Racjonalność procesu kształcenia

Studium z polityki oświatowej i pedagogiki porównawczej

Tom 1

Renata Nowakowska-Siuta
Bogusław Śliwerski

Kraków 2016

Spis treści

Część pierwsza Racjonalność emancypacyjna w perspektywie porównawczej Renata Nowakowska-Siuta

Wstęp

Racjonalność działań ludzkich w ujęciu wybranych dziedzin nauki

Racjonalność procesu kształcenia

Racjonalność emancypacyjna procesu kształcenia – przykłady rozwiązań europejskich

Rozwiązania systemowe w zakresie wczesnej opieki i edukacji dziecka

Rozwiązania systemowe dotyczące wsparcia dla rodzin w zakresie opieki nad dzieckiem na etapie wczesnej opieki i obowiązkowego kształcenia, w tym finansowania opieki, edukacji, podręczników szkolnych i pomocy dydaktycznych

Integracja uczniów-obcokrajowców, w tym dzieci imigrantów mówiących w swoim języku ojczystym, w szkołach obowiązkowych

Szkolnictwo wyższe a racjonalność emancypacyjna

Dylematy racjonalnego kształcenia nauczycieli w wybranych krajach europejskich z uwzględnieniem szkolnictwa specjalnego

System edukacyjny a państwo Kwestie emancypacji w edukacji a ład społeczny

Szkoła polska po 15 latach reformy. Bez kontekstu międzynarodowego lub w kręgu wybiórczo traktowanych badań

Badania porównawcze w zaprzęgu reformatorów polskiej szkoły

Zakończenie

Bibliografia

Część druga Racjonalność pedagogiczna polskiej polityki oświatowej w latach 1989–2014 Bogusław Śliwerski

Wstęp

Recepcja i aplikacje pedagogiki oraz psychologii krytycznej do badań nad racjonalnością edukacji szkolnej

Racjonalność polityki oświatowej resortu edukacji

Faza I polityki oświatowej – racjonalności hermeneutyczno-emancypacyjnej

Faza II polityki oświatowej – restytucji racjonalności technicznej

Faza III polityki oświatowej – racjonalności socjotechnicznej

Skutki niepedagogicznej racjonalności w polityce oświatowej III RP

Zakończenie

Bibliografia

Aneks

Ministrowie edukacji narodowej w 20-leciu III RP

Streszczenie

Summary

Strona redakcyjna

Streszczenie

Analizy polityki oświatowej dokonane w tej książce wynikają z koncepcji racjonalności kształcenia szkolnego oraz teorii krytycznej.

W części pierwszej Renata Nowakowska-Siuta kreśli kontekst porównawczy dla rozważań dotyczących racjonalności. Podstawowym celem tej części rozprawy jest odpowiedź na pytanie: w jaki sposób postrzega się i interpretuje racjonalność rozwiązań edukacyjnych w różnych systemach oświatowych i szkolnictwa wyższego? Czy rozwiązania te uwzględniają perspektywę porównawczą? Czy i w jaki sposób respektuje się badania porównawcze w konstruowaniu systemowych ram funkcjonowania współczesnej edukacji i jak na tle porównawczym można odczytywać polskie rozwiązania oświatowe? W rozważaniach komparatystycznych autorka kierowała się zasadą spill-over (rozlewania się), która oznacza, że podejmowane przez poszczególne państwa reformy mogą rzutować na całościowy obraz edukacji europejskiej oraz że zapoczątkowanie współpracy w jednej sferze tworzy zapotrzebowanie na współpracę w innych dziedzinach. Można w rezultacie mówić o pewnym samonapędzaniu się integracji, przez którą działania w kolejnych sferach dokonują się niejako samoczynnie, pod wpływem zjawisk integracyjnych w innych dziedzinach. Dlatego też opis edukacyjnych tendencji europejskich autorka poprzedziła deskrypcją wybranych narodowych kwestii dotyczących istotniejszych aspektów funkcjonowania oświaty i szkolnictwa wyższego w kilku wybranych krajach. Jej rozważania teoretyczne oparte są na koncepcji neofunkcjonalizmu, który przyjmuje, że proces integracji jest stopniowy, automatycznie napędzany przez mechanizm funkcjonalnego i politycznego „rozlewania się” (spill-over), co sugeruje liniowy postęp w kierunku wyższego stopnia integracji i większego wpływu czynników ponadnarodowych. Opisując i wyjaśniając wybrane zagadnienia edukacyjne, autorka zastanawia się, czy postęp integracji w Europie w obszarze edukacyjnym jest koniecznością, stałym ruchem w kierunku federacji, a jeśli tak, to czym można tłumaczyć kryzysy i zmiany w integracyjnych projektach reformatorskich dokonujące się w różnych okresach i okolicznościach? Wybrane przez autorkę systemy szkolne są egzemplifikacją aplikacji dyrektyw Unii Europejskiej w rozwiązaniach oświatowych państw, które na tej kanwie kreują wspólny wizerunek edukacji europejskiej.

W części drugiej publikacji Bogusław Śliwerski dokonuje syntetycznej analizy recepcji tej pedagogiki w Polsce, aby w dalszej części przeprowadzić studium krytyczne polityki oświatowej rządów po 1989 roku. Lata 1980–1989 uwzględnił w I fazie przełomu politycznego po 1989 roku z uwagi na to, że stanowiły one w swojej warstwie opozycyjnej kryterium i fundament reform ustrojowych także w systemie szkolnym. Ewolucji polityki oświatowej w europejskich krajach po II wojnie światowej towarzyszył rozwój pedagogiki krytycznej, która cząstkowo zaistniała już pod koniec lat 80. XX wieku, w Polsce zaś w całej pełni w ostatnim ćwierćwieczu III Rzeczypospolitej. Autor dokonuje też recepcji pedagogiki krytycznej w Polsce i wyników analiz zakresu racjonalności pedagogicznej polityki oświatowej Ministerstwa Edukacji Narodowej w latach 1989–2014. Ponadto przedstawia i wyjaśnia zmienne zależne, a mianowicie racjonalność pedagogiczną i politykę oświatową. Problemem badawczym było ustalenie, w jakim stopniu politycy oświatowi kierowali się racjonalnością pedagogiczną, a na jaką wskazywała opozycja. Jak ona ewoluowała oraz czym była uwarunkowana? Bogusław Śliwerski analizuje metodą badań socjohistorycznych zmiany w polskiej polityce oświatowej, dociekając, w jakim stopniu przeszłość wpływa na jej stan teraźniejszy.

Summary

The book by Renata Nowakowska-Siuta and Bogusław Śliwerski is based on a theoretical premise in which the point of reference for the concept of school education rationality and the education policy that determines it is the discourse taking place within critical theory and critical pedagogy emerging from it.

In part one, Renata Nowakowska-Siuta sets out the comparative context for all considerations concerning the rationality. The main objective in this part of the paper is to answer the question how the rationality behind different solutions in education is perceived and interpreted in various systems of primary, secondary and tertiary education? Do these solutions take the comparative perspective into account? Is comparative research considered in the construction of the framework for the functioning of contemporary education, and if yes than how? How can Polish education solutions be interpreted against the comparative background? In her comparative considerations included in this paper, the author was guided by the „spill-over” principle, which means that reforms introduced by individual countries may affect the entire landscape of European education. The „spill-over” principle also means that initiating cooperation in one area generates the need of cooperation in other areas as well. In consequence, one can speak of a certain self-propulsion of integration, thanks to which actions in some areas take place, as it were, automatically, under the influence of integration phenomena in other areas. Therefore, the description of education initiatives in Europe is preceded by a description of selected national problems, concerning some significant aspects of the functioning of primary, secondary and tertiary education in selected countries. Theoretical deliberations of this paper are embedded in the concept of neofunctionalism, which takes the view that the integration process is gradual, and automatically driven by the mechanism of functional and political „spill-over”, which suggests a linear progression towards a higher degree of integration and a greater influence of supranational factors. By describing and explaining selected issues of education, the author asks whether or not the progressing integration of Europe in the area of education is an objective necessity and a constant movement towards a federation, and if so, then how can periodic crises and changes in reformatory integration projects concerning education and happening at different times and in different circumstances be explained? So should one justify the change in education using the technical rationality or rather look for the emancipatory rationality in it? Specific solutions selected by the author in the field of primary, secondary and tertiary education illustrate European priorities, and individual national solutions serve as comparative background, and help understand the nature of political solutions concerning the rationality behind the education process implemented in individual countries and contributing to the construction of a common landscape of European education.

In part two of the publication, Bogusław Śliwerski synthetically analyses the reception of such pedagogy in Poland, and in the following part provides a critical study of government policies in the field of education after 1989. Discussing stage 1 of the political transformation after 1989, the author included the period 1980–1989 because in its opposition layer it served as a criterion and foundation of political reforms, including reforms of the school system. Also, the development of critical pedagogy was a part of the education policy and discourse already in the final years of the People’s Republic of Poland (in a strong yet evolutionary way) as well as in the political transformation of the last 25 years (in a very deep way). Moreover, the author analyses and interprets critical pedagogy in Poland as well as the results of analyses of the scope of pedagogical rationality behind education policies of the Ministry of National Education in 1989–2014; presents and explains the dependent variables, i.e. pedagogical rationality and education policy. The research problem consisted in investigating to what extent politicians in charge of education were guided by pedagogical rationality, and which rationality was indicated by the opposition? How did it evolve and what determined it? Bogusław Śliwerski’s reflections are embedded in respect for the rules characteristic of socio-historical research, he investigates the origins of the phenomena that have become the object of the author’s cognitive interest in order to determine to what extent the past affects their current state.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015

Recenzent:
prof. dr hab. Zbyszko Melosik

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Anna M. Damasiewicz

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-896-0

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-8095-077-1

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2016