Tytuł oryginału
The Cambridge Companion to C.S. Lewis

Copyright © Cambridge University Press 2010
This translation of The Cambridge Companion to C.S. Lewis is published by arrangement with Cambridge University Press
All rights reserved

Copyright © for this edition by Fundacja Prodoteo, Warszawa 2022

Redaktor naukowy serii
dr hab. PIOTR BYLICA, prof. UZ

Redaktor prowadzący
JACEK FRONCZAK

Redaktor merytoryczny
dr hab. ADAM ŚWIEŻYŃSKI

Redakcja językowa
JOANNA MORAWSKA

Korekta
SYLWIA KOZAK-ŚMIECH

Projekt okładki i stron tytułowych
EWA JABŁOŃSKA

Projekt graficzny książki
STANISŁAW TUCHOŁKA • Panbook.pl

Skład
HONORATA KOZON

Ilustracja na okładce
Shutterstock

Wydanie I

ISBN 978-83-66665-75-0 (PDF)
ISBN 978-83-66665-74-3 (EPUB)
ISBN 978-83-66665-76-7 (MOBI)

Fundacja Prodoteo
ul. Rudzka 9 lok. 54
01-689 Warszawa
prodoteo.pl
ebook dostępny na contragentiles.pl/ksiegarnia

Dla Simona Barringtona-Warda

Wierzę w chrześcijaństwo tak samo jak we wschodzące słońce – nie dlatego, że je widzę, ale także dlatego, iż dzięki niemu widzę wszystko inne.

C.S. Lewis, Czy teologia jest poezją,
w: tegoż, Brzemię chwały,
tłum. D. Bakalarz, Oficyna Wydawnicza Logos,
Warszawa 2012, s. 156.

AUTORZY[1]

JOSEPH P. CASSIDY

Był rektorem St Chad’s College na Uniwersytecie w Durham oraz kanonikiem honorowym w katedrze w Durham. Opublikował między innymi: Who’s In and Who’s Out w Living the Magnificat pod redakcją Marka D. Chapmana (2008); Cultural and Spiritual Aspects of Palliative Medicine jako współautor z Douglasem J. Daviesem w Oxford Textbook of Palliative Medicine pod redakcją Dereka Doyle’a i innych (2005); The Post-Communion Prayer: Living Sacrifice w Living the Eucharist pod redakcją Stephena Conwaya (2001); Directing the Third Week w Ignatian Exercises. Contemporary Annotations: The Best of the Review 4 pod redakcją Davida Fleminga (1996); The Is-OUGHT Problem and the Ground of Economic Ethics w Ethics and Economics pod redakcją Masudula Alama Choudhury’ego (1995). Doktor Cassidy przez wiele lat był jezuitą, zanim został anglikaninem. Ma na koncie również wiele publikacji z zakresu etyki społecznej i środkowoamerykańskiej analizy politycznej.

DENNIS DANIELSON

Profesor anglistyki Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. Opublikował między innymi: Milton’s Good God: A Study in Literary Theodicy (Cambridge University Press, 1982; dodruk 2009); The First Copernican: Georg Joachim Rheticus and the Rise of the Copernican Revolution (2006); The Cambridge Companion to Milton (Cambridge University Press, 1989; wydanie drugie 1999); The Book of the Cosmos: Imagining the Universe from Heraclitus to Hawking (2000). Profesor Danielson opublikował także artykuły w periodykach „Mind”, „Nature”, „American Journal of Physics”, „Journal for the History of Astronomy” oraz „American Scientist”.

MARK EDWARDS

Wykładowca teologii w Christ Church i starszy wykładowca patrystyki na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu w Oksfordzie. Opublikował między innymi: Catholicity and Heresy in the Early Church (2009); Culture and Philosophy in the Age of Plotinus (2006); John through the Centuries (2003); Origen against Plato (2002); Neoplatonic Saints (2000). Doktor Edwards opublikował także artykuły w periodykach „Classical Quarterly”, „Journal of Theological Studies”, „American Journal of Philology”, „Downside Review” oraz „Journal of Ecclesiastical History”.

PAUL S. FIDDES

Profesor teologii systematycznej na Uniwersytecie w Oksfordzie, gdzie jest również emerytowanym rektorem i członkiem Kapituły Badań Profesorskich w Regent’s Park College. Opublikował między innymi: The Promised End: Eschatology in Theology and Literature (2000); Participating in God: A Pastoral Doctrine of the Trinity (2000); Freedom and Limit: A Dialogue between Literature and Christian Doctrine (1991); Past Events and Present Salvation: The Christian Idea of Atonement (1989); The Creative Suffering of God (1988). Pełnił funkcję przewodniczącego Doctrine and Worship Committee of the Baptist Union of Great Britain (Komisji Doktryn i Wiary Unii Baptystycznej Wielkiej Brytanii). W roku 2005 przygotował serię wykładów pod tytułem Seeing the World and Knowing God: Ancient Wisdom and Modern Doctrine w ramach cyklu Bampton Lectures. Profesor Fiddes jest redaktorem serii „New Critical Thinking in Religion, Theology and Biblical Studies” w wydawnictwie Routledge.

JOHN V. FLEMING

Emerytowany profesor w Katedrze Anglistyki i Komparatystyki Literackiej imienia Louisa W. Fairchilda na Uniwersytecie Princeton. Opublikował między innymi: The Roman de la Rose: A Study in Allegory and Iconography (1969); Reason and the Lover (1984); An Introduction to the Franciscan Literature of the Middle Ages (1977); Classical Imitation and Interpretation in Chaucer’s „Troilus” (1990); The Anti-Communist Manifestos: Four Books that Shaped the Cold War (2009). Profesor Fleming był rektorem Medieval Academy of America, członkiem American Academy of Arts and Letters (Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury) oraz członkiem Guild of Scholars of the Episcopal Church (Gildii Uczonych Kościoła Episkopalnego).

MALCOLM GUITE

Kapelan Girton College na Uniwersytecie w Cambridge oraz kapelan pomocniczy w kościele pod wezwaniem św. Edwarda Króla i Męczennika w Cambridge. Opublikował między innymi: Faith, Hope and Poetry: Theology and the Poetic Imagination (2010); What Do Christians Believe? (2006; w Holandii i Grecji 2007; w USA 2008); Through Literature w Beholding the Glory: Incarnation through the Arts pod redakcją Jeremy’ego Begbiego (2000); Our Truest Poetry Is Our Most Feigning... Poetry, Playfulness and Truth w Faithful Performances: Enacting Christian Tradition pod redakcją Trevora Harta, Stevena R. Guthriego i Ivana P. Khovacsa (2007). Doktor Guite publikował także poezje w „The Temenos Academy Review”, „Church Times”, „Second Spring”, „Mars Hill Review” i „The Ambler”. Prowadzi stronę internetową www.malcolmguite.com.

STANLEY HAUERWAS

Profesor w Katedrze Etyki Teologicznej imienia Gilberta T. Rowe’a w Divinity School w Duke University w Karolinie Północnej. Opublikował między innymi: A Cross-Shattered Church: Reclaiming the Theological Heart of Preaching (2009); Christianity, Democracy and the Radical Ordinary – jako współautor z Romandem Colesem (2008); The State of the University: Academic Knowledges and the Knowledge of God (2007); Matthew: A Theological Commentary (2006); Performing the Faith: Bonhoeffer and and the Practice of Non-violence (2004). W roku 2001 przygotował serię wykładów pod tytułem With the Grain of the Universe w ramach cyklu Gifford Lectures na University of St Andrews. Profesor Hauerwas jest jednym z założycieli Ekklesia Project – ekumenicznego komitetu doradczego.

ALAN JACOBS

Profesor w Katedrze Anglistyki imienia Clyde’a S. Kilby’ego w Wheaton College w stanie Illinois. Opublikował między innymi Original Sin: A Cultural History (2008); Looking Before and After: Testimony of the Christian Life (2008); The Narnian: The Life and Imagination of C.S. Lewis (2005); A Theology of Reading: The Hermeneutics of Love (2001); What Became of Wystan: Change and Continuity in Auden’s Poetry (1999). Profesor Jacobs obecnie przygotowuje wydanie krytyczne poematu The Age of Anxiety W.H. Audena.

DAVID JASPER

Profesor w Katedrze Literatury i Teologii na Uniwersytecie w Glasgow oraz profesor w Katedrze Changyang na Uniwersytecie w Renmin w Chinach. Opublikował między innymi The Sacred Body: Asceticism in Religion, Literature, Art and Culture (2009); The Sacred Desert: Religion, Literature, Art and Culture (2007); The Oxford Handbook of English Literature and Theology – jako współredaktor z Andrew Hassem i Elizabeth Jay (2007); A Short Introduction to Hermeneutics (2004); The Bible and Literature: A Reader – jako współredaktor ze Stephenem Prickettem (1999). Profesor Jasper jest członkiem Towarzystwa Królewskiego w Edynburgu oraz redaktorem założycielem periodyku „Literature and Theology”.

ANN LOADES

Profesor honorowy w St Chad’s College oraz emerytowany profesor teologii w Durham University, gdzie była pierwszą kobietą, dla której utworzono jej własną katedrę. Opublikowała między innymi: Feminist Theology: Voices from the Past (2001); Evelyn Underhill (1999); Dorothy L. Sayers: Spiritual Writings (1993); Searching for Lost Coins: Explorations in Christianity and Feminism (1988); Kant and Job’s Comforters (1985). Od 1999 roku pracuje dla Arts and Humanities Research Council (Funduszu Badań Humanistycznych) głównie w zakresie poszerzania oferty grantów podyplomowych. W latach 1991–1997 profesor Loades była redaktorem periodyku „Theology”, a w latach 2005–2006 – prezesem Society for the Study of Theology (Towarzystwa Badań nad Teologią). Obecnie jest członkinią Christian – Muslim Forum (Forum Chrześcijańsko-Muzułmańskiego) ustanowionego przez Rowana Williamsa, arcybiskupa Canterbury.

STEPHEN LOGAN

Wykładowca na Wydziale Anglistyki Uniwersytetu w Cambridge, a wcześniej doktorant w St John’s College w Oksfordzie. Opublikował między innymi: Destinations of the Heart: Romanticism in Anglo-Welsh Poetry w „Planet: The Welsh Internationalist” (2004, numer 164); Hiraeth and the Recoil from Theory w „Planet: The Welsh Internationalist” (2002, numer 155); bestselerową William Wordswort: Everyman’s Poetry Library (1998); In Defence of C.S. Lewis w „Times Literary Supplement” (21 lutego 1997). Ma na koncie liczne wykłady i publikacje na temat romantycznej poezji angielskiej (zwłaszcza w odniesieniu do przemian kulturowych) oraz praktycznych aspektów krytyki. Doktor Logan napisał także trzy tomy poezji i utworów prozatorskich.

ROBERT MACSWAIN

Profesor teologii i etyki chrześcijańskiej na Wydziale Teologii na University of the South w Sewanee w stanie Tennessee. Opublikował między innymi: Solved by Sacrifice: Austin Farrer, Fideism, and the Evidence of Faith (2013), wkrótce ukaże się The Saint Is Our Evidence: Hagiological Arguments for the Existence of God. Ponadto jest redaktorem i współredaktorem siedmiu prac zbiorowych, między innymi: Grammar and Grace: Reformulations of Aquinas and Wittgenstein (2004); Theology, Aesthetics, and Culture: Responses to the Work of David Brown (2012); Scripture, Metaphysics, and Poetry: Austin Farrer’s ‘The Glass of Vision’ with Critical Commentary (2013). W latach 2016–2017 był profesorem wizytującym Harwardzkiej Szkoły Teologii oraz rezydentem w Center for the Study of World Religions (Ośrodku Badań Religii Świata), a w latach 2019–2020 był stypendystą Templeton Religion Trust (Religijnego Funduszu Powierniczego Templetona).

GILBERT MEILAENDER

Profesor w Katedrze Etyki Chrześcijańskiej na Uniwersytecie Valparaiso w stanie Indiana. Opublikował między innymi Neither Beast Nor God: Yhe Dignity of the Human Person (2009); The Way That Leads There: Augustinian Reflections on the Christian Life (2006); Faith and Faithfullness: Basic Themes in Christian Ethics (1991); Friendship: A Study in Theological Ethics (1981); The Taste for the Other: The Social and Ethical Thought of C.S. Lewis (1978, wznowione 1998, reprint 2003). Profesor Meilaender był członkiem Prezydenckiej Rady do spraw Bioetyki w latach 2002–2009.

PETER J. SCHAKEL

Profesor w Katedrze Anglistyki w Hope College w stanie Michigan. Opublikował między innymi: Word and Story in C.S. Lewis: Language and Narrative in Theory and Practice – jako współredaktor z Charlesem A. Huttarem (2007); Imagination and the Arts in C.S. Lewis (2002); Reason and Imagination in C.S. Lewis: A Study of ‘Till We Have Faces’ (1984; http://hope.edu/academic/english/schakel/ tillwehavefaces/index.htm). Profesor Schakel zajmuje się również literaturą angielską okresu Restauracji i osiemnastowieczną, w szczególności wierszem satyrycznym i twórczością Jonathana Swifta – z tej dziedziny opublikował między innymi: Critical Approaches to Teaching Swift (1992) oraz The Poetry of Jonathan Swift: Allusion and the Development of a Poetic Style (1978).

THOMAS ALAN [TOM] SHIPPEY

Emerytowany profesor w Katedrze Nauk Humanistycznych na Uniwersytecie w Saint Louis w stanie Missouri. Opublikował między innymi: Roots and Branches: Selected Papers on Tolkien (2007); The Road to Middle-earth (1982; wydanie poprawione i rozszerzone 2005); J.R.R. Tolkien: Author of the Century (2001); The Shadow-Walkers: Jacob Grimm’s Mythology of the Monstrous (2005); The Critical Heritage: Boewulf – współautorstwo z Andreasem Haarderem (1998). Profesor Shippey ma także w swym dorobku liczne publikacje z zakresu mediewistyki i współczesnej fantasy.

CAROLINE J. SIMON

Profesor w Katedrze Filozofii imienia Johna i Jeanne Jacobson w Hope College w stanie Michigan. Opublikowała między innymi: The Disciplined Heart: Love, Destiny and Imagination (1997); Friendship’s Role in Coming to Know as We are Known w Christian Reflections: A Series in Faith and Ethics 27 (2008); What Wondrous Love is This? Meditations on Barth, Love and the Future of Christian Ethics w For the Sake of the World: Karl Barth and the Future of Ecclesial Theology pod redakcją George’a Hunsingera (2004); Seduction: Does How You Get to „Yes” Still Matter? w Philosophy, Feminism and Faith pod redakcją Maryi Bower i Ruth Groenhout (2003); Inquiring After God through Our Neighbor w Inquiring After God pod redakcją Ellen T. Charry (2000). Profesor Simon ma w dorobku również liczne publikacje na temat istoty chrześcijańskiego szkolnictwa wyższego.

CHARLES TALIAFERRO

Profesor filozofii w St Olaf College w stanie Minnesota. Opublikował między innymi: Evidence and Faith: Philosophy and Religion since the Seventeenth Century (Cambridge University Press, 2005); Naturalism – razem ze Stewartem Goetzem (2008); Contemporary Philosophy of Religion: An Introduction (1998); Consciousness and the Mind of God (Cambridge University Press, 1994, reprint 2004). Jest także autorem artykułu w The Chronicles of Narnia and Philosophy: The Lion, the Witch, and the Worldview (2005). Profesor Taliaferro jest członkiem redakcji periodyków „Religious Studies”, „Faith and Philosophy”, „American Philosophical Quarterly”, „Ars Disputandi” oraz „Philosophy Compass”.

KEVIN J. VANHOOZER

Profesor w Katedrze Teologii imienia Blancharda w Graduate School of Wheaton College w stanie Illinois. Opublikował między innymi: Remythologizing Theology: Divine Action, Passion, and Authorship (Cambridge University Press, 2010); Pictures at a Biblical Exhibition: Theological Scenes of the Church’s Worship, Witness, and Wisdom (2010); The Drama of Doctrine: A Canonical-Linguistic Approach to Christian Theology (2005); Is There a Meaning in This Text?: The Bible, the Reader, and the Morality of Literary Knowledge (1998); Biblical Narrative in the Philosophy of Paul Ricoeur: A Study in Hermeneutics and Theology (Cambridge University Press, 1990). Profesor Vanhoozer jest członkiem redakcji periodyków The International Journal of Systematic Theology oraz Pro Ecclesia. Jest też amerykańskim konsultantem w pracach nad mającym się wkrótce ukazać New Dictionary of Theology.

JERRY L. WALLS

Pracownik naukowy w Center for Philosophy of Religion na Uniwersytecie Notre Dame w stanie Indiana, gdzie obecnie pisze książkę o czyśćcu, będącą trzecią częścią trylogii, której pierwsze dwie to Hell: The Logic of Damnation (1992) i Heaven: The Logic of Eternal Joy (2002). Ponadto doktor Walls opublikował między innymi: The Oxford Handbook of Eschatology (2007); C.S. Lewis as Philosopher: Truth, Goodness and Beauty – współredagowane z Davidem Baggettem i Garym R. Habermasem (2008); C.S. Lewis and Francis Schaeffer: Lessons for a New Century from the Most Influential Apologists of Our Time – ze Scottem R. Bursonem (1998).

MICHAEL WARD

Pracownik naukowy w Blackfriars Hall na Uniwersytecie Oksfordzkim oraz profesor apologetyki na Uniwersytecie Baptystycznym w Houston w Teksasie. Opublikował między innymi: After Humanity: A Guide to C.S. Lewis’s ‘The Abolition of Man’ (2021); Planet Narnia: The Seven Heavens in the Imagination of C.S. Lewis (2008). Jest współredaktorem C.S. Lewis at Poets’ Corner (2016) oraz Heresies and How to Avoid Them (2007). Prezentował film dokumentalny BBC pod tytułem The Narnia Code i grał rolę proboszcza w parafii C.S. Lewisa w filmie The Most Reluctant Convert: The Untold Story of C.S. Lewis (2021). W 50. rocznicę śmierci Lewisa doktor Ward dokonał uroczystego odsłonięcia płyty pamiątkowej ku czci pisarza w Poets’ Corner w Westminster Abbey w Londynie.

JUDITH WOLFE

Pracownik naukowy w Wolfson College na Uniwersytecie Oksfordzkim. W dysertacji doktorskiej skupiła się na heideggerowskiej eschatologii świeckiej. Opublikowała między innymi: C.S. Lewis and the Church – współredagowane z Brendanem Wolfe’em (2011); ‘Hineingehalten in die Nacht’: Heidegger’s Early Appropriation of Christian Eschatology w Phenomenology and Eschatology pod redakcją Johna P. Manoussakisa i Neala DeRoo (2008); Salvation is in the Suffering: Heidegger between Luther and Hölderlin w Heidegger and Religion: Colloquia of the Oxford Centre for Christianity and Modern European Thought pod redakcją George’a Pattisona (2008); Acknowledging a Hidden God: A Theological Critique of Stanley Cavell on Scepticism w „The Heythrop Journal” (2007, numer 48); Like this Insubstantial Pageant Faded: Eschatology and Theatricality in ‘The Tempest’ w „Literature and Theology” (2004, numer 18). Doktor Wolfe była prezesem Oxford University C.S. Lewis Society oraz redaktorem „Oxford Journal of Inklings Studies” – recenzowanego periodyku wymienianego przez MLA.

C.S. LEWIS – KALENDARIUM

1898

29 listopada w Belfaście urodził się Clive Staples („Jack”) Lewis, drugi syn Alberta i Florence Lewisów, brat Warrena urodzonego w 1895 roku.

1899

Ochrzczony przez dziadka – wielebnego Thomasa Hamiltona, w kościele pod wezwaniem św. Marka w Dundela (Kościół irlandzki)

1908

Śmierć matki. Przyjęty do Wynyard School w hrabstwie Hertfordshire.

1911

Przyjęty do szkół w Malvern. Przestaje deklarować się jako chrześcijanin.

1914

Pobiera lekcje u Williama Kirkpatricka w hrabstwie Surrey. Bierzmowany – „w całkowitej niewierze” – w kościele pod wezwaniem św. Marka w Dundela. Wybuch pierwszej wojny światowej.

1917

Immatrykulowany w University College w Oksfordzie. Wstępuje do Officers’ Training Corps, poznaje kadeta Paddy’ego Moore’a i jego matkę, Jane Moore. Jako podporucznik 13 Pułku Piechoty Brytyjskiej (Sommerset Light Infantry) trafia do okopów we Francji.

1918

Ranny w bitwie o Arras. Śmierć Paddy’ego Moore’a. Lewis w szpitalach w Anglii (maj – listopad). Koniec wojny.

1919

Powrót do Oksfordu. Publikacja Spirits in Bondage: A Cycle of Lyrics.

1920

Zdaje na ocenę celującą egzaminy końcowe z klasyki.

1921

Otrzymuje Nagrodę Rektora za esej w języku angielskim.

1922

Przeprowadza się z Jane Moore i jej córką, Maureen, do domu w Headington w Oksfordzie. Zdaje na ocenę celującą egzaminy końcowe z humanistyki.

1923

Zdaje na ocenę celującą egzaminy końcowe z języka angielskiego i literatury.

1924

Wykłada filozofię w University College.

1925

Zostaje wykładowcą języka angielskiego w Magdalen College w Oksfordzie.

1926

Poznaje J.R.R. Tolkiena. Publikacja Dymer.

1929

Umiera jego ojciec. Lewis zostaje teistą.

1930

Wraz z Warrenem Lewisem oraz Jane i Maureen Moore wprowadza się do posiadłości The Kilns w Oksfordzie.

1931

Zaczyna wierzyć, że „Jezus Chrystus jest Synem Bożym”.

1933

Pilgrim’s Regress. Pierwsze spotkania Inklingów w Magdalen College.

1936

Poznaje Charlesa Williamsa. Alegoria miłości.

1938

Z milczącej planety.

1939

Rehabilitations. The Personal Heresy. Wybuch drugiej wojny światowej. Do The Kilns przybywają ewakuowani. Warren Lewis ponownie powołany do służby wojskowej.

1940

Maureen Moore wychodzi za mąż i wyprowadza się z The Kilns. Problem cierpienia.

1941

Pierwsze wykłady dla Royal Air Force. Listy starego diabła do młodego ukazują się w odcinkach. Wygłasza kazanie Brzemię chwały na University Church w Oksfordzie. Prowadzi serię wykładów w radiu BBC pod tytułem Right and Wrong.

1942

Zostaje przewodniczącym Oxford University Socratic Club (Oksfordzkiego Klubu Sokratejskiego). A Preface to ‘Paradise Lost’.

1943

Perelandra. Koniec człowieczeństwa.

1944

Podział ostateczny w odcinkach.

1945

Koniec wojny. Śmierć Charlesa Williamsa. Ta straszna siła.

1947

Na okładce tygodnika „Time”. Cudy. Wprowadzenie ogólne.

1948

Przyjęty do Royal Society of Literature.

1950

Dostaje pierwszy list od Joy Gresham de domo Davidman. Lew, czarownica i stara szafa.

1951

Śmierć Jane Moore.

1952

Chrześcijaństwo po prostu. Poznaje Joy Gresham.

1954

English Literature in the Sixteenth Century.

1955

Obejmuje Katedrę Literatury Średniowiecznej i Renesansowej na Uniwersytecie w Cambridge. Wybrany do British Academy. Zaskoczony radością.

1956

W kwietniu potajemnie poślubia Joy Gresham w urzędzie stanu cywilnego w Oksfordzie. W październiku Joy trafia do szpitala ze zdiagnozowanym nowotworem. W grudniu Lewis obwieszcza, że zawarli związek małżeński. Dopóki mamy twarze. Otrzymuje Carnegie Medal za Ostatnią bitwę.

1957

Poślubia w chrześcijańskiej ceremonii Joy Gresham na łóżku szpitalnym. Następuje remisja choroby.

1958

Rozważania o Psalmach.

1960

Cztery miłości. Śmierć Joy Lewis. Studies in Words.

1961

Smutek. An Experiment in Criticism.

1963

Rezygnacja z prowadzenia katedry w Cambridge ze względu na zły stan zdrowia. Umiera 22 listopada.

1964

Listy o modlitwie i moralności, Odrzucony obraz.

ROZDZIAŁ 1

WSTĘP

ROBERT MACSWAIN

LEWIS I WSPÓŁCZESNY ŚWIAT AKADEMICKI

Clive Staples Lewis jest jednocześnie zjawiskiem i anomalią.

Jest zjawiskiem, ponieważ nawet 50 lat po śmierci pozostaje jednym z najbardziej popularnych i najlepiej sprzedających się autorów. I to nie w jednym gatunku, lecz w wielu: w literaturze dla dzieci, science fiction, teologii, filozofii, apologetyce chrześcijańskiej, powieści, poezji. A trzeba zauważyć, że cała jego twórczość powstała niejako na marginesie jego kariery jako wybitnego badacza literatury średniowiecza i renesansu, profesora uniwersytetów w Oksfordzie i Cambridge. Pomimo ogromnych zmian w sposobach badania literatury w ogóle i pomimo znaczących przekształceń krajobrazu badawczego w dziedzinach będących specjalnością Lewisa jego publikacje naukowe wciąż mają duże znaczenie dla studentów i ekspertów.

Dość nieoczekiwanie – jak na profesora i literaturoznawcę – nawet jego życie prywatne stanowi część tego zjawiska. Wiele jego biografii ukazało się drukiem. Cienista dolina, historia późnego małżeństwa i owdowienia pisarza, zdobyła uznanie widzów i krytyków w wersji telewizyjnej, scenicznej, radiowej i kinowej. Jego najsłynniejsza opowieść dla dzieci – Lew, czarownica i stara szafa (pierwsza z Opowieści z Narnii) – również odniosła sukces jako film pełnometrażowy, jeden z najbardziej kasowych w 2005 roku. Przyjaźń z Johnem Ronaldem Reuelem Tolkienem (mają z Lewisem wiele wspólnego, jego twórczość literacka również została zaadaptowana na potrzeby kina i teatru) nasila powszechną fascynację jego osobą. Charyzma członków grupy Inklingów, grona ich przyjaciół pisarzy, przeszła do legendy – być może cokolwiek zaskakująco[1].

Jednak jeśli Lewis jest zjawiskiem, to jest też anomalią; choć ma liczną rzeszę wiernych czytelników, badacze są mocno podzieleni w kwestii wartości i znaczenia jego dorobku. Dotyczy to szczególnie jego badań teologicznych i religijnych. O ile w kręgach ewangelickich Lewis cieszy się niebywałą reputacją, to większość teologów akademickich głównego nurtu nie traktuje go poważnie. Na przykład w 2000 roku wpływowy amerykański periodyk ewangelicki „Christianity Today” przyznał książce Chrześcijaństwo po prostu. O wierze i moralności chrześcijańskiej Lewisa czołową pozycję na liście najlepszych publikacji religijnych XX wieku – gdzie monumentalna Church Dogmatics Karla Bartha pokornie plasuje się na trzecim miejscu, a inne wpływowe teksty, takie jak dokumenty drugiego Soboru Watykańskiego, Teologia wyzwolenia Gustava Gutierreza, The Crucified God Jürgena Moltmanna, The Varieties of Religious Experience Williama Jamesa czy Waiting for God Simone Weil znalazły się jeszcze niżej[2]. Niemniej każdy obeznany ze współczesnymi trendami teologii akademickiej uzna takie rankingi za postawione na głowie.

Weźmy na przykład mające wielu autorów obszerne dzieło encyklopedyczne The Modern Theologians: An Introduction to Christian Theology since 1918 – doskonale opracowany przegląd postaci i prądów teologicznych w tym okresie[3]. Nie znajdziemy w nim choćby wzmianki o książce Chrześcijaństwo po prostu. O wierze i moralności chrześcijańskiej Lewisa (nawet w rozdziałach poświęconych teologii anglikańskiej i ewangelickiej), a sam Lewis nie został nawet wymieniony w indeksie (chociaż raz wspomniano go jako kogoś, kto wierzył w cuda)[4]. Kryteria wyboru były niewątpliwie dobrze uzasadnione przez wydawców, ale warto się zastanowić, czy o randze postaci najlepiej sądzić na postawie jej pozycji w świecie akademickim, czy jej wpływu na świat pozaakademicki. Postaram się tu pokazać, że teologia akademicka poważnie ryzykuje, ignorując Lewisa[5].

Lewis jest anomalią także dlatego, że wszelka ocena i interpretacja jego życia i dorobku nie zawierają się tak po prostu w określeniach „ewangelista pasjonat” i „beznamiętny akademik”, ale wykraczają poza nie na różne strony. Lewis często wywołuje skrajne reakcje, pozytywne i negatywne, u czytelników zarówno oddających się mu z bezkrytyczną i głęboko emocjonalną akceptacją, graniczącą z fanatyzmem, jak i reagujących z nie mniej intensywną nienawiścią i pogardą. To pozytywne ekstremum w dużej mierze przypisuje się amerykańskim ewangelikom, a negatywne – brytyjskim ateistom. Jednak prawdziwy obraz jest bardziej złożony niż uładzona dychotomia „narodowy – ideologiczny”. Lewisa deprecjonują nie tylko Brytyjczycy, a tych, którzy uważają jego myśl za wartościową i interesującą, można znaleźć między innymi wśród brytyjskich i północnoamerykańskich anglikanów, rzymskich katolików i prawosławnych.

W artykule zamieszczonym w amerykańskim czasopiśmie „Chronicle of Higher Education” zacytowano literaturoznawcę Jamesa Como: „C.S. Lewis należy do tych pisarzy, którzy potrafią zawładnąć umysłem i wyobraźnią czytelnika i dokonać w nim gruntownego przemeblowania. [...] Krajobraz wewnętrzny ulega zmianie. U niektórych czytelników to doświadczenie prowadzi do wyrobienia w sobie czegoś w rodzaju »nastawienia własnościowego« – poczucia, że »on jest mój«”[6]. W efekcie po obu stronach Atlantyku powstały rozmaite szkoły interpretacji Lewisa, a każda promuje własną wersję pisarza: ta bardziej katolicką, tamta bardziej ewangelicką, ta bardziej konserwatywną, tamta bardziej liberalną. Teorii spiskowych jest co niemiara, podnoszono też kwestię kanonu literackiego. Postawy zawłaszczające są liczne i zróżnicowane jakościowo, takie też są zarzuty krytyków – czy należy potępić Lewisa za seksizm, czy za rasizm, czy też za obskurantyzm, czy za filistynizm albo za chrześcijaństwo, czy też za wszystko to naraz.

Może się to wydawać dość publicystycznym początkiem jak na książkę z serii „Cambridge Companions”, ale trafnie oddaje trudność, z jaką mierzy się każdy, kto chce inteligentnie napisać o Lewisie we współczesnym kontekście. O ile większość pisarzy może marzyć o skutku opisanym przez Jamesa Como, o tyle taka reakcja w przypadku Lewisa bardzo utrudnia naukową ocenę jego twórczości. Ogromna popularność znacznie komplikuje sprawę, a to, co całkiem zasadnie można nazwać „wyJackorzystaniem”[7], powoduje, że wszystko, co się z nim wiąże, wymyka się spod kontroli. Lewis nie zalicza się do „martwych” postaci, których miejsce w kanonie literatury brytyjskiej i myśli chrześcijańskiej zostało ściśle określone, postaci wzbudzających zainteresowanie jedynie badaczy i studentów. Wręcz przeciwnie – wciąż pozostaje przedmiotem uwagi i żywych kontrowersji wykraczających daleko poza krąg akademickich dyskusji[8].

Jest on jednak prawdopodobnie najbardziej wpływowym pisarzem religijnym XX wieku – nie tylko anglojęzycznym. Dobrze czy źle, jego pisarstwo ostatecznie ukształtowało milionom (dosłownie) ludzi ich rozumienie chrześcijaństwa. Czy ich reakcja jest pozytywna czy negatywna, uważają oni (nieważne, z jakiego powodu) Lewisowską wizję wiary chrześcijańskiej za normatywną i albo ją przyjmują jako Zbawienną Prawdę, albo odrzucają jako Szkodliwy Błąd. Dlaczego? Z jakiego powodu Lewisowi – ateiście, który przeszedł na anglikanizm, literaturoznawcy bez formalnego wykształcenia teologicznego i rangi kościelnej – tak wielu przypisuje ważną rolę wykładowcy chrześcijaństwa? Istnieje mnóstwo teorii, ale nie ma jednej prostej odpowiedzi. Lewis jest, jak napisałem na początku tego wstępu, zarówno zjawiskiem, jak i anomalią, a takie jednostki z definicji wprowadzają zamęt do standardowych kategorii. Czy to dobrze, czy źle – jest on zbyt ważny, by go zignorować.

Co zaskakujące, ignorowali go teolodzy akademiccy. Nie przesadzę, twierdząc, że wielu takich teologów, nawet pośród bratnich mu anglikanów, od pół wieku ma nadzieję, że Lewis w końcu „przeminie”[9]. Oczywiście tak się nie dzieje, ale do tej pory, poza nielicznymi wyjątkami, najważniejsze studia mu poświęcone wyszły spod pióra literaturoznawców[10]. Poza kręgami ewangelickimi teolodzy i badacze religijni najczęściej dystansują się od niego[11]. O ile niektórzy wybitni filozofowie religii okazjonalnie wspominają o wpływie Lewisa, a w poważniejszych czasopismach sporadycznie pojawia się artykuł traktujący o jakimś aspekcie myśli Lewisowskiej, to w środowisku uczelnianym w ogóle się do niej nie nawiązuje, a nawet jej nie krytykuje. Z wyjątkiem niedawno zmarłego Paula Holmera z Yale Divinity School, Wesleya Korta z Duke University oraz Gilberta Meileandera z Valparaiso University ciężko znaleźć jakiegokolwiek uczelnianego teologa czy religioznawcę głównego nurtu, który miałby na swym koncie monografię poświęconą Lewisowi[12].

Jednak, jak już wspomniałem, teologia akademicka nie może pozwalać sobie na dyskredytowanie C.S. Lewisa. Choćby tylko z tego powodu, że jest on tak opiniotwórczy, akademicy i studenci muszą się zaznajomić z konkretnymi treściami jego dzieł, aby poznać (i jeśli to konieczne, skontrować lub skorygować) jego przemożny wpływ na masy. Ale też, z tej bardziej pozytywnej strony, istnieje taka ewentualność, że Lewis – sam nie będąc teologiem uniwersyteckim – może teologów uniwersyteckich czegoś nauczyć z ich własnej dziedziny. Może to się wiązać między innymi ze sposobem, w jaki zaprzęgał wyobraźnię, rozum, wiedzę historyczną, dowcip oraz wybitne zdolności retoryczne do nieustannego wysiłku, aby przekazać kwintesencję swoich przekonań jak najszerszej publiczności. W chwalebnym dążeniu do spójności intelektualnej i czystości dyscypliny teologia akademicka naraża się na niebezpieczeństwo zamknięcia w bardzo małym gronie ekspertów pozbawionych kontaktu ze światem zewnętrznym. Tymczasem Lewis sprzedaje kolejne miliony egzemplarzy swoich dzieł i kształtuje wiarę religijną rzesz czytelników.

CLIVE STAPLES „JACK” LEWIS (1898–1963)

Nie miejsce tu na obszerną biografię – bibliografia na końcu tego tomu odsyła czytelników do kilku „pełnometrażowych” woluminów biograficznych – jednak ważne jest, by ustalić pewne fakty z jego życia i tym samym przedstawić przynajmniej jedną „wersję” Lewisa jako mniej lub bardziej normatywną dla niniejszego portretu.

Clive Staples Lewis urodził się 29 listopada 1898 w Belfaście – parę dekad przed podziałem państwa – i następnego roku został ochrzczony w (anglikańskim) Kościele Irlandii. Jego rodzice – Albert James Lewis i Florence Augusta Hamilton – byli dobrze wykształconymi przedstawicielami klasy średniej. Ich drugie dziecko, starszy brat Lewisa – Warren (1895–1973) – był jego najbliższym przyjacielem przez całe życie. W młodości Lewis nie przepadał za swoim imieniem, więc przybrał inne – Jack. I tak właśnie nazywali go członkowie rodziny i znajomi. Zmarł 22 listopada 1963 roku – w dniu zamachu na prezydenta Kennedy’ego.

Wczesne dzieciństwo Lewisa przebiegało szczęśliwie, ale śmierć matki na raka parę miesięcy przed jego 10 urodzinami wpłynęła nań druzgocąco. Ta strata doprowadziła także do utraty więzi emocjonalnej z ojcem. Być może trochę nierozsądnie posłano chłopca do szkoły z internatem w Anglii ledwie miesiąc po śmierci matki. To było dla Lewisa straszne przeżycie, nie cierpiał okresu nauki w Malvern College (1913–1914). W roku 1911 został ateistą, choć jeszcze 6 grudnia 1914 przyjął sakrament bierzmowania w tym samym kościele, w którym go ochrzczono. Po opuszczeniu Malvern Lewisa uczył w domu były dyrektor szkoły jego ojca – William Kirkpatrick, a 29 kwietnia 1917 „Jack” rozpoczął studia na University College w Oksfordzie.

Pierwsza wojna światowa trwała w najlepsze i zbierała tragiczne żniwo. Prawie natychmiast po przybyciu do Oksfordu Lewis wstąpił do armii brytyjskiej. W randze podporucznika w 3 Batalionie 13 Pułku Piechoty Brytyjskiej (Third Battalion of the Somerset Light Infantry) został wysłany do Francji i w dniu swoich 19 urodzin znalazł się na linii frontu. Piętnastego kwietnia 1918 roku w bitwie pod Arras został poważnie ranny szrapnelem i resztę wojny spędził w szpitalu. W styczniu 1919 wrócił do Oksfordu, by kontynuować edukację.

Był wybitnym studentem. Otrzymał trzy kolejne wyróżnienia pierwszej klasy. Dwa za wyniki w kursie Classical Honour Moderations (w 1920) i Literae Humaniores (w 1922), a trzecie – za wyniki w studiach anglistycznych (w 1923). Classical Honour Moderations i Literae Humaniores „obejmowały studia nad językiem i literaturą grecką i łacińską, filozofię i historię starożytną, zapewniając potrójne kształcenie: precyzji językowej, umiejętności wyjaśniania idei oraz wykorzystywania źródeł historycznych”[13]. Z punktu widzenia filozofii dwudziestowiecznej Lewis kształcił się w heglowskiej tradycji idealizmu brytyjskiego – wówczas dominującej w Oksfordzie, ale niedługo potem odsuniętej przez dokonania lingwistycznie i logicznie zorientowanych filozofów z Cambridge, takich jak: George Edward Moore, Bertrand Russell, Ludwig Wittgenstein[14]. Lewis natomiast nigdy formalnie nie studiował teologii.

Pierwszą posadą Lewisa było stanowisko wykładowcy filozofii w jego własnym kolegium (University College), ale tylko w ramach jednorocznego zastępstwa za innego wykładowcę przebywającego na urlopie naukowym. W 1925 roku został stypendystą w katedrze anglistyki w Magdalen College w Oksfordzie. Choć niewątpliwie okazał się kompetentnym wykładowcą filozofii o wybitnych zdolnościach analitycznych i dialektycznych, jego prawdziwą pierwszą miłością była literatura angielska i to ona stała się obszarem jego zawodowej świetności. Prowadził zajęcia w Magdalen i wykłady na Uniwersytecie Oksfordzkim przez prawie 30 lat – to głównie przez pryzmat tej pracy postrzega go wielu. W styczniu 1955 został pierwszym kierownikiem Katedry Literatury Średniowiecznej i Renesansowej na Uniwersytecie w Cambridge, gdzie pozostał już do końca swej kariery naukowej. W lipcu tego samego roku wybrano go do Akademii Brytyjskiej.

Jak już wspomniałem, Lewis został ateistą w 1911 roku. Nie był to jednak przejaw buntu wpółosieroconego nastolatka, lecz szczere, przemyślane i naprawdę głębokie odrzucenie wiary religijnej ze względów moralnych i intelektualnych. Pamiętniki, listy i najwcześniejsze pisma Lewisa zaświadczają o jego ateistycznym zapale i konsekwencji. Jednak, jak sam wyjaśnia w autobiografii Zaskoczony radością, jego ateistyczny światopogląd zawsze trwał w spięciu z powracającym przeżyciem, które określał jako „Radość” i utożsamiał z romantyczną niemiecką koncepcją Sehnsucht: „niezaspokojone pragnienie, które samo w sobie było godniejsze pożądania niż cokolwiek, co mogłoby je zaspokoić”[15]. To uporczywie powracające doświadczenie w połączeniu z rozmaitymi trudnościami natury filozoficznej w odniesieniu do naturalizmu oraz rozwijająca się przyjaźń z Tolkienem (żarliwym katolikiem) stopniowo uczyniły Lewisa otwartym – aczkolwiek dość opornie – na ewentualne skłonienie się ku teizmowi. I w roku 1929 rzeczywiście stał się teistą, choć tylko w abstrakcyjnym, bezosobowym i idealistycznym sensie. Dopiero we wrześniu 1931 roku, po długiej rozmowie z Tolkienem i Hugo Dysonem o metaforze i micie, Lewis ostatecznie przyjął chrześcijaństwo jako coś, co nazwał „mitem prawdziwym: mitem działającym na nas w ten sam sposób jak każdy inny, ale z tą ogromną różnicą, że ten się naprawdę wydarzył”[16]. Lewis w końcu powrócił do anglikańskiej tradycji swojego dzieciństwa, a ponieważ był ochrzczony i bierzmowany, po prostu zaczął uczęszczać na msze w miejscowym kościele anglikańskim pod wezwaniem Najświętszej Trójcy w Headington Quarry pod Oksfordem.

Ponieważ Lewisa obecnie tak bardzo utożsamia się z amerykańskim ewangelizmem, ważne jest, by podkreślić jego zasadniczo anglo-irlandzką i anglikańską naturę. Pod względem kulturowym i społecznym Lewisa w dużej mierze ukształtowały: dzieciństwo w rodzinie mieszczańskiej w Ulsterze, edwardiańska Brytania, okopy pierwszej wojny światowej oraz klasyczne studia w Oksfordzie. A w przedmowie do Chrześcijaństwa po prostu Lewis pisze: „Moje własne wyznanie nie stanowi tajemnicy. Jestem zupełnie zwyczajnym, świeckim członkiem Kościoła anglikańskiego – i nie jestem jakimś specjalnym zwolennikiem żadnego z obecnych w nim nurtów”[17]. Choć z czasem wdrożył się w niektóre z praktyk „Wysokiego Kościoła” – ukierunkowanie duchowe, spowiedź i częste przyjmowanie komunii świętej – to jednak nigdy nie był członkiem anglikańsko-katolickiej frakcji Kościoła anglikańskiego ani też ewangelickiej czy jakiejkolwiek innej. Pozostał wierny „po prostu wierze i moralności chrześcijańskiej”, którą odnajdował w szerokiej anglikańskiej via media, drodze środka, próbującej stopić w jedno katolickie i protestanckie prądy zachodniego chrześcijaństwa, jego wiekową tradycję naukową i literacką oraz niechęć do definiowania kwestii spornych pomiędzy chrześcijanami. Choć teologicznie tradycyjny, doktrynalnie ortodoksyjny, a ogólnie konserwatywny w swojej interpretacji Biblii, Lewis zaakceptował pewne formy kosmicznej i biologicznej ewolucji, nie trzymał się kurczowo nieomylności świętych pism i nie opowiadał się za żadną z teorii pokuty i pojednania. Ani też, z drugiej strony, nie uznawał papieskiej nieomylności, dogmatów maryjnych czy też roszczeń Kościoła rzymskokatolickiego do prymatu wśród wyznań. Te kwestie według niego nie były zasadnicze dla „po prostu chrześcijaństwa”.

Gdyby Lewis nie przebył tej drogi do wiary chrześcijańskiej, to najprawdopodobniej nadal podążałby drogą akademickiej świetności i obecnie byłby pamiętany zapewne przez nielicznych badaczy jedynie ze względu na swoje wybitnie erudycyjne, ale nieznane szerzej publikacje. Jego nawrócenie otworzyło mu drugą ścieżkę kariery umożliwiającą wyzwolenie potęgi własnego umysłu, wyobraźni i daru przekonywania. Poza pełną osiągnięć pracą naukową na uniwersytetach w Oksfordzie i Cambridge przez następne trzy dekady Lewis pisał książkę za książką w coraz to innych gatunkach literackich, zaczynając od The Pilgrim’s Regress: An Allegorical Apology for Christianity, Reason and Romanticism (1933), a kończąc na wydanym po jego śmierci zbiorku O modlitwie. Listy do Malkolma (1964).

Szczegóły jego życia i pracy, wraz z rozmaitymi, kontrowersyjnymi ich interpretacjami, przedstawione są w kilku biografiach, a tematy jego książek – w kolejnych rozdziałach tej monografii. Ale konkluzja mojego wstępu byłaby niepełna bez wzmianki o tym, że w roku 1957 Lewis wielce zaskoczył swoich kolegów – jak i siebie samego – żeniąc się z Joy Davidman, nieuleczalnie chorą, rozwiedzioną Amerykanką (z dwójką małych dzieci), również pisarką, byłą marksistką i ateistką, Żydówką, która przeszła na chrześcijaństwo. To tę historię opowiada film Cienista dolina. Tak więc Lewis znów stał się zarówno zjawiskiem, jak i anomalią – a tym samym wracamy do początku tego wstępu.

PRZEWODNIK PO TWÓRCZOŚCI C.S. LEWISA

Nie jest wcale oczywiste, że ten tom ukazuje się w serii „Cambridge Companions to Religion”, a nie w „Cambridge Companions to Literature”. Jak zaznaczyłem wcześniej, praca zawodowa Lewisa miała charakter bardziej literacki niż religijny. Większość jego opublikowanych dzieł można zaklasyfikować do różnych gatunków literackich, a większość najlepszych publikacji na temat Lewisa wyszła spod pióra literaturoznawców. Można by zatem śmiało twierdzić, że Lewisa należy postrzegać przede wszystkim jako pisarza, autora powieści i utworów z gatunku fantasy, satyr i polemik, poezji i autobiografii – jednym słowem, jako „człowieka pióra”, a nie teologa czy filozofa. To w dużej mierze wyjaśniałoby, dlaczego bardzo rzadko wspominano Lewisa w publikacjach w rodzaju The Modern Theologians i dlaczego milczeniem pominęły go teologia akademicka i studia religijne. Mogłoby to też sugerować, że Przewodnik po twórczości C.S. Lewisa powinien skoncentrować się przede wszystkim na jego osiągnięciach literackich.

Jednak naznaczona anomalią natura Lewisa skłania nas, aby podać w wątpliwość i taki tok myślenia – z dwóch powodów. Po pierwsze, niektóre z jego publikacji jednak wkraczają na teren teologii akademickiej i filozofii, a z kolei jego beletrystyka i poezje równie często poruszają taką tematykę. To faktycznie jeden z powodów, dla których Lewisa tak często krytykują i potępiają badacze literatury – słusznie czy nie, postrzega się go jak kogoś niewystarczająco literackiego, za to przede wszystkim zaangażowanego w realizację celów dydaktycznych lub ewangelizacyjnych w zawoalowanej formie baśni czy science fiction. Badacze uważają, że nie jest prawdziwym pisarzem, lecz jedynie kanapowym teologiem – to przeciwieństwo tego, co zarzucają mu teolodzy! Stąd też Lewisa literata nieuchronnie postrzega się właśnie w taki sposób i dlatego każde poważne opracowanie na temat jego twórczości musi ten aspekt brać pod uwagę. Niniejszy Przewodnik będzie służył – mam nadzieję – tym, których zainteresowanie Lewisem ma charakter bardziej literacki niż religijny.

Ale po drugie, może być też tak, że Lewis ze wszech miar zasługuje na tę monografię, ponieważ rozciągnął gatunek teologiczny na dzieła fikcji literackiej, z których słynie. Tak więc zamiast jako amator, teolog dyletant, który nie może w żaden sposób należeć do tej samej ligi, co na przykład Karl Barth, Gustavo Gutiérrez czy Jürgen Moltmann, Lewis mógłby być postrzegany (á la Kierkegaard) jako teolog „niebezpośredni” – taki, który działa poprzez „gęste opisy” lub sugestywne obrazy, przemawiający różnymi głosami w rozmaitych gatunkach literackich, a z tego wszystkiego wyłania się subtelna i złożona wizja. Oczywiście niepoważne jest porównywanie książki Chrześcijaństwo po prostu. O wierze i moralności chrześcijańskiej z Dogmatyką kościelną Bartha, ale być może równie niepoważne jest pozwolenie Barthowi na definiowanie charakteru całej teologii. Jednak jeśli porównać całość dorobku Lewisa, to porównanie wcale nie wydaje się takie niepoważne. Lewis zapewne nie może liczyć się jako teolog na kształt Bartha, ale może stanowić model ekspresji teologicznej, która zasługuje na uznanie na swój własny sposób.

Niniejsza publikacja to zamierzony, choć ryzykowny eksperyment. Po pierwsze, niemożliwością jest w jednym tomie zająć się odpowiednio wszystkimi aspektami dzieła Lewisa – ale przynajmniej staraliśmy się dążyć do wszechstronności. Choć książka należy do cyklu Portrety religijne serii „Cambridge Companions” i jako taka będzie prawdopodobnie czytana w kontekście religijnym, to jednak włączyliśmy doń na początku rozdziały poświęcone literaturoznawczym oraz innym naukowym zainteresowaniom Lewisa. Stanowią one zasadniczy aspekt jego kariery, więc ci, którzy chcą go zrozumieć, muszą się z nimi choć trochę zaznajomić. Dalsze rozdziały są również autorstwa zespołu bardziej interdyscyplinarnego niż zazwyczaj przy opracowywaniu tomów tego cyklu – jednak wszystkie zostały stworzone na potrzeby cyklu Portrety religijne.

Po drugie, w świadomym zamiarze wykroczenia z dyskusją o dorobku Lewisa poza grono „osób, których należało się spodziewać”, zaprosiliśmy do współpracy autorów, którzy dotychczas nie brali w niej udziału, a przynajmniej nie na tak publicznym forum. Niektórzy z nich rzeczywiście znani są ze swych publikacji na temat Lewisa, a wszyscy są ekspertami w dziedzinach, którymi Lewis się zajmował (historia myśli, krytyka literacka, teologia, filozofia), i należą do ich najwybitniejszych, współczesnych badaczy. Mając odczucie, że obecnie rozwój badań nad Lewisem znacznie zwolnił, chcieliśmy włączyć do dyskusji nowe głosy – jedne ewangeliczne, inne nie. Niektóre przede wszystkim wnoszą wkład do teologii lub filozofii, inne są akademickimi esejami interpretującymi dzieło Lewisa. Z premedytacją wyszukaliśmy autorów prowokujących, aby weszli w polemikę z dobrze znanymi aspektami myśli Lewisa.

Jednak we wszystkich przypadkach autorzy artykułów w tym tomie plasują się gdzieś pomiędzy wcześniej wspomnianymi, spolaryzowanymi obozami interpretacyjnymi. Pomimo wielu niezgodności i różnic opinii wszyscy uważamy, że Lewis rzeczywiście miał poważny wkład w rozwój wielu dziedzin badawczych i gatunków – literackich, historycznych, filozoficznych, etycznych, teologicznych, duchowych, narracyjnych i poetyckich. Jest on ponad wszelką wątpliwość jednym z najważniejszych głosów XX wieku – zwłaszcza gdy jego dzieła traktuje się jako całość – który nie zasługuje na ignorowanie, zbywanie czy wręcz wyszydzanie przez dzisiejszą inteligencję. Nie powinno się jednak przypisywać mu tej wyjątkowej, uprzywilejowanej i niepodważalnej roli, jak to czynią niektórzy z jego fanów. Jego dorobkowi należą się wyważone komentarze i krytyczna analiza. Nie zamierzaliśmy stworzyć „opracowania” C.S. Lewisa ani dojść do ostatecznych konkluzji w odpowiedzi zarówno jego krytykom, jak i miłośnikom; chcieliśmy natomiast ożywić dyskusję na temat Lewisa w ramach studiów teologicznych i religijnych oraz ułatwić zrozumienie jego dzieła. Ufamy, że ta monografia do tego się przyczyni.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

O AUTORACH

[1] W niektórych miejscach biografie zostały zaktualizowane zgodnie z obecnym stanem rzeczy. W związku z tym występują rozbieżności w stosunku do tekstu oryginalnego (przyp. red.).

ROZDZIAŁ 1

[1] Zob. H. Carpenter, Inklingowie. C.S. Lewis, J.R.R. Tolkien, Charles Williams i ich przyjaciele, tłum. Z.A. Królicki, Zysk i S-ka, Poznań 1999.

[2] Books of the Century, „Christianity Today” 2000, April 24. Pismo utworzyło ranking najbardziej wpływowych książek religijnych XX wieku na podstawie nominacji zgłoszonych przez 100 swoich dziennikarzy oraz głów Kościoła ewangelickiego, z których każdy miał wytypować 10 tytułów. W przedmowie napisano: „C.S. Lewis jest zdecydowanie najbardziej poczytnym pisarzem, a jego Chrześcijaństwo po prostu. O wierze i moralności chrześcijańskiej – najczęściej nominowane. I tak naprawdę, mogliśmy zamieścić jeszcze więcej jego książek, ale ostatecznie musieliśmy sobie powiedzieć, że trzeba też dać szansę innym autorom”. Niemniej, zamieszczają też Opowieści z Narnii w nierankingowej liście 90 książek, które plasują się poza pierwszą dziesiątką.

[3] The Modern Theologians: An Introduction to Christian Theology since 1918, eds. D.F. Ford, R. Muers, 3rd ed., Blackwell, Malden, MA 2005.

[4] Tamże, s. 346.

[5] Chociaż oboje są brytyjskimi teologami, Ford i Muers otwarcie kładą decydujący akcent w swoim dziele na „niemieckojęzyczną tradycję w teologii akademickiej” – tak jak kształtowała się w XIX i XX wieku. Jak piszą, można się spierać, ale to „najlepsza pojedyncza tradycja, która stanowi wprowadzenie do tego, czym jest zajmowanie się teologią chrześcijańską w inteligentny sposób, nawiązujące dialog ze współczesnymi dziedzinami nauki, społeczeństwami, kościołami i traumatycznymi wydarzeniami (tamże, s. viii-xi, zwłaszcza s. ix). A to wyjaśnia, dlaczego Lewis nie jest omawiany, a ledwie wzmiankowany, w ich dziele, albowiem nie był zawodowym teologiem akademickim – ani współczesnym, ani poważnie zaangażowanym w niemieckojęzyczną tradycję teologiczną. Przy tych kryteriach nieobecność Lewisa w The Modern Theologians nie zaskakuje. Lewisa całkowicie pominięto również w The Cambridge Companion to Christian Doctrine, ed. C.E. Gunton, Cambridge University Press, Cambridge 1997. Niemniej Paul Fiddes zastanawia się, na ile można Lewisa uznać za teologa, i to znaczącego, w rozdziale 7 niniejszego tomu.

[6] S. McLemee, Holy War in Shadowlands: A New Book Revives Old Allegations and the Struggle for Intellectual Legacy of C.S. Lewis, „Chronicle of Higher Education” 2001, July 20 (http://chronicle.com/article/Holy-War-in-the-Shadowlands/19700).

[7] Gra słów, której punktem wyjścia jest termin „blaxploitation”, oznaczający wykorzystywanie stereotypu Afroamerykanina, zwłaszcza w filmach, oraz przydomek Lewisa – „Jack”. Tak więc, „Jacksploitation” („wyJackorzystywanie”) zdefiniowałbym jako publikacje na temat Lewisa, którym brak jakichkolwiek wartości badawczych i oryginalności, a jedynym plusem jest to, że traktują o Lewisie. Świat zalała fala „wyJackorzystywania”. W szerszym (i mniej pejoratywnym) sensie „wyJackorzystywanie” również odnosi się do publikacji, które mogą nawet mieć konkretne wartości badawcze, ale ich nadrzędnym celem jest „zarobić” na popularności Lewisa, a nie przyczynić się znacząco do zrozumienia jego twórczości. Moje obawy związane z „wyJackorzystywaniem” nie biorą się z akademickiego snobizmu – myślę, że jest to rzeczywisty problem, który utrudnia obiektywną ocenę dorobku Lewisa.

[8] Dodatkowym utrudnieniem jest to, że prawa do dzieł Lewisa nie należą jeszcze do domeny publicznej, lecz do kilku brytyjskich i amerykańskich wydawnictw, które – co naturalne – są bardziej zainteresowane sprzedażą niż akademicką reputacją Lewisa. Dlatego jego eseje są ciągle kompilowane w zbiorach pod nowymi tytułami i trudno się w nich połapać. Koniecznie potrzebne jest wielotomowe, krytyczne opracowanie jego dorobku od początku do końca, ale choć Lewis na to w pełni zasługuje, jeszcze przez wiele lat nic takiego się nie ukaże.

[9] Zob. N. Pittenger, Apologist versus Apologist, „Christian Century” 1958, Vol. 75, s. 1104–1107; odpowiedź Lewisa Rejoinder to Dr Pittenger, „Christian Century” 1958, Vol. 75, s. 1359–1361.

[10] Zob. The Taste of the Pineapple: Essays on C.S. Lewis as Reader, Critic and Imaginative Writer, ed. B.L. Edwards, Bowling Green State University Press, Bowling Green, OH 1988; C.N. Manlove, C.S. Lewis: His Literary Achievement, Macmillan, London 1987; D.T. Myers, C.S. Lewis in Context, Kent State University Press, Kent, OH 1994; The Longing for a Form: Essays on the Fiction of C.S. Lewis, ed. P.J. Schakel, Kent State University Press, Kent, OH 1977; Critical Essays on C.S. Lewis, ed. G. Watson, Scolar Press, Aldershot 1992. Niedawna publikacja pod redakcją Michaela Warda, współredaktora niniejszej monografii, też zasadniczo wpisuje się w tę kategorię, choć odkrywa on rozmaite implikacje myśli Lewisa w sposób bardziej ogólny – Planet Narnia: The Seven Heavens in the Imagination of C.S. Lewis, Oxford University Press, New York 2008.

[11] Jest też ogrom publikacji na temat Lewisa z perspektywy amerykańskiego ewangelikalizmu – zbyt wielki, by nawet zaczynać je tutaj wymieniać. Wiele z nich to dobre, solidne opracowania naukowe, ale w przeważającej mierze zadowalają się objaśnianiem lub streszczaniem tego, co pisał Lewis – zamiast wdać się w krytyczną polemikę (w tym pozytywnym, konstruktywnym, badawczym sensie słowa „krytyka”). Pewnymi wyjątkami od tej reguły są publikacje Baggetta, Habermasa i Wallsa; Menuge’a; Millsa; Traversa; a także Walkera i Patricka. Studium Lewisa z perspektywy rzymskokatolickiej – zob. J. Pearce, C.S. Lewis a Kościół katolicki, Klub Książki Katolickiej, Poznań 2005.

[12] Publikacje autorstwa Holmera, Korta i Meilaendera zostały podane w bibliografii. Wszyscy trzej autorzy są Amerykanami. Czytelnicy mogą zasadnie oponować, że pojęcie „badacz głównego nurtu” jest zarówno nieprecyzyjne, jak i uwłaczające wyśmienitym publikacjom ewangelikalistycznym wspomnianym w przypisie 11, ale nie zamierzam tutaj wdawać się w spory – po prostu mam na myśli dzieła badaczy, którzy niezależnie od swych przekonań religijnych piszą przede wszystkim dla ogólnego (akademickiego) odbiorcy, będącego poza chrześcijańską społecznością ewangelikalików – a nie głównie dla swoich współwyznawców. Ewangelikami w tym sensie mogą być także „badacze głównego nurtu” – i wielu rzeczywiście nimi jest (niektórzy są nawet autorami artykułów w tej publikacji). Chodzi mi o to, że – poza publikacjami w rodzaju tych wymienionych w przypisie 10 – bardzo niewiele publikacji naukowych „głównego nurtu” poświęcono Lewisowi. Jednak dwóch wiodących filozofów religii wymienia Lewisa jako źródło inspiracji – zob. W.P. Alston, Divine Nature and Human Language: Essays in Philosophical Theology, Ithaca, Cornell University Press, New York–London 1989, s. 212, przypis 18; A. Plantinga, Warranted Christian Belief, Oxford University Press, New York 2000, passim.

[13] B. Mitchell, Introduction, w: The Human Person in God’s World: Studies to Commemorate the Austin Farrer Centenary, eds. B. Hebblethwaite, D. Hedley, SCM Press, London 2006, s. 2. Farrer, który później stał się jednym z najbliższych przyjaciół Lewisa, studiował Classical Honour Moderations i Literae Humaniores zaledwie kilka lat potem, więc opis ten jest tak samo prawdziwy w przypadku Lewisa.

[14] Opis środowiska filozoficznego, w którym kształcił się i później działał Lewis – zob. J. Patrick, The Magdalen Metaphysicals: Idealism and Orthodoxy at Oxford, 1901–1945, Mercer University Press, Macon, GA 1985. Równie dobrze może być też tak – jak to było w przypadku idealizmu brytyjskiego w wydaniu Moore’a, Russella i Wittgensteina – że rozmaite wywody metafizyczne Lewisa nie przekładają się specjalnie na język współczesnej filozofii anglo-amerykańskiej. Pogląd ten wydatnie reprezentowany jest przez Johna Beversluisa, ale negowany przez Victora Repperta – a obaj są bardziej filozofami niż teologami. Jeszcze inny filozof, Erik Wielenberg, plasuje się gdzieś pomiędzy nimi. Spór częściowo obraca się wokół tego, czym są „rozum” i „racjonalność”, oraz naszej zdolności do posługiwania się nimi.

[15] C.S. Lewis, Zaskoczony radością. Moje wczesne lata, tłum. M. Sobolewska, Esprit, Kraków 2010, s. 30.

[16] Tenże, list do Arthura Greevesa, 18 października 1931, w: tegoż, Collected Letters, Volume I, ed. W. Hooper, HarperCollins, London 2000, s. 977.

[17] Tenże, Chrześcijaństwo po prostu. O wierze i moralności chrześcijańskiej, tłum. P. Szymczak, Media Rodzina, Poznań 2002, s. 7.