynajmniej w takim wymiarze, jaki jest do ogarnięcia z naszej perspektywy. Można ów wymiar nazwać lokalnym (choć wolelibyśmy rzec, że jest on nasz, bo naszą, szczecińską, regionalną tożsamość tworzył), ogranicza się bowiem do autorów i dzieł szczecińskich, a czasem Ziemi Szczecińskiej, jak mówiono kiedyś nie bez symbolicznego patosu o województwie szczecińskim, zmieniającym zresztą swe granice. Jednak prezentując tych właśnie szczecińskich pisarzy – tu uwaga redakcyjna: szkice z niniejszej książki są wprawdzie powtórzeniem cyklu z „Kuriera Szczecińskiego”, lecz niejednokrotnie różnią się od tekstów zamieszczonych w gazecie; czasem tytułem, bywa że objętością, niekiedy innymi zmianami w tekście – chcemy też przypomnieć, że niejeden z nich dalece wykraczał swoją twórczością poza owe granice; ich utwory ukazywały się w najbardziej renomowanych czasopismach, ich książki były (i niejednokrotnie są) znane i cenione w całej Polsce, wznawiane, tłumaczone na inne języki. Jeśli upominamy się o pamięć dla literatury szczecińskiej w ogóle, to chodzi nam i o to, by twórczość takich autorów, jak między innymi Nina Rydzewska, Maria Boniecka, Franciszek Gil, Ryszard Liskowacki, Jerzy Pachlowski, Katarzyna Suchodolska, Zbigniew Brzozowski, Helena Raszka, Joanna Kulmowa, nie ginęła z pamięci literatury, kultury, ze społecznej pamięci.

Dwudziestu pisarzy wybranych to oczywiście nie wszyscy, o których chcielibyśmy pamiętać i napisać. Ich dorobek i życiorysy układają się w swego rodzaju panoramę 75 lat literatury i polskich losów, tak symptomatycznych dla Szczecina, podobnie zresztą jak całej północnej i zachodniej Polski. Na ich wspólny rys wskazuje tytuł tego zbioru. Bo jego bohaterowie – w zasadzie wszyscy – to przybysze. Jak niemal każdy, kto zaraz po wojnie znalazł się w tym mieście i tym regionie. Tylko jeden z pisarzy, Henryk Banasiewicz, urodził się na Pomorzu Zachodnim. To jasne, że jego rodzice byli przybyszami. Powojenni przybysze pochodzili ze wszystkich stron kraju – od utraconych dopiero co Kresów, co dla wielu długo było tymczasowe, z centralnej Polski (wtedy pisało się „z Centrali”) po Wielkopolskę i stare Pomorze, do tego z Zachodu, z wywózek na Syberię i do Kazachstanu, z Mandżurii. Przybywali z różnymi doświadczeniami życiowymi, a zwłaszcza okupacyjnymi i szerzej – wojennymi. To oczywistość, lecz nabiera ona szczególnego sensu, gdy uświadomić sobie, jak różne w związku z tym są źródła tutejszej kultury, jakie tradycje wnieśli ze sobą – a przez to przyczynili się do kulturowego bogactwa tutejszej wspólnoty – ówcześni i późniejsi pisarze.

Mówiąc „przybysz”, mamy też jednak na myśli szerszy, symboliczny kontekst tego słowa: to także ktoś, kto dopiero staje się tutejszy. Wrasta w przestrzeń, w której się z konieczności czy wyboru znalazł. Ktoś, kto nowych korzeni musi się dopiero w nowej glebie dochować. Czy przybysze, których przypominamy w naszej książce, takie korzenie zyskali, czy poczuli się tu u siebie? Odpowiedzi są różne, jak różne są losy ludzi i książek, o których tu mowa. Wspólna jest przestrzeń, w której się znaleźli i z różnym skutkiem próbowali się w nią wpisać. Obszar wspólnoty, ale i osobistych doświadczeń – przygód z życiem i tworzeniem. Stąd też w tytule niniejszej książki liczba mnoga – „przestrzenie”, bo mnogość to również metafora jakże często odmiennych światów. Wykreowanych na przecięciu – na styku – morza i ziemi, żywiołów będących emblematem Szczecina i regionu.

I słowo w kwestii podtytułu. Pisząc o pisarzach szczecińskich, co jest ujęciem też w końcu umownym, piszemy o tych, którzy w różny, ale widoczny sposób związani byli z miastem – tu żyli, tworzyli, pracowali. Bywało, że tylko przez jakiś czas, ale zwykle przez czas dla swojego życia najważniejszy; i – co również ważne – identyfikowali się z tutejszym środowiskiem, choćby jako członkowie oddziału Związku Literatów Polskich. Mamy wrażenie, że każdy z nich uznałby się za szczecińskiego pisarza, choć niektórzy pewnie widzieliby w tym określeniu jakąś formę deprecjonowania swej ogólnopolskiej pozycji. Szczecińskość była przecież nie tylko „umiejscowieniem”, ale i rodzajem zobowiązania, zadania, roli. W kulturze Szczecina i regionu.

Dwadzieścia sylwetek to tylko część portretów środowiska bogatego w osobowości. Zdajemy sobie sprawę, że dla niejednego pisarza zabrakło miejsca w naszym zbiorowym portrecie. Nie ma tu choćby Eliasza Rajzmana, Czesława Schabowskiego, Mariana Yoph-Żabińskiego, Czesława Czerniawskiego, Ireneusza Krzysztofa Szmidta, a i Leona Zdanowicza, Tadeusza Zwilniana Grabowskiego... Nie ma krytyków literackich, a to też przecież pisarze, jak Stanisław Telega, Erazm Kuźma, czy Jerzy Mazurczyk... Wierzymy, że miejsce dla nich znajdzie się w planowanej kontynuacji – tomie o roboczym tytule Osobni i okolice.

I na koniec jeszcze jedno. Wcale nie egoistycznie, bo przecież w imieniu nie tylko niżej podpisanych: nasza zgoda na niepamięć o czasie minionym byłaby równocześnie zgodą na to, by czas przyszły zapomniał o czasie naszym.

Artur Daniel Liskowacki

Bogdan Twardochleb

noty biograficzne autorów

Artur Daniel Liskowacki (ur. w 1956 r. w Szczecinie) – prozaik, poeta, eseista, publicysta i krytyk teatralny. Prezes zarządu Fundacji Literatury imienia Henryka Berezy. Jego powieść Eine kleine znalazła się w finale Nagrody Literackiej Nike 2001 i otrzymała I nagrodę w kategorii prozy VI Konkursu Literackiego Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek (2002). Powieść Mariasz (FORMA 2007) nominowano do Europejskiej Nagrody Literackiej (2009), a zbiór opowiadań Capcarap (FORMA 2008) nominowano do Nagrody Literackiej Nike 2009. Ostatnio wydał: Kronikę powrotu (FORMA 2012), Elegijki (2013), Capcarap (FORMA 2014, wydanie 2 poszerzone), Ulice Szczecina (ciąg bliższy) (FORMA 2015), Ulice Szczecina (FORMA 2016, wydanie 2 rozszerzone), Późne popołudnie (2017), Spowiadania i wypowieści (FORMA 2018) Brzuch Niny Conti (DK „13 Muz” / FORMA 2019), Hotel Polski (DK „13 Muz” / FORMA 2020), Cukiernica pani Kirsch (DK „13 Muz” / FORMA 2021, wydanie 2, gruntownie poprawione i rozszerzone), Eine kleine (FORMA 2021, wydanie 4) oraz razem z Bogdanem Twardochlebem Przybysze i przestrzenie. Szkice o pisarzach szczecińskich (FORMA 2021).

Bogdan Twardochleb (ur. w 1954 r.) – dziennikarz, eseista. Pracownik Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Szczecinie (1979-1985), Uniwersytetu Szczecińskiego (1985-1988), redakcji tygodnika „Morze i Ziemia” (1988-1989, 1990-1991) i „Kuriera Szczecińskiego” (1991-2019). Autor cyklu Sylwetki pisarzy szczecińskich („Głos Szczeciński” 1979-1981), recenzji, esejów literackich i historycznoliterackich, esejów o dziejach Szczecina, Pomorza, pogranicza polsko-niemieckiego, publikowanych m.in. w: „Dialogu”, „Kurierze Szczecińskim”, „Latarni Morskiej”, „Nowych Książkach”, „Pograniczach”, „Pomeranii”, „Przeglądzie Zachodniopomorskim” i „Transodrze”. Współautor książek: Integracja i tożsamość (2003), Szczecin Grabowo (2005), Codzienne pogranicze (2015), Wrocław i Berlin: historia wzajemnych oddziaływań (2016), Szczecin. Odrodzenie miasta (2016), Zapomniana granica (2018-2020) oraz razem z Arturem Danielem Liskowackim Przybysze i przestrzenie. Szkice o pisarzach szczecińskich (FORMA 2021). Redaktor wyborów wierszy Marii Konopnickiej Samotna (1987), Haliny Poświatowskiej Jestem (1991), prac ks. inf. Romana Kostynowicza W cieniu trzech katedr (1999-2006), artykułów i homilii ks. abpa Mariana Przykuckiego Beati Pacifici (2005-2006), zbioru reportaży Marianowo. Opowieści sąsiadów (2012), publicystyki Roberta Ryssa Iść po granicy (2015), albumu malarstwa Bronisławy Kaczor Jestem tutejsza (2016).

w serii znaki ukazały się:

„Przybysze i przestrzenie. Szkice o pisarzach szczecińskich”

Artur Daniel Liskowacki „Eine kleine”