ŚWIADOME CIAŁO

Cielesność w psychoterapii, terapii traumy i rozwoju osobistym

Marta Kochan-Wójcik
Bianka Lewandowska
Katarzyna Salamon-Krakowska

Kraków 2020

Wstęp

Połączyła nas fascynacja ciałem człowieka. Nie tyle jednak jego fizycznym pięknem, ile głębiej ukrytym, cielesnym wymiarem istnienia i doświadczania, z którym warto wejść w bardziej akceptującą i uważną relację. Zdolność do akceptacji siebie cielesnego uwidacznia się w gracji, z jaką człowiek się porusza, w poczuciu spójności, przyjemności zadomowienia we własnym ciele, niezależnie od jego wyglądu, rozmiarów czy wieku.

Przyglądamy się cielesności z kilku różnych perspektyw: nauki, psychoterapii i rozwoju osobistego, i właśnie ta różnorodność spojrzeń stała się inspiracją do napisania niniejszej książki. Prowadząc przez wiele lat zajęcia ze studentami psychologii i fizjoterapii, przekonałyśmy się, jak wiele trudności sprawia dyskutowanie i porządkowanie wiedzy o cielesności, w tym przełamywanie związanych z nią stereotypów (np. kojarzących ciało głównie z seksualnością), oraz włączanie tej wiedzy w obszar kompetencji zawodowych. Z drugiej strony, prowadząc psychoterapię z osobami poszukującymi pomocy psychologicznej lub zajęcia warsztatowe z osobami, które są zainteresowane rozwojem osobistym, doświadczałyśmy, jak wiele się zmienia wtedy, gdy w procesie terapii czy edukacji ciało zostaje naprawdę zauważone.

To, co odkrywałyśmy i czym dzieliłyśmy się z sobą, a teraz także z Czytelnikami, potwierdza trafność popularnego powiedzenia „wolniej znaczy szybciej”. Doświadczenie somatyczne, wymagające szczególnej uważności, delikatności i odpowiednio dostrojonego tempa pracy, paradoksalnie może przyspieszać proces wewnętrznej integracji zarówno w terapii osób po doświadczeniach traumatycznych, jak i w rozwoju osobistym. Sięgając po dowody empiryczne pochodzące z badań naukowych oraz przykłady z własnej praktyki, podjęłyśmy próbę wyjaśnienia i rzetelnego uzasadnienia, dlaczego tak właśnie się dzieje.

Aby zrealizować ten cel, w pierwszym rozdziale niniejszej książki prezentujemy wybrane formy psychoterapii i edukacji zorientowanej na ciało – ich ewolucję, obejmującą eksperymentowanie z różnymi formami interwencji oraz krystalizowanie się założeń teoretycznych. Systematyzujemy ten obszar, słabo dotąd uporządkowany, zwłaszcza w polskiej literaturze przedmiotu, by ukazać specyfikę i genezę funkcjonujących tu podejść i tym samym ułatwić orientację Czytelnikom.

W kolejnych rozdziałach przedstawiamy dwie współcześnie funkcjonujące formy pracy z cielesnością, które mają na celu wspieranie zdrowia psychicznego oraz rozwój osobisty.

W rozdziale drugim przedstawiłyśmy pracę nad doświadczeniem somatycznym w terapii traumy metodą Somatic Experiencing® opracowaną przez Petera Levine’a. Prezentacja założeń, celów i etapów terapii traumy w tym nurcie poprzedzona jest omówieniem problemów, jakie wiążą się z przełamywaniem oporu psychologów wobec pracy z ciałem, jak również analizą mechanizmów neurofizjologicznych leżących u podłoża doświadczenia traumatycznego.

Rozdział trzeci poświęcony został omówieniu metody Moshégo Feldenkraisa. Ta wciąż nie dość znana w Polsce metoda służy reedukacji motorycznej, której celem jest zmiana nawykowych wzorców działania. Świadomy ruch, będący istotą zajęć, stanowi środek usprawniania samoorganizacji oraz pogłębiania świadomości prowadzącej do aktualizacji własnego potencjału. Metoda Feldenkraisa przedstawiona została w szerokiej perspektywie, zarówno filozoficznej, jak i praktycznej. Czytelnik zapozna się nie tylko ze sposobami zmian nawyków somatycznych, ale również z możliwościami i korzyściami, jakie niesie z sobą pogłębianie świadomości ciała i uwrażliwianie sfery kinestetycznej.

W niniejszej publikacji koncentrujemy się głównie na wielorakich korzyściach, jakie uwzględnianie cielesności osoby przynosi terapii i profilaktyce psychologicznej. Zachowujemy jednak świadomość ograniczeń i trudności, a wręcz istotnych zagrożeń, które temu towarzyszą. Odnosimy się do tych zagadnień szerzej w Zakończeniu.

Niszowy obszar terapii ciała dysponuje bogatym doświadczeniem i całym wachlarzem technik pracy, które są obecnie implementowane do większości nurtów psychoterapii i psychoedukacji. Widoczne w ostatnich latach wzmożenie interwencji skoncentrowanych na ciele stwarza z kolei możliwość intensyfikowania naukowych badań nad ich założeniami i efektywnością. Pozwoli to na stopniowe weryfikowanie przyjmowanych tu założeń, uzupełnianie doświadczenia wiedzą empiryczną oraz projektowanie bardziej efektywnych form szkolenia i wymiany profesjonalnych doświadczeń.

Autorki

Posłowie

Terapie psychologiczne oraz formy psychoedukacji postrzegające człowieka jako zintegrowaną całość psychofizyczną znacząco wyprzedziły swój czas, w wyniku zaś dominacji podejść opartych na dualistycznej koncepcji natury ludzkiej przez dziesiątki lat skazane były na marginalizację. Naznaczone stygmatem metod alternatywnych, funkcjonowały na obrzeżach głównych nurtów terapeutycznych. Były tam jednak systematycznie rozwijane, wypracowując coraz bardziej efektywne techniki. Pozostawanie na uboczu, z dala od instytucjonalnych procedur i etycznych standardów, sprzyjało niestety także pojawianiu się praktyk, którym towarzyszyło łamanie zasad relacji terapeutycznej. Tak więc np. w latach 60. i 70 XX w., gdy zintensyfikowana koncentracja na cielesności związana była z poszukiwaniem odmiennych stanów świadomości i niekonwencjonalnych form rozwoju osobistego, eksperymentowanie z ciałem przybierało różne, niejednokrotnie ekstremalne czy inwazyjne formy. I choć w swych założeniach działania te prowadzić miały do doświadczania siebie w całkowicie nowy, uwalniający lub leczniczy sposób, w efekcie u części osób inicjowało procesy zgoła przeciwne, prowadzące w skrajnych przypadkach do zaburzeń psychicznych: zaburzeń nastroju, epizodów psychotycznych czy uzależnień od substancji psychoaktywnych. Zdarzało się również, że intensywne doznania somatyczne przeżywane przez osobę uczestniczącą w spotkaniach rozwojowych lub terapeutycznych zyskiwały mylną interpretację, prowadząc do nadużyć w sferze intymnej. W efekcie słuszne nagłaśnianie takich przypadków zniechęcało terapeutów głównych nurtów do eksplorowania związków cielesności i psychiki, umacniając tym samym dualistyczne spojrzenie na naturę człowieka. Do swoistego impasu przyczyniał się także brak narzędzi i rzetelnej wiedzy naukowej stanowiącej fundament zmiany sposobu myślenia.

Jednak w ostatnich dziesięcioleciach dzięki szybszemu niż kiedykolwiek rozwojowi nowych technologii oraz podejmowaniu badań łączących różne dyscypliny (psychologię, biologię, medycynę czy fizjoterapię) pojawiły się dane, które pozwalają lepiej wyjaśniać naturę istotnych, a wcześniej wymykały się rozumieniu zjawisk z obszaru zdrowia psychicznego, takich jak: konsekwencje traumatycznego stresu, możliwości pogłębiania pozytywnego zdrowia psychicznego, kształtowanie samoregulacji emocjonalnej czy leczenie zaburzeń odżywiania. Dostrzeżenie, że zjawiska te wymagają uwzględnienia nie tyle mechanizmów fizjologicznych, ile raczej cielesnego aspektu osoby, pozwoliło lepiej je zrozumieć, ale zarazem pociągnęło za sobą zmianę myślenia o leczeniu, wsparciu czy psychoedukacji w tych obszarach: muszą one zostać poszerzone o profesjonalną, praktyczną pracę z ciałem.

A zatem wraz z rosnącym zainteresowaniem cielesnością w kulturze i umacnianiem się holistycznego obrazu osoby we współczesnej nauce systematycznie rośnie popularność różnych form pracy z ciałem oraz psychoterapii włączającej takie metody. Ich autorzy i praktycy nie tylko zwracają uwagę na obowiązujące standardy w zakresie teoretycznego zaplecza, rozumienia bazowych mechanizmów oraz weryfikacji skuteczności proponowanych technik, lecz również świadomie odnoszą się do ograniczeń, trudności i dylematów etycznych, jakie pojawiają się w kontekście pracy terapeuty z cielesnością człowieka.

Oczywistym ograniczeniem interwencji skoncentrowanych na ciele okazuje się np. poziom otwartości klienta na tego typu interwencje, który we współczesnej kulturze zachodniej jest mocno zróżnicowany. Jak pisał Kepner, wciąż jeszcze

[…] ludzie rozpoczynający terapię różnią się między sobą zarówno „dystansem”, jaki dzieli ich odczuwanie Ja od procesów zachodzących w ciele, jak i stopniem odbierania doznań cielesnych¹.

Nastawienie klienta psychoterapii lub uczestnika warsztatów, jego poziom świadomości ciała czy przekonanie o istnieniu związków między procesami cielesnymi a problemami psychologicznymi są kluczowe dla możliwości i efektywności podejmowania interwencji skoncentrowanych na ciele. Osoba traktująca swoje ciało jak biologiczną maszynę, w której osadzony jest umysł, przekonana, że psychoterapia powinna zająć się jedynie psychiką, ciało zaś należy pozostawić medycynie, może zmienić swoje nastawienie w toku terapii, jednak na wstępie powinna zostać jasno poinformowana o przyjmowanych tu założeniach. Korzystaniu z pracy z ciałem nie sprzyjają też – typowe dla kultury zachodniej – ograniczenia w kontakcie fizycznym, któremu często towarzyszą intensywne emocje czy konotacja seksualna. Chociaż nie wszystkie typy terapii skoncentrowanej na ciele włączają bezpośredni kontakt (praca może odbywać się również głównie na poziomie obserwowania i uświadamiania doznań cielesnych), jednak większość z nich proponuje techniki wspierające świadomość ciała czy zmianę jego funkcjonowania, takie jak zróżnicowany dotyk czy specjalistyczny masaż. Normatywna kulturowo jest też tendencja do unikania koncentracji na doznaniach cielesnych, niechęć do ich nazywania czy komunikowania. Skłonność ta może być dodatkowo wzmocniona przez indywidualne doświadczenia. W tym kontekście inicjowanie kontaktu fizycznego w relacji psychoterapeutycznej lub zachęcanie klienta do zwrócenia uwagi na odczucia płynące z wnętrza ciała staje się sporym wyzwaniem.

Im większą mamy wiedzę o znaczeniu zjawisk cielesnych dla kondycji psychicznej człowieka, tym wyraźniejsza staje się potrzeba integralnego ujmowania natury ludzkiej w procesie leczenia. Włączając metody pracy z ciałem do praktyki terapeutycznej, z uważnością i szacunkiem winniśmy odnosić się do cielesności naszych pacjentów, doceniając wagę procedur zabezpieczających. Muszą one być obecne i respektowane w każdej formie terapeutycznej pracy z cielesnością człowieka. Procedury te to przede wszystkim:

aktualizowanie przyjmowanych założeń i praktyk na podstawie wyników współczesnych badań naukowych,

przestrzeganie zasad etycznych (formułowanych np. w kodeksach etyki zawodowej) oraz poddawanie działań terapeutycznych refleksji w ramach superwizji,

indywidualizowanie podejmowanych interwencji w ramach profesjonalnie budowanej relacji,

świadome i uważne dawkowanie doświadczenia oraz respektowanie granic drugiej osoby,

poddawanie doświadczenia uczestnika spotkań czy klienta terapii systematycznej refleksji, co służy jego świadomemu integrowaniu oraz umiejscawianiu w szerszym kontekście obrazu siebie.

1 Kepner J. I. (1991). Ciało w procesie psychoterapii Gestalt. Warszawa: Pusty Obłok, s. 44.

Bibliografia

Abrams M. P., Hons B. A. et al. (2009). Human tonic immobility: Measurement and correlates. “Depression and Anxiety”, no 6, p. 550–556.

Allmer C., Ventegodt S., Kandel I., Merrick J. (2009). Positive effects, side effects, and adverse events of clinical holistic medicine. A review of Gerda Boyesen‘s nonpharmaceutical mind-body medicine (biodynamic body-psychotherapy) at two centers in the United Kingdom and Germany. “International Journal Adolescent Medical Health”, no 21, p. 281–297.

Alone R. (2012). Świadoma spontaniczność. Brugg: Wyd. Ewa Ławreszuk.

Aposhyan S. M. (2004). Body-Mind Psychotherapy: Principles, Techniques, and Practical Applications. New York: Norton.

Arnheim R. (1969). Visual Thinking. Berkeley: Regents of the University of California.

Arystoteles (1972). O duszy. Warszawa: PWN.

Baldwin D. V. (2013). Primitive mechanisms of trauma response: An evolutionary perspective on trauma-related disorders. “Neuroscience & Biobehavioral Reviews”, no 8, p. 1549–1566.

Barron N. (2015). Towards a Comprehensive Model for Trauma. (MA thesis in Counselling and Psychotherapy), http://energyan dintention.com/Towardsacomprehensivemodeloftrauma.pdf (dostęp 15.08.2015).

Bedard-Gilligan M., Zoellner L. A. (2008). The utility of the A1 and A2 Criteria in the diagnosis of PTSD. “Behaviour Research and Therapy”, no 9, p. 1062–1069.

Bergson H. (1957). Ewolucja twórcza. Warszawa: KiW.

Beszczyńska B. (2007). Molekularne podstawy zaburzeń psychicznych wywołanych stresem. „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej”, nr 61, s. 690–701.

Bloch-Atefi A., Smith J. (2014). The Effectiveness of Body-Oriented Psychotherapy: A Review of the Literature. Melbourne: PACFA.

Block N. (1995). On a confusion about a function of consciousness. “Behavioral and Brain Sciences”, no 18, p. 227–247.

Boadella D. (1991). Biosynteza. W: Lis-Turlejska M. (red.). Nowe zjawiska w psychoterapii. Warszawa: Jacek Santorski.

Boadella D. (1994). Toksyczni terapeuci, przemoc religijna, sekty. Warszawa: Jacek Santorski.

Boadella D. (1998). Essence and ground: Towards the understanding of spirituality in psychotherapy. “International Journal of Psychotherapy”, no 1, p. 29–51.

Boals A., Schuettler D. (2009). PTSD symptoms in response to traumatic and non-traumatic events: The role of respondent perception and A2 criterion. “Journal of Anxiety Disorders”, no 4, p. 458–462.

Bossini L., Casolaro I. et al. (2013). Błędy popełniane w diagnostyce zaburzenia stresowego pourazowego – problem nakładania się objawów tego zaburzenia i depresji. „Psychiatria Polska”, nr 6, s. 1051–1063.

Bracha H. S. (2004). Freeze, flight, fight, fright, faint: Adaptationist perspectives on the acute stress response spectrum. “CNS Spectrums”, no 9, p. 679–685.

Bracha H. S., Ralston T. C. et al. (2004). Does “fight or flight” need updating? “Psychosomatics”, no 5, p. 448–449.

Brenner J., Peleg I. et al. (2010). Effectiveness of body mind therapy of cancer patients receiving chemical treatment. “International Journal of Psychotherapy”, no 2, p. 49–66.

Brooks Ch. V. W. (1983). Sensory Awareness: The Rediscovery of Experiencing. Santa Barbara: Ross-Erikson.

Brown K. W., Ryan R. M., Creswell J. D. (2007). Mindfulness: Theoretical foundations and evidence for its salutary effects. “Psychological Inquiry”, no 4, p. 211–237.

Bunkan B. H., Thornquist E. (1990). Psychomotor therapy: An approach to the evaluation and treatment of psychosomatic disorders. “International Perspectives in Physical Therapy”, no 5, p. 45–74.

Cameron A., Palm K., Follette V. (2010). Reaction to stressful life events: What predicts symptom severity? “Journal of Anxiety Disorders”, no 6, p. 645–649.

Canguilhem G. (2000). Normalne i patologiczne. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Carroll R. (2002). Biodynamic massage in psychotherapy: Re-integrating, re-owning and re-associating through the body. In: Staunton T. (ed.). Body Psychotherapy. London: Routledge.

Cash T. F. (2004). Cognitive-behavioral perspectives on body image. In: Cash T. F., Pruzinsky T. (eds.). Body Image. A Handbook of Theory, Research, and Clinical Practice. New York – London: Guilford.

Cederstrom C., Spicer A. (2016). Pętla dobrego samopoczucia. Warszawa: PWN.

Chalmers D. (2010). Świadomy umysł. W poszukiwaniu teorii fundamentalnej. Warszawa: WN PWN.

Chiesa A., Serretti A. (2011). Mindfulness based cognitive therapy for psychiatric disorders: A systematic review and meta-analysis. “Psychiatry Research”, no 3, p. 441–453.

Clarkson P., Mackewn J. (2008). Fritz Perls. Gdańsk: GWP.

Cole J. (1995). Pride and a Daily Marathon. Cambridge: MIT Press.

Cole J., Paillard J. (1995). Living without touch and information about body position and movement. Studies on deafferented subjects. In: Bermudez J., Marcel A., Eilan N. (eds.). The Body and the Self. Cambridge: The MIT Press.

Cornell W. F. (2015). Somatic Experience in Psychoanalysis and Psychotherapy: In the Expressive Language of the Living. London – New York: Routledge.

Cottrell R. C. (2015). Sex, Drugs, and Rock’n’Roll: The Rise of America’s 1960s Counterculture. New York: Rowman & Littlefield.

Coughlin Della Selva P. (2013). Intensywna krótkoterminowa psychoterapia dynamiczna. Gdańsk: Harmonia Universalis.

Cozolino L. J. (2004). Neuronauka w psychoterapii. Poznań: Zysk i S-ka.

Craig A. D. (2007). Interoception and emotion: A neuroanatomical perspective. In: Lewis M., Haviland-Jones J. M., Feldman Barrett L. (eds.). Handbook of Emotions. Third Edition. New York: Guilford.

Craig A. D. (2009). How do you feel-now? The anterior insula and human awareness. “Nature Reviews Neuroscience”, no 1, p. 59–70.

Craig A. D. (2013). An interoceptive neuroanatomical perspective on feelings, energy, and effort. “Behavioral and Brain Sciences”, no 6, p. 685–686.

Crary J. (2009). Zawieszenia percepcji. Uwaga, spektakl i kultura nowoczesna. Warszawa: WUW.

Cubała W. J., Landowski J. (2006). Układ serotoninergiczny i oś limbiczno-podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa (LPPN) w depresji. „Psychiatria Polska”, nr 40, s. 415–430.

Cuddy A. (2016). Wstań! Kraków: Znak.

Damasio A. R. (2005). W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg. Poznań: Rebis.

Damasio A. R. (2011). Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg. Poznań: Rebis.

Davidson R. J., Begley S., Radwan B. (2013). Życie emocjonalne mózgu. Kraków: WUJ.

Dewey J. (1896). The reflex arc concept in psychology. “Psychological Review”, no 3, p. 357–370.

DiSalvo D. (2013). Mózg na manowcach. Dlaczego oszukujemy, udajemy i ulegamy pokusom? Warszawa: Carta Blanca. Grupa Wydawnicza PWN.

Doidge N. (2017). Jak naprawić uszkodzony mózg. Od udarów i chronicznego bólu po choroby neurodegeneracyjne. Białystok: Vital.

Doidge N. (2017). Mózg zmienia się sam. Białystok: Vital.

Drożdżowicz L. (1999). Ogólna teoria systemów. W: Barbaro B. de (red.). Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny. Kraków: Collegium Medicum UJ.

Dunn B. D., Galton H. et al. (2010). Listening to your heart: How interoception shapes emotion experience and intuitive decision-making. “Psychological Science”, no 12, p. 1835–1844.

Early A., Krycka K. et al. (2014). Theory and Practice of Focusing-Oriented Psychotherapy: Beyond the Talking Cure. London: Jessica Kingsley.

Eiden B. (2002). Application of post-Reichian body psychotherapy: A Chiron perspective. In: Staunton T. (ed.). Body Psychotherapy. London: Routledge.

Elms C. (2007). Stres, learning and the Feldenkrais method. “Guild Certified Feldenkrais Practitioner”, no 12, p. 16–21.

Elsenbruch S., Rosenberger C. et al. (2010). Patients with irritable bowel syndrome have altered emotional modulation of neural responses to visceral stimuli. “Gastroenterology”, no 4, p. 1310–1319.

Farb N. A., Daubenmier J. et al. (2015). Interoception, contemplative practice, and health. “Frontiers in Psychology”, no 6, p. 763.

Farb N. A., Segal Z. V., Anderson A. K. (2012). Mindfulness meditation training alters cortical representations of interoceptive attention. “Social Cognitive and Affective Neuroscience”, no 1, p. 15–26.

Feldenkrais M. (1981). The Elusive Obvious. Capitola: Meta Publications.

Feldenkrais M. (2012). Świadomość poprzez ruch. Warszawa: Virgo.

Feldenkrais M. (2013). Nieuchwytna oczywistość. Brugg: Wyd. Ewa Ławreszuk.

Ferenczi S. (1950). Further Contributions to the Theory and Technique of Psycho-Analysis. London: Hogarth Press.

Fernandez F., Turon J. et al. (1995). Does additional body therapy improve the treatment of anorexia nervosa. A comparison of two approaches. “Eating Disorders: The Journal of Treatment”, no 3, p. 158–164.

Frank J. D., Frank J. B. (2005). Perswazja i uzdrawianie. Warszawa: IPZ.

Freud Z. (1982). Wstęp do psychoanalizy. Warszawa: PWN.

Fuchs T. (2004). Neurobiology and psychotherapy: An emerging dialogue. “Current Opinion in Psychiatry”, no 6, p. 479–485.

Fuchs T., Koch S. C. (2014). Embodied affectivity: On moving and being moved. “Frontiers in Psychology”, no 5, p. 508.

Gallagher S. (2005). Fenomenologiczne i eksperymentalne badania ucieleśnionego doświadczenia. W: Fenomenologia i nauki kognitywne. Toruń: Adam Marszałek, http://pegasus.cc.ucf.edu/~gallaghr/gall05polish.pdf (dostęp 15.08.2015).

Gallagher S., Zahavi D. (2015). Fenomenologiczny umysł. Warszawa: WN PWN.

Galliano G., Noble L. M., Travis L. A., Puechl C. (1993). Victim reactions during rape/sexual assault: A preliminary study of the immobility response and its correlates. “Journal of Interpersonal Violence”, no 1, p. 109–114.

Gehlen A. (1980). Man in the Age of Technology. New York: Columbia University Press.

Gendlin E. T. (1996). Focusing. New York: Bantam Doubleday Dell Publishing Group.

Gendlin E. T. (2012). Focusing-Oriented Psychotherapy: A Manual of the Experiential Method. New York: Guilford.

Germer C. K., Siegel R. D., Fulton P. R. (2015). Uważność i psychoterapia. Kraków: WUJ.

Geuter U. (2015). The history and scope of body psychotherapy. In: Marlock G., Weiss H., Young C., Soth M. (eds.). The Handbook of Body Psychotherapy and Somatic Psychology. Berkeley: North Atlantic Books.

Geuter U., Heller M. C., Weaver J. O. (2010). Elsa Gindler and her influence on Wilhelm Reich and body psychotherapy. “Body, Movement and Dance in Psychotherapy”, no 1, p. 59–73.

Gindler E. (1995). Gymnastik for people whose lives are full of activity. In: Johnson D. (ed.). Bone, Breath, and Gesture: Practices of Embodiment. Berkeley: North Atlantic Books.

Goldstein K. (1995). The Organism. With a foreword by Oliver Sacks. New York: Zone Books.

Goleman D. (1997). Inteligencja emocjonalna. Poznań: Media Rodzina.

Gottschalk G., Boekholt C. (2004). Body-therapeutic work with borderline patients. “Personlichkeitsstorungen: Theorie und Therapie”, Bd. 8, S. 154–160.

Greenwald H. (2017). Experimentation and Innovation in Psychotherapy. London – New York: Routledge.

Groddeck G. (1977). The Meaning of Illness: Selected Psychoanalytic Writings. New York: International Universities Press.

Grotowski J. (1990). Teksty z lat 1965–1969. Wrocław: Wiedza o Kulturze.

Grzesiuk L. (2002). Psychoterapia. Szkoły, zjawiska, techniki i specyficzne problemy. Warszawa: WN PWN.

Gu X., FitzGerald T. H. (2014). Interoceptive inference: Homeostasis and decision-making. “Trends in Cognitive Sciences”, no 6, p. 269–270.

Gudat U. (1997). Bioenergetische Analyse als ambulante Psychotherapie – Anwendungsbereiche und Wirkungen / Bioenergetic Analysis as an outpatient psychotherapy – Applications and effects. “Psychotherapie Forum”, Bd. 5, S. 28–37.

Halprin D. (2003). The Expressive Body in Life, Art, and Therapy. London: Jessica Kingsley.

Heinrichs S. C., De Souza E. B. (1999). Corticotropin-releasing factor antagonists, binding-protein and receptors: Implications for central nervous system disorders. “Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism”, no 4, p. 541–554.

Heller L., Lapierre A. (2012). Healing Developmental Trauma: How Early Trauma Affects Self-Regulation, Self-Image, and the Capacity for Relationship. Berkeley: North Atlantic Books.

Heller M. (2012). Body Psychotherapy: History, Concepts, and Methods. New York: Norton.

Herbert B. M., Pollatos O. (2012). The body in the mind: On the relationship between interoception and embodiment. “Topics in Cognitive Science”, no 4, p. 692–704.

Jacobson E. (2011). Structural integration, an alternative method of manual therapy and sensorimotor education. “The Journal of Alternative and Complementary Medicine”, no 10, p. 891–899.

Jankowski T., Holas P. (2009). Poznawcze mechanizmy uważności i jej zastosowanie w psychoterapii. „Studia Psychologiczne”, nr 4, s. 49–59.

Janov A. (1991). The New Primal Scream: Primal Therapy 20 Years On. Blair: Enterprise.

Johnson M. (2005). Znaczenie ciała. Estetyka rozumienia ludzkiego. Łódź: WUŁ.

Jokiel M., Romanowski L. (2014). Człowiek w przestrzeni. Historia propriocepcji. „Acta Medicorum Polonorum”, nr 4, s. 100–108.

Joly Y., Od psychoterapii zorientowanej na ciało do Metody Feldenkraisa. Dygresja psychologa, www.metoda-feldenkraisa.pl/?id=2010 (dostęp 8.01.2016).

Josefson D. (2001). Rebirthing therapy banned after girl died in 70 minute struggle. „British Medical Journal”, no 322, p. 1014.

Jueptener M., Stephan K. et al. (1997). Anatomy of motor learning: I. Frontal cortex and attention to action. “Journal of Neurophysiology”, no 3, p. 1313–1324.

Jung G. C. (1992). Podróż na Wschód. Warszawa: Pusty Obłok.

Kabat-Zinn J. (2009). Życie – piękna katastrofa. Mądrością ciała i umysłu możesz pokonać stres, choroby i ból. Warszawa: Czarna Owca – Instytut Psychoimmunologii.

Kapusta A. (2010). Szaleństwo i metoda. Granice rozumienia w filozofii i psychiatrii. Lublin: UMCS.

Karcher, S. (2004). Body psychotherapy with survivors of torture. In: Wilson J. P.,

Drozdek B. (eds.). Broken Spirits: The Treatment of Traumatized Asylum Seekers, Refugees, War and Torture Victims. New York: Brunner – Routledge.

Kendall J. E., Kozbelt A. (2015). Art that moves: Exploring the embodied basis of art representation, production, and evaluation. In: Scarinzi A. (ed.). Aesthetics and the Embodied Mind: Beyond Art Theory and the Cartesian Mind-Body Dichotomy. Heidelberg – New York: Springer.

Kepner J. I. (1991). Ciało w procesie psychoterapii Gestalt. Warszawa: Pusty Obłok.

Kędzior D. (1993). Technika Alexandra. Warszawa: Jacek Santorski.

Kępiński A. (1977). Lęk. Warszawa: PZWL.

Koch Ch. (2008). Neurobiologia na tropach świadomości. Warszawa: WUW.

Koemeda-Lutz M., Kaschke M. et al. (2006). Evaluation der Wirksamkeit von ambulanten Körperpsychotherapien – EWAK. Eine Multizenterstudie in Deutschland und der Schweiz / Evaluation of the effectiveness of body-psychotherapy in out-patient settings (EEBP). A multicentre study in Germany and Switzerland. “Psychotherapie. Psychosomatik. Medizinische Psychologie”, Bd. 56, S. 1–8.

Kolk B. A. van der (1994). The body keeps the score: Memory & the evolving psychobiology of post traumatic stress. “Harvard Review of Psychiatry”, no 1, p. 253–265.

Kolk B. A. van der (2006). Clinical implications of neuroscience research in PTSD. “Annals of the New York Academy of Sciences”, no 1, p. 277–293.

Kolk B. A. van der (2014). The Body Keeps the Score. New York: Viking.

Kolk B. A. van der (2015). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. New York: Penguin Books.

Konzag T. A., Klose S. et al. (2006). Stationäre körperbezogene Psychotherapie bei Anorexia und Bulimia nervosa. “Psychotherapeut”, Bd. 51, S. 35–42.

Kostowski W. (2004). Współczesne kierunki badań nad patomechanizmem stresu i depresji i ich znaczenie w kształtowaniu poglądów na działanie leków przeciwdepresyjnych. „Psychiatria”, nr 1, s. 63–71.

Kowalik S. (2003). Ja-cielesne – próba nowego spojrzenia. „Polskie Forum Psychologiczne”, nr 1–2, s. 5–29.

Kozlowska K., Walker P., McLean L., Carrive P. (2015). Fear and the defense cascade: Clinical implications and management. “Harvard Review of Psychiatry”, no 4, p. 263–287.

Kristeller J. L., Hallett C. B. (1999). An exploratory study of a meditation-based intervention for binge eating disorder. “Journal of Health Psychology”, no 4, p. 357–363.

Kuleta M., Krzyżkowiak W. (2015). Intensywna krótkoterminowa psychoterapia dynamiczna jako metoda leczenia pacjentów z somatyzacją. „Psychoterapia”, nr 3, s. 25–37.

Lahmann C., Nickel M. et al. (2009). Functional relaxation and hypnotherapeutic intervention as complementary therapy in asthma: A randomized, controlled clinical trial. “Psychotherapy and Psychosomatics”, no 78, p. 233–239.

Lahmann C., Röhricht F. et al. (2010). Functional relaxation as complementary therapy in irritable bowel syndrome: A randomized, controlled clinical trial. “Journal of Alternative and Complementary Medicine”, no 1, p. 47–52.

Landowski J. (2007). Neurobiology of stress. „Neuropsychiatria i Neuropsychologia”, nr 1, s. 26–36.

Lang P. J., Davis M., Öhman A. (2000). Fear and anxiety: Animal models and human cognitive psychophysiology. “Journal of Affective Disorders”, no 3, p. 137–159.

Langmuir J.I., Kirsh S. G., Classen C. C. (2011). A pilot study of body-oriented group psychotherapy: Adapting sensorimotor psychotherapy for the group treatment of trauma. “Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy”, no 2, p. 214–220.

Lanius R. A., Bluhm R., Lanius U., Pain C. (2006). A review of neuroimaging studies in PTSD: Heterogeneity of response to symptom provocation. “Journal of Psychiatric Research”, no 8, p. 709–729.

Lanius R. A., Hopper J.W. (2008). Reexperiencing/hyperaroused and dissociative states in posttraumatic stress disorder. “Psychiatric Times”, no 13, p. 31.

Lanius R. A., Williamson P. C. et al. (2005). Functional connectivity of dissociative responses in posttraumatic stress disorder: A functional magnetic resonance imaging investigation. “Biological Psychiatry”, no 8, p. 873–884.

Launer J. (2005). Anna O and the “talking cure”. “QJM: An International Journal of Medicine”, no 6, p. 465–466.

LeDoux J. E. (1998). Mózgowe interakcje poznawczo-emocjonalne. W: Ekman P., Davidson R. J. (red.). Natura emocji. Podstawowe zagadnienia. Gdańsk: GWP.

LeDoux J. E. (2000). Mózg emocjonalny. Poznań: Media Rodzina.

LeDoux J. E. (2007). The amygdala. “Current Biology”, no 20, p. 1721–1826.

LeDoux J. E. (2015). Feelings: What are they & how does the brain make them? “Daedalus”, no 1, p. 96–111.

Legrand D. (2007). Pre-reflective self-consciousness: On being bodily in the world. “Janus Head”, no 2, p. 473–519.

Leitan N. D., Murray G. (2014). The mind-body relationship in psychotherapy: grounded cognition as an explanatory framework. “Frontiers in Psychology”, no 5, p. 472–479.

Lemma A. (2014). Pod skórą. Psychoanalityczne studium modyfikacji ciała. Gdańsk: Imago.

Leopold C., Schandry R. (2001). The heartbeat-evoked brain potential in patients suffering from diabetic neuropathy and in healthy control persons. “Clinical Neurophysiology”, no 4, p. 674–682.

Leupoldt A. von, Vovk A. et al. (2010). The impact of emotion on respiratory-related evoked potentials. “Psychophysiology”, no 3, p. 579–586.

Levine P. A. (2015). Trauma and Memory: Brain and Body in a Search for the Living Past: A Practical Guide for Understanding and Working with Traumatic Memory. Berkeley: North Atlantic Books.

Levine P. A. (2017). Głos wnętrza. Jak ciało uwalnia się od traumy i odzyskuje zdrowie. Warszawa: Czarna Owca.

Levine P. A., Frederick, A. (2012). Obudźcie tygrysa. Leczenie traumy. Warszawa: Czarna Owca.

Levine P. A., Kline M. (2007). Trauma Through a Child’s Eyes: Awakening the Ordinary Miracle of Healing. Berkeley: North Atlantic Books.

Levy Berg A., Sandell R., Sandahl C. (2009). Affect-focused body psychotherapy in patients with generalized anxiety disorder: Evaluation of an integrative method. “Journal of Psychotherapy Integration”, no 1, p. 67.

Little P., Lewith G. et al. (2008). Randomised controlled trial of Alexander technique lessons, exercise, and massage (ATEAM) for chronic and recurrent back pain. “British Medical Journal”, no 337, p. 438–452.

Loew T. H., Tritt K. et al. (2001). Efficiacy of “functional relaxation” in comparison to terbutalin and a “placebo relaxation” method in patients with acute asthma: A randomised, prospective, controlled, crossover experimental investigation. “Psychotherapy and Psychosomatics”, no 70, p. 151–157.

Lowen A. (1975). Bioenergetics. New York: Coward, McCann & Geoghegan.

Lowen A. (1975). Pleasure: A Creative Approach to Life. New York: Viking.

Lowen A. (2004). Narcissism: Denial of the True Self. New York: Simon and Schuster.

Lowen A. (2006). Duchowość ciała. Jak uleczyć ciało i duszę. Warszawa: Jacek Santorski.

Lowen A., Lowen L. (1977). The Vibrant Way to Health: A Manual of Exercises. New York: Harper and Row.

Lowen A., Lowen L. (2011). Droga do zdrowia i witalności. Podręcznik ćwiczeń bioenergetycznych. Koszalin: Ośrodek Bioenergetycznej Pracy z Ciałem, Pomocy i Edukacji Psychologicznej.

Macnaughton I. (2004). Body, Breath, and Consciousness: A Somatics Anthology. Berkeley: North Atlantic Books.

Marcher L., Fich S. (2010). Body Encyclopedia: A Guide to the Psychological Functions of the Muscular System. Berkeley: North Atlantic Books.

Marx B. P., Forsyth J. P., Gallup G. G., Fusé T. (2008). Tonic immobility as an evolved predator defense: Implications for sexual assault survivors. “Clinical Psychology: Science and Practice”, no 1, p. 74–90.

Masson J. (2004). Przeciw terapii. Kraków: Impuls.

Mate G. (2004). Ciało a stres. Jak uniknąć fizycznych kosztów ukrytego stresu. Warszawa: Świat Książki.

Mayer E. (2017). Twój drugi mózg. Komunikacja umysł – jelita. Łódź: Wyd. JK.

McIntyre C. K., Power A., Roozendaal B., McGaugh J. L. (2003). Role of basolateral amygdale in memory consolidation. “Annals of New York Academy of Science”, no 1, p. 273–293.

McNeill D., Quaeghebeur L., Duncan S. (2010). IW – “the man who lost his body”. In: Gallagher S., Schmicking D. (eds.). Handbook of Phenomenology and Cognitive Sciences. Dordrecht – New York: Springer, http://mcneilllab.uchicago.edu/pdfs/IW_lost_body.pdf (dostęp 15.08.2015).

Mehling W. E., Wrubel J. et al. (2011). Body awareness: A phenomenological inquiry into the common ground of mind-body therapies. “Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine”, no 1, p. 6.

Merleau-Ponty M. (2011). Fenomenologia percepcji. Warszawa: Aletheia.

Merzenich M., Nelson R. et al. (1984). Somatosensory cortical map changes following digit amputation in adult monkeys. “Journal of Comparative Neurology”, no 4, p. 591–605.

Metzl J., Kirkland A., Kirkland A. R. (eds.). (2010). Against Health: How Health Became the New Morality. New York: NYU Press.

Meyer R. (1996). Somatoterapia. Ciało w psychoterapii. Warszawa: Eneteia.

Michalak J., Mischant K., Teismann T. (2014). Sitting posture makes difference. Embodiment effects on depressive memory bias, “Clinical Psychology & Psychoterapy”, no 21, p. 519–524.

Mirucka B., Sakson-Obada O. (2013). Ja cielesne. Od normy do zaburzeń. Gdańsk: GWP.

Morgan D. (1990). TTT: An Introduction to Trance Dancing. Lantzville: Ship Cottage Press.

Morrison J. R. (2016). DSM-5 bez tajemnic. Praktyczny przewodnik dla klinicystów. Kraków: WUJ.

Moskowitz A. K. (2004). “Scared stiff”: Catatonia as an evolutionary-based fear response. “Psychological Review”, no 4, p. 984–1002.

Muller-Hofer B., Geiser C., Juchli E., Laireiter A. R. (2003). Client-centered body psychotherapy (GFK): An effectiveness study. “Psychotherapie Forum”, no 11, p. 80–91.

Murawiec S. (2009). Neuropsychoanaliza – omówienie podstawowych założeń oraz wybranych aspektów teoretycznych. „Psychoterapia”, nr 3, s. 21–29.

Murray S., Keefe J. (2007). Physical Theatres. A Critical Introduction. New York: Routledge.

Naqvi N. H., Bechara A. (2010). The insula and drug addiction: An interoceptive view of pleasure, urges, and decision-making. “Brain Structure and Function”, no 5–6, p. 435–450.

Nickel M., Cangoez B. et al. (2006). Bioenergetic exercises in inpatient treatment of Turkish immigrants with chronic somatoform disorders: A randomized, controlled study. “Journal of Psychosomatic Research”, no 61, p. 507–513.

Noё A. (2004). Action in Perception. Cambridge: MIT Press.

Ogińska-Bulik N., Juczyński Z. (2010). Osobowość, stres a zdrowie. Warszawa: Difin.

Olausson H., Wessberg J., McGlone F., Vallbo Å. (2010). The neurophysiology of unmyelinated tactile afferents. “Neuroscience & Biobehavioral Reviews”, no 2, p. 185–191.

O’Leary E., Sheedy G., O’Sullivan K., Thoresen C. (2003). Cork Older Adult Intervention Project: Outcomes of a gestalt therapy group with older adults. “Counselling Psychology Quarterly”, no 2, p. 131–143.

Panksepp J. (1998). Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions. New York: Oxford University Press.

Pasternak J., Radochońska A., Radochoński M. (2008). Neurofizjologiczne mechanizmy rozwoju zespołu stresu pourazowego – wybrane problemy. „Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego”, nr 2, s. 193–200.

Paulus M. P., Stein M. B. (2010). Interoception in anxiety and depression. “Brain Structure and Function”, no 5–6, p. 451–463.

Payne P., Levine P. A., Crane-Godreau M. A. (2015). Somatic experiencing: Using interoception and proprioception as core elements of trauma therapy. “Frontiers in Psychology”, no 6, p. 93.

Peters A. (2012). Samolubny mózg. Dlaczego diety nie działają. Warszawa: WN PWN.

Porges S. W. (2011). The Polyvagal Theory. Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, Self-Regulation. New York: Norton.

Preester H. de, Knockaert V. (eds.). (2005). Body Image and Body Schema: Interdisciplinary Perspectives on the Body. Amsterdam – Philadelphia: John Benjamins.

Price C. (2006). Body-oriented therapy in sexual abuse recovery: A pilot-test comparison. “Journal of Bodywork and Movement Therapies”, no 10, p. 58–64.

Price C.J., McBride B., Hyerle L., Kivlahan D. R. (2007). Mindful awareness in body-oriented therapy for female veterans with post-traumatic stress disorder taking prescription analgesics for chronic pain: a feasibility study. “Alternative Therapies in Health & Medicine”, no 13, p. 32–40.

Priebe S., Savill M. et al. (2013). Effectiveness and cost-effectiveness of body psychotherapy in the treatment of negative symptoms of schizophrenia – a multi-centre randomised controlled trial. “BMC Psychiatry”, no 1, p. 26.

Probst M., Skjaerven L. H. (eds.). (2017). Physiotherapy in Mental Health and Psychiatry: A Scientific and Clinical Based Approach. London: Elsevier Health Sciences.

Przybyła J. (2016). Neurobiologiczne podstawy psychoterapii. „Psychoterapia”, nr 2, s. 29–42.

Rasmussen A., Rosenfeld B., Reeves K., Keller A. S. (2007). The subjective experience of trauma and subsequent PTSD in a sample of undocumented immigrants. “Journal of Nervous and Mental Disease”, no 2, p. 137–143.

Reich W. (1968). The Function of the Orgasm. London: Panther.

Reich W. (1984). Character Analysis. New York: Ferrar, Straus and Giroux.

Röhricht F. (2009). Body oriented psychotherapy. The state of the art in empirical research and evidence-based practice: A clinical perspective. “Body, Movement and Dance in Psychotherapy”, no 2, p. 135–156.

Röhricht F. (2015). Body psychotherapy for the treatment of severe mental disorders: An overview. “Body, Movement and Dance in Psychotherapy”, no 1, p. 51–67.

Röhricht F., Gallagher S., Geuter U., Hutto D. D. (2014). Embodied cognition and body psychotherapy: The construction of new therapeutic environments. “Sensoria: A Journal of Mind, Brain & Culture”, no 1, p. 11–20.

Röhricht F., Papadopoulos N. et al. (2011). Clinical effectiveness and therapeutic processes of body psychotherapy in chronic schizophrenia – an open clinical trial. “Arts in Psychotherapy”, no 38, p. 196–203.

Röhricht F., Papadopoulos N., Priebe S. (2013). An exploratory randomized controlled trial of body psychotherapy for patients with chronic depression. “Journal of Affective Disorders”, no 1, p. 85–91.

Rok-Bujko P. (2009). Neurobiologiczne podstawy psychoterapii. W: S. Murawiec, C. Żechowski (red.). Od neurobiologii do psychoterapii. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.

Rothschild B. (2014). Ciało pamięta. Psychofizjologia traumy i terapia osób po urazie psychicznym. Kraków: WUJ.

Rothschild B., Staunton T. (2002). Body psychotherapy without touch: Applications for trauma therapy. In: Staunton T. (ed.). Body Psychotherapy. London: Routledge.
Sacks O. (1994). Mężczyzna, który pomylił swoją żonę z kapeluszem. Poznań: Zysk i S-ka.

Sacks O. (2011). Stanąć na nogi. Poznań: Zysk i S-ka.

Sakson-Obada O. (2009). Pamięć ciała. Ja cielesne w relacji przywiązania i w traumie. Warszawa: Difin.

Salamon-Krakowska K. (2013). Edukacja somatyczna – współczesny wymiar troski o siebie. W: Jagiełłowicz A. B. (red.). Humanizm a medycyna. Wrocław: Arboretum.

Sapolsky R. M. (2010). Dlaczego zebry nie mają wrzodów? Psychofizjologia stresu. Warszawa: WN PWN.

Sartre J.-P. (2007). Byt i nicość. Zarys ontologii fenomenologicznej. Kraków: Zielona Sowa.

Scaer R. C. (2007). The Body Bears the Burden. Trauma, Dissociation and Disease. Second Edition. New York: Haworth Press.

Scarinzi A. (2015). Enactive literarines and aesthetic experience: From mental schemata to anti-representationalism. In: A. Scarinzi (ed.). Aesthetics and the Embodied Mind: Beyond Art Theory and the Cartesian Mind-Body Dichotomy. Heidelberg – New York: Springer.

Schier K. (2005). Bez tchu i bez słowa. Więź psychiczna i regulacja emocji u osób chorych na astmę oskrzelową. Gdańsk: GWP.

Schilder P. (1950). The Image and Appearance of the Human Body. New York: International Universities Press.

Schleip R., Jäger H. (2014). Interocepcja. Zależności między receptorami powięziowymi, emocjami i samorozpoznawaniem. W: Schleip R., Findley T. W., Chaitow L., Huijing E. A. (red.). Powięź. Badanie, profilaktyka i terapia dysfunkcji sieci powięziowej. Wrocław: Edra Urban & Partner.

Schulthess P., Tschuschke V. et al. (2016). Comparative naturalistic study on outpatient psychotherapeutic treatments including Gestalt therapy. In: Roubal J. et al. (eds.). Towards a Research Tradition in Gestalt Therapy. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

Segal Z. V., Williams J. M. G., Teasdale J. D. (2002). Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Depression: A New Approach to Preventing Relapse. New York: Guilford.

Seger CA. (2008). How do the basal ganglia contribute to categorization? Their roles in generalization, response selection and learning via feedback. “Neuroscience & Biobehavioral Reviews”, no 32, p. 265–278.

Selver C. (2005). Sensory awareness and total functioning. “ETC: A Review of General Semantics”, no 4, p. 444–450.

Selye H. (1960). Stress życia. Warszawa: PZWL.

Seth A. K. (2013). Interoceptive inference, emotion, and the embodied self. “Trends in Cognitive Sciences”, no 11, p. 565–573.

Seth A. K., Suzuki K., Critchley H. D. (2011). An interoceptive predictive coding model of conscious presence. “Frontiers in Psychology”, no 2, p. 395.

Shaible M. (2008). Biodynamic massage as a body therapy and as a tool in body psychotherapy. In: L. Hartley (ed.). Contemporary Body Psychotherapy: The Chiron Approach. London: Routledge.

Sheets-Johnstone M. (1999). The Primacy of Movement. Amsterdam – Philadelphia: John Benjamins.

Shoenberg P. (2007). Psychosomatics. The Uses of Psychotherapy. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Shusterman R. (2007). O sztuce i życiu. Od poetyki hip-hopu do filozofii somatycznej. Wrocław: Atla 2.

Solms M. (2013). The conscious id. “Neuropsychoanalysis”, no 1, p. 5–85.

Spiegel D. (2014). Minding the body: Psychotherapy and cancer survival. “British Journal of Health Psychology”, no 3, p. 465–485.

Stallibrass C., Sissons P., Chalmers C. (2002). Randomized controlled trial of the Alexander technique for idiopathic Parkinson’s disease. “Clinical Rehabilitation”, no 7, p. 695–708.

Stamenov M. I. (2005). Body schema, body image, and mirror neurons. In: Preester H. de, Knockaert V. (eds.). Body Image and Body Schema: Interdisciplinary Perspectives on the Body. Amsterdam – Philadelphia: John Benjamins.

Staples J. K., Abdel Atti J. A., Gordon J. S. (2011). Mind-body skills groups for posttraumatic stress disorder and depression symptoms in Palestinian children and adolescents in Gaza. “International Journal of Stress Management”, no 18, p. 246–262.

Stewart N. J., McMullen L. M., Rubin L. D. (2004). Movement therapy with depressed inpatients: A randomized multiple single case design. “Archives of Psychiatric Nursing”, no 8, p. 22–29.

Suchańska A. (1993). Trójkąt Dramatyczny i gry ratownicze. W: J. Santorski (red.). ABC psychologicznej pomocy. Warszawa: Jacek Santorski.

Szałek P. (2008). Sigmund Freud, Wilhelm Reich. Dwie psychoterapie, jedna kultura. W: Rosińska Z., Michalik J., Bursztyka P. (red.). (2008). Freud i nowoczesność. Kraków: Universitas.

Śpila B., Makara M., Chuchra M., Pawłowska B. (2005). Związek stresujących wydarzeń życiowych z zaburzeniami stanu psychicznego. „Psychiatria Polska”, nr 1, s. 115–123.

Tafet G. E., Bernardini R. (2003). Psychoneuroendocrinological links between chronic stress and depression. “Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry”, no 6, p. 893–903.

Tarr J. (2011). Educating with the hands: Working on the body/self in Alexander technique. “Sociology of Health & Illness”, no 2, p. 252–265.

Thompson J., Stice E. (2001). Thin-ideal internalization: Mounting evidence for a new risk factor for body-image disturbance and eating pathology. “Current Directions in Psychological Science”, no 5, p. 181–183.

Turner C. (2011). Adventures in the Orgasmatron: Wilhelm Reich and the Invention of Sex. London: HarperCollins.

Ventling C. D. (2002). Efficacy of bioenergetic therapies and stability of the therapeutic result: A retrospective investigation. “USA Body Psychotherapy Journal”, no 1, p. 5–28.

Verrel J., Almagor E. et al. (2015). Changes in neural resting state activity in primary and higher-order motor areas induced by a short sensorimotor intervention based on the Feldenkrais method. “Frontiers in Human Neuroscience”, no 9, p. 1–11.

Vignemont F. de (2007). Habeas corpus: The sense of ownership of one’s own body. “Mind & Language”, no 4, p. 427–449.

Vignemont F. de (2012). Habeas corpus. Poczucie własności swojego ciała, http://bazhum.muzhp.pl/media/files/Avant_pismo_awangardy_filozoficzno_naukowej/Avant_pismo_awangardy_filozoficzno_naukowej-r2012-t_3_nT/Avant_pismo_awangardy_filozoficzno_naukowej-r2012-t_3_-nT-s83-114Avant_pismo_awangardy_filozoficzno_naukowej-r2012-t_3_-nT-s83-114.pdf (dostęp 10.10.2017).

Volchan E., Souza G. G. et al. (2011). Is there tonic immobility in humans? Biological evidence from victims of traumatic stress. “Biological Psychology”, no 1, p. 13–19.

Wagner-Moore L. E. (2004). Gestalt therapy: Past, present, theory, and research. “Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training”, no 2, p. 180.

Wall J., Xu J., Wang X. (2002). Human brain plasticity: An emerging view of the multiple substrates and mechanisms that cause cortical changes and related sensory dysfunctions after injuries of sensory inputs from the body. “Brain Research Reviews”, no 39, p. 181–215.

Weaver J. O. (2015). The influence of Elsa Gindler. In: Marlock G., Weiss H., Young C., Soth M. (eds.). The Handbook of Body Psychotherapy and Somatic Psychology. Berkeley: North Atlantic Books.

Weiss H. (2009). The use of mindfulness in psychodynamic and body oriented psychotherapy. “Body, Movement and Dance in Psychotherapy”, no 1, p. 5–16.

Woolf V. (2010). O chorowaniu. Wołowiec: Czarne.

Young C. (2008). The history and development of body-psychotherapy: The American legacy of Reich. “Body, Movement and Dance in Psychotherapy”, no 1, p. 5–18.

Zalewski B. (2005). Kontrakt. W: Stemplewska-Żakowicz K., Krejz K. (red.). Wywiad psychologiczny. T. 2. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.

Zhou X., Merzenich M. (2007). Intensive training in adults refines A1 representations degraded in an early postnatal critical period. “Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, no 104, p. 15935–15940.

Zieliński P. (2011). Relaksacja w teorii i praktyce pedagogicznej. Częstochowa: AJD.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2020

© Copyright by Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2018

Recenzenci:
dr hab. Alicja Kuczyńska, prof. UZ
prof. dr hab. Leszek Koczanowicz

Redakcja wydawnicza:
Radosław Doboszewski

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Sylwia Reguła

Projekt okładki:
Anna Maria Damasiewicz

Fotografia na okładce:
© Bratila Andrei | Depositphotos.com

Współpraca wydawnicza Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego z Oficyną Wydawniczą „Impuls”

ISBN wersji drukowanej: 978-83-8095-487-8

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-8095-917-0

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2018