Redaktor wydania
Paweł Dybicz

Projekt okładki
Iza Mierzejewska

Korekta
Agata Gogołkiewicz

Skład i łamanie
Anna Rosiak

Zdjęcie na okładce
Zdzisław Zaremba/Polska Press/East News

Copyright: Fundacja Oratio Recta
Warszawa 2025

ISBN 978-83-67220-38-5

Wydawca:
Fundacja Oratio Recta
ul. Inżynierska 3 lok. 7
03-410 Warszawa
e-mail: sklep@tygodnikprzeglad.pl

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Paweł Dybicz

Polska Ludowa
widziana z perspektywy 35 lat

ZAMIAST WSTĘPU

Jeszcze kilka lat temu wydawało się, że Polska Ludowa odeszła w niesławie do niechcianej historii i będzie budziła coraz mniejsze zainteresowanie Polaków. Po transformacji ustrojowej w 1989 roku i powstaniu III Rzeczypospolitej miała się jawić jedynie jako okres zniewolenia, mało przemyślanej modernizacji przemysłowej oraz wymuszonych awansów społecznych. Tymczasem budzi ona coraz większe zainteresowanie, a ipeenowski jej ogląd stopniowo się dezaktualizuje i częściej jest odrzucany.

Według wykładni IPN Polska Ludowa oceniana jest jako państwo niesuwerenne, totalitarne, ograniczające wolności obywatelskie i podporządkowane ZSRR, czego przejawem była obecność na jej terenie Armii Czerwonej. Państwo, w którym w rzeczywistości istniał system jednopartyjny, bo PZPR miała monopol na władzę, a istniejące stronnictwa sojusznicze (ZSL i SD) oraz polityczne środowiska chrześcijańskie (w tym parlamentarne) były tylko atrapami. Państwo, gdzie opozycja była jedynie represjonowana, od czasów „żołnierzy wyklętych”, przez stan wojenny, aż do Okrągłego Stołu. Państwo, w którym demokracja była szczątkowa, nagminnie fałszowano wybory i inwigilowano obywateli za pomocą rozbudowanego aparatu bezpieczeństwa (UB/SB, MO), a media znalazły się pod wszechmocnym butem cenzury.

A jak oceniano gospodarkę PRL? Nie mniej czarno. Najkrócej mówiąc, że gospodarka centralnie planowana okazała się niewydolna, co skutkowało chronicznym brakiem towarów, a także przyczyniała się do rosnącego zadłużenia zagranicznego. Przeprowadzona w Polsce Ludowej industrializacja miała głównie odpowiadać na potrzeby przemysłu zbrojeniowego i ZSRR. W życiu codziennym zaś królowały tasiemcowe kolejki przed sklepami oraz kartki na żywność.

Wyrosłe na bezrozumnym antykomunizmie oceny PRL stają się coraz bardziej anachroniczne, a nierzadko wręcz kłamliwe. Ludziom IPN – swoistej policji historycznej – nie udało się narzucić jednej obowiązującej wszystkich oceny 45-lecia Polski Ludowej jako czarnej dziury w historii kraju. Więcej – nie udało się wyizolować z niej PRL i traktować jako tworu funkcjonującego obok polskiego narodu. Nie powiódł się też plan potraktowania ówczesnej Polski jako obcej Polakom, niesamodzielnej, niezwykle represyjnej, niemalże 17. republiki radzieckiej. Podobnie jak uznania całej historii Polski Ludowej za stalinizm w kilku odmianach. Złożeniem IPN było także to, by ludzie traktowali przecież bardzo zróżnicowane dekady PRL jako całość, by nie dostrzegali zachodzących w niej ewolucyjnych zmian, które prowadziły do coraz większej niezależności od ZSRR. Wreszcie by nie widzieli osiągnięć PRL, a często wręcz je negowali.

Dzisiejsza ocena PRL wciąż pozostaje przedmiotem sporów – zarówno politycznych, jak i historycznych, co oznacza, że pamięć o tym okresie jest nadal żywa i istotna dla tożsamości współczesnej Polski. Niekiedy można wręcz mówić o zjawisku nostalgii, charakterystycznym dla społeczeństw dawnego bloku wschodniego.

W ostatnich latach w środowiskach historycznych pojawiła się bardziej zróżnicowana refleksja, więcej mówi się też o dwoistości PRL: represje i zniewolenie kontra awans społeczny i modernizacja.

Przyczyn zainteresowania dziejami Polski Ludowej w ich szerokim ujęciu jest wiele. Warto wspomnieć o najważniejszych. Po pierwsze, coraz wyraźniej rysuje się rozbieżność między oficjalną polityką historyczną rodem z IPN – realizowaną począwszy od szkoły, na większości mediów kończąc – a przekazem rodzinnym, czyli tym, co mówią rodzice i dziadkowie. Po drugie, rośnie zainteresowanie historią ludową, również PRL, jako pokłosie prac na ten temat. Takie tytuły jak Ludowa historia Polski Adama Leszczyńskiego, Chłopki. Opowieść o naszych babkach Joanny Kuciel-Frydryszak czy też Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944–1949 Grzegorza Piątka znacznie przyczyniły się do pogłębienia namysłu nad rzeczywistością Polski Ludowej. Skłoniły również do refleksji, jak na nią patrzeć z perspektywy III Rzeczypospolitej i kilkudziesięciu lat, które minęły od 1989 roku – symbolicznej daty kończącej epokę PRL.

Zaciekawieniu dziejami PRL starają się wyjść naprzeciw ludzie nauki, szczególnie młodsze pokolenie historyków. Nawet niektórzy związani z IPN odchodzą już od hołdowania czarno-białemu wizerunkowi Polski Ludowej, dostrzegając śmieszność w takim widzeniu przeszłości.

Dla wielu czytelników zawarte w tekstach informacje, myśli, tezy i wnioski będą zaskoczeniem, a niejednokrotnie zburzą utrwalony w świadomości obraz Polski Ludowej. Z pewnością wywołają zainteresowanie, ale i sprowokują do postawienia pytania: to tak było w PRL? Mało tego, zderzenie III Rzeczypospolitej z Polską Ludową wpłynie na inny ogląd i osąd obecnej Polski. Czy bardziej krytyczny? To zależy od czytelnika. Nie od autorów, bo ci nie zamierzali narzucać nikomu żadnych ocen III RP.

Warto zaznaczyć, że autorzy wywodzą się z różnych środowisk, są wśród nich profesorowie akademiccy, pracownicy ośrodków naukowych i publicyści. Ich dobór nie był przypadkowy, mają bowiem w dorobku prace naukowe – książki i liczne artykuły, a także typowo publicystyczne teksty odnoszące się do tematyki podejmowanej w książce. Swoje teksty pisali bez ustalania z kimkolwiek zawartych w nich tez. Nie konsultowali się między sobą, nie uzgadniali treści, nie doszło do wymiany myśli ani omawiania wniosków. Autorzy pisali to, co uważali za konieczne i właściwe. Wszystkie teksty, w pełni autorskie, są tylko i wyłącznie ich stanowiskiem i opinią. Jedynym zwornikiem był redaktor publikacji, zarówno jako pomysłodawca projektu, jak i jego realizator. Ale i jego rola kończyła się na określeniu zakresu tematu i jego ram.

Tematyka poszczególnych szkiców jest różnorodna, od spraw stricte politycznych, traktujących o polskiej racji stanu czy o procesie uniezależniania się od „wielkiego brata”, poprzez gospodarcze – polityka gospodarcza PRL oraz spojrzenie na Ziemie Zachodnie i Północne, aż po społeczne – sytuacja kobiet czy mieszczanienie Polaków. W publikacji znalazły się także teksty dotyczące „Solidarności” czy ukazujące politykę historyczną prezentującą Polskę Ludową. Swoistym zamknięciem zbioru są wypisy z Dziennika profesora Andrzeja Walickiego, jednego z największych polskich uczonych, laureata Nagrody im. Eugenia Balzana, wręczanej przez prezydenta Włoch i uznawanej za humanistycznego Nobla.

Oczywiście redagujący ma pełną świadomość, że teksty nie obejmują wszystkich tematów, które należałoby podjąć, chcąc w miarę całościowo zaprezentować ogląd na Polskę Ludową z pespektywy III Rzeczypospolitej. Większego odzwierciedlenia w niniejszej publikacji nie znalazły choćby zagadnienia związane z nauką i oświatą czy kulturą. A przecież nawet zaprzysięgli krytycy Polski Ludowej nie są w stanie zakwestionować znaczenia tych dziedzin w dorobku PRL, ogromnego skoku cywilizacyjnego, jaki się dokonał w latach 1944–1989. To, że Polacy dobrze zaadoptowali się do nowego ustroju, stanowi przede wszystkim efekt wysokiego poziomu oświaty. A ówczesne dokonania w kulturze? Wystarczy posłuchać twórców, którzy przy całym swym krytycyzmie podkreślają jej wysoki poziom. W omawianym okresie doszło także do ogromnej industrializacji Polski, która z kraju rolniczego stała się przemysłowo-rolniczym. Jeżeli niniejsza publikacja spotka się z zainteresowaniem czytelników i wywoła dyskusję, to z pewnością zostanie ona poszerzona o tematykę ledwie w niej zarysowaną bądź w ogóle nieobecną.

Zbiór Polska Ludowa z perspektywy III RP pod wieloma względami jest nowatorski. Do tej pory w zasadzie nie ukazała się praca tak traktująca PRL. Celem autorów nie było bezkrytyczne wychwalanie Polski Ludowej ani jej gloryfikacja, ale też nie mieli zamiaru jej poniżać i niesprawiedliwie osądzać. Publikacja nie rości sobie też prawa do wystawiania ocen III Rzeczypospolitej ani nie dowodzi, że obecna Polska jest lepsza lub gorsza od Polski Ludowej. Jest jedynie próbą analizy porównawczej obu Polsk. Minionej z obecną. Bez wystawiania cenzurek. Pokazuje okres 1944–1989 z perspektywy 35 lat od przeobrażeń, jakie zaszły po 1989 roku: co III RP odrzuciła, a co zostało zachowane lub zmienione. Lektura jasno dowodzi, że nie wolno z historii Polski i dziejów Polaków usuwać jakichkolwiek okresów. Bo historia to przeszłość, ale i ciągłość. Bez tej ostatniej nie ma przyszłości. Ta zaś zależy również od tego, w jaki sposób następne pokolenia będą czerpać z doświadczeń minionych lat.

Niniejsza publikacja powstała dzięki życzliwości i finansowemu wsparciu Fundacji im. Róży Luksemburg, Przedstawicielstwo w Polsce, i jest efektem jej wieloletniej współpracy z Fundacją Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL, wyrażającej się dziesiątkami publikacji.

Paweł Dybicz – absolwent Uniwersytetu Warszawskiego (studiował na wydziałach Historycznym oraz Dziennikarstwa i Nauk Politycznych). Pracę w dziennikarstwie rozpoczął w 1982 roku w redakcji „Sztandaru Młodych”. Od 1995 roku w „Przeglądzie Tygodniowym”, a od 1999 w „Przeglądzie”, gdzie jest I zastępcą redaktora naczelnego. W dorobku publicystycznym ma kilkaset artykułów i wywiadów, głównie z dziedziny historii i polityki. Współautor i edytor kilkudziesięciu książek. Pod jego redakcją ukazała się w ostatnich latach trylogia PRL i skok do neoliberalizmu profesora Andrzeja Walickiego oraz dwa tomy publicystyki profesora Andrzeja Werblana Prawda i realizm. Wydawca zbiorów źródeł historycznych, pomysłodawca i redaktor serii, takich jak Wyklęci nie święci czy Historia bez IPN (w tej drugiej ukazała się między innymi pięciotomowa Zakłamana historia powstania oraz Polska Rzeczywiście Ludowa). Ostatnio opublikował wywiad rzekę z profesorem Andrzejem Romanowskim Życie pełne historii. Prezes Fundacji Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL.

Przyszły prezydent USA gen. Dwight D. Eisenhower w towarzystwie gen. Mariana Spychalskiego wśród ruin zniszczonego Rynku Starego Miasta. W tle resztki kamienic strony Dekerta. Warszawa, 21 września 1945.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Jarosław Dobrzański

PRL z perspektywy idei racji stanu

Czy Polska Ludowa była państwem?

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Paweł Siergiejczyk

Od uzależnienia do samodzielności
– proces wyzwalania się PRL
spod kurateli Moskwy

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Andrzej Karpiński

Spojrzenie na Ziemie Odzyskane
– bilans 80-lecia (1945–2025)

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Robert Walenciak

Od negacji do rządzenia
– spojrzenie na Solidarność

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Dariusz Łukasiewicz

Mieszczanienie Polski Ludowej
po roku 1945

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Joanna Hańderek

Kobiety w PRL

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Bohdan Piętka

Czarna dziura?
Polska Ludowa
w polityce historycznej III RP

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Wiesław Żółtkowski

Spojrzenie na gospodarkę PRL
– widziane z perspektywy dzisiejszej

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Dziedzictwo Polski Ludowej

Z Dziennika profesora Andrzeja Walickiego

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Przypisy

Przypisy są dostępne
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu