Wybór i opracowanie
Katarzyna Marszałek

Tom I
Utworzenie ogólnopolskiego Zwiazku Harcerstwa Polskiego
i czas próby ruchu harcerskiego
(1918–1944)

Wybór zródeł do dziejów ZHP

Kraków 2015

Spis treści

Od Wydawcy

Wprowadzenie

Część I
Utworzenie i rozwój ogólnopolskiego ZHP 1918–1939

Rozdział I
Dokumentacja Zjazdów ZHP oraz dokumenty z nią związane

1.1. Wydarzenia poprzedzające pierwszy Zjazd ZHP

1.1.1. Rezolucje Zjazdu Skautowego, 1916 r., określające:

1.1.1.1. zadania pracy skautowej i stosunek do organizacji wojskowych

1.1.1.2. zasady na których ma być oparty nowo powstały Związek Harcerstwa Polskiego

1.1.1.3. akt połączenia Związku Harcerstwa Polskiego, Polskiej Organizacji Skautowej, Związku Skautek Polskich i Junactwa w jedną organizację Związek Harcerstwa Polskiego

1.1.2. Projekt Ustawy Związku Harcerstwa Polskiego, Naczelna Rada Harcerska, 1919 r.

1.1.3. List Okólny Przewodniczącego ZHP Tadeusza Strumiłły 1919 r.

1.1.4. Kronika „Harcmistrza”, dotycząca wydarzeń w 1920 r.

1.1.4.1. Informacja o usamodzielnieniu się harcerstwa

1.1.4.2. Informacja o prawnych założycielach ZHP

1.1.4.3. Fragment Rozkazu Przewodniczącego ZHP Józefa Hallera wydanego w chwili objęcia przewodnictwa nad Związkiem

1.1.4.4. Informacja o objęciu przez Naczelnika Państwa Protektoratem ZHP

1.1.4.5. Informacja o reorganizacji władz harcerskich

1.1.5. Ogólny Regulamin Wewnętrzny ZHP 1920 r.

1.2. I Zjazd Walny ZHP, 1920/1921 r.

1.2.1. Sprawozdanie w „Harcmistrzu” z I Zjazdu Walnego

1.2.2. Referat na I Zjazd Walny ZHP, Tadeusza Strumiłły, określający cele i zadania harcerstwa

1.2.3. Streszczenia Uchwał I Zjazdu Walnego ZHP, dotyczących spraw:

1.2.3.1. starszego harcerstwa

1.2.3.2. drużyn męskich

1.2.3.3. drużyn żeńskich

1.2.3.4. kół przyjaciół harcerstwa

1.2.3.5. wojskowych

1.2.3.6. różnych

1.2.4. Przemówienie Józefa Hallera na zamknięcie I Zjazdu Walnego ZHP

1.2.5. Instrukcja Ministerstwa Spraw Wojskowych w sprawie ochotniczej służby wojskowej harcerstwa polskiego

1.3. II Zjazd Walny ZHP, 1921 r.

1.3.1. Uchwały II Zjazdu Walnego ZHP, dotyczące spraw:

1.3.1.1. ogólnych

1.3.1.2. kół przyjaciół

1.3.1.3. wychowania fizycznego

1.3.1.4. starszego harcerstwa

1.3.1.5. różnych

1.3.2. Wnioski II Zjazdu Walnego ZHP w sprawie:

1.3.2.1. wychowania fizycznego i cielesnego

1.3.2.2. przysposobienia wojskowego

1.3.2.3. uczestnictwa w obozach

1.3.3. Odezwa Wiceprzewodniczącego ZHP, Jana Mauersbergera, do harcerzy

1.4. III Zjazd Walny ZHP, 1923 r.

1.4.1. Potwierdzenie przez III Zjazd Walny Rezolucji XII Zjazdu NRH określającej podstawowe pewniki ideowe

1.4.2. Zaproszenie Naczelnictwa ZHP do Prezydenta Rzeczypospolitej do objęciaProtektoratem stowarzyszenia

1.4.3. Wnioski III Zjazdu Walnego ZHP, dotyczące spraw:

1.4.3.1. szkolnych

1.4.3.2. starszego harcerstwa

1.4.3.3. kół przyjaciół harcerstwa

1.4.3.4. różnych

1.4.4. Oświadczenie Naczelnictwa ZHP w związku z ustaleniami III Zjazdu Walnego ZHP

1.4.5. Instrukcja Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w sprawie szkolnych drużyn harcerskich

1.4.6. Stosunek ZHP do Spraw Wojskowych

1.4.6.1. Dokument ZHP i Ministerstwa Spraw Wojskowych określający zasady współpracy ZHP z Ministerstwem Spraw Wojskowych

1.4.6.2. Dokument ZHP i Ministerstwa Spraw Wojskowych określający zasady współpracy Ministerstwa Spraw Wojskowych i ZHP nad wychowaniem fizycznym i przysposobieniem wojskowym młodzieży

1.4.6.3. Przysposobienie wojskowe harcerek

1.4.6.3.1. Ustalenia z konferencji Naczelnictwa ZHP z Ministerstwem Spraw Wojskowych ZHP, dotyczące przysposobienia harcerek do wojskowej służby pomocniczej

1.4.6.3.2. List Okólny Naczelnictwa ZHP, dotyczący przysposobienia wojskowego młodzieży żeńskiej

1.4.6.4. Przysposobienie wojskowe harcerzy

1.4.6.4.1. Rozkaz Naczelnictwa ZHP określający stosunek harcerstwa do różnych organizacji o typie wojskowym

1.4.6.4.2. List Okólny Głównej Kwatery Męskiej dotyczący przysposobienia wojskowego na kursach instruktorskich dla drużynowych

1.4.6.5. Artykuł Adolfa Heidricha na temat przysposobienia wojskowego młodzieży harcerskiej

1.5. IV Zjazd Walny ZHP, 1924 r.

1.5.1. Fragment z protokołu ze Zjazdu Walnego

1.5.2. Głos Przewodniczącego ZHP Tadeusza Strumiłły, dotyczący: Zjazdu Walnego ZHP, ideologii, wyrobienia harcerek, starszego harcerstwa, starszych drużyn, sprawozdania rocznego

1.6. V Zjazd Walny ZHP, 1925 r.

1.6.1. Uchwały V Zjazdu Walnego ZHP w sprawach:

1.6.1.1. wychowawczych

1.6.1.2. starszego harcerstwa

1.6.1.3. kół przyjaciół harcerstwa

1.6.1.4. ogólne

1.7. VI Zjazd Walny ZHP, 1926 r.

1.7.1. Uchwała VI Zjazdu Walnego ZHP dotycząca spraw wychowawczych

1.7.2. Artykuł Henryka Glassa na temat bolszewizmu wśród młodzieży

1.7.3. Uchwały Konferencji Starszyzny w sprawie:

1.7.3.1. deklaracji społeczno-etycznej starszego harcerstwa

1.7.3.2. ideologii harcerstwa

1.7.3.3. wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego

1.7.3.4. popierania przemysłu i handlu oraz gospodarki

1.8. VII Zjazd Walny ZHP, 1927 r.

1.8.1. Uchwały VII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie:

1.8.1.1. starszych harcerzy i harcerek

1.8.1.2. walki harcerstwa z ofensywą komunizmu w Polsce

1.9. VIII Zjazd Walny ZHP, 1928 r.

1.9.1. Uchwały VIII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie:

1.9.1.1. współpracy i braterstwa harcerskiego

1.9.1.2. wychowania fizycznego i przygotowania do obrony kraju

1.10. IX Zjazd Walny ZHP, 1929 r.

1.10.1. Uchwały IX Zjazdu Walnego ZHP w sprawie:

1.10.1.1. charakteru ZHP

1.10.1.2. stosunku do władz państwowych

1.10.1.3. przebudowy organizacyjnej ZHP

1.10.1.4. działalności kapelanów harcerskich

1.10.2. Przemówienie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Sławomira Czerwińskiego na IX Zjeździe Walnym ZHP

1.11. X Nadzwyczajny Zjazd Walny ZHP, 1930 r.

1.11.1. Artykuł Marii Wocalewskiej, prezentujący informacje na temat Komisji Przebudowy ZHP

1.11.2. Informacja w „Na Tropie” o X Nadzwyczajnym Zjeździe Walnym ZHP

1.11.3. Fragment protokołu z Nadzwyczajnego Zjazdu Walnego ZHP. Przemówienie przewodniczącej Komisji Przebudowy wybranej przez Naczelną Radę Harcerską dh Marji Wocalewskiej

1.12. XI Zjazd Walny ZHP, 1931 r.

1.12.1. Przemówienie R. Dybowskiego w imieniu J.M.P. Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na XI Zjeździe Walnym ZHP

1.12.2. Wniosek na XI Zjazd Walny ZHP dotyczący stosunku ZHP do młodzieży innych narodowości w Polsce oraz głos Aleksandra Kamińskiego w tej sprawie

1.12.3. Potwierdzenie przez XI Zjazd Walny ZHP uchwały 47 Zjazdu NRH w sprawie ofensywy harcerskiej

1.12.4. Stanowiska XI Zjazdu Walnego ZHP w sprawie:

1.12.4.1. harcerstwa starszego

1.12.4.2. drużyn robotniczych, rzemieślniczych i wiejskich

1.12.4.3. naukowego systemu wychowania harcerskiego

1.12.4.4. stosunku ZHP do młodzieży mniejszości narodowych

1.12.4.5. walki z alkoholizmem

1.12.4.6. kół przyjaciół harcerstwa

1.12.4.7. prośby do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dotyczącej zakupów namiotów jako pomocy szkolnych

1.13. XII Zjazd Walny ZHP, 1932 r.

1.13.1. Wnioski na XII Zjazd Walny ZHP

1.13.2. Uchwały XII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie:

1.13.2.1. kół przyjaciół harcerstwa

1.13.2.2. starszego harcerstwa

1.13.2.3. przygotowania kobiet do obrony kraju

1.13.2.4. treści ogólnej

1.13.2.5. popierania przemysłu, handlu i rzemiosła polskiego

1.13.2.6. ochrony przyrody

1.13.2.7. wychowania obywatelskiego

1.13.3. Komunikat Naczelnictwa ZHP dotyczący przebiegu i uchwał XII Zjazdu

1.14. XIII Zjazd Walny ZHP, 1933 r.

1.14.1. Rezolucja XIII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie niebezpieczeństwa w realizacji haseł międzynarodowego braterstwa

1.14.2. Uchwały XIII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie:

1.14.2.1. kół przyjaciół harcerstwa

1.14.2.2. byłych harcerzy

1.14.3. Sprawozdanie w „Skaucie” z XIII Zjazdu Walnego ZHP

1.15. XIV Zjazd Walny ZHP, 1934 r.

1.15.1. Stanowisko XIV Zjazdu Walnego ZHP w sprawie Jubileuszowego Zlotu Harcerstwa

1.16. XV Zjazd Walny ZHP, 1935 r.

1.16.1. Depesza Delegatów XV Zjazdu Walnego ZHP

1.16.1.1. do Prezydenta Rzeczypospolitej

1.16.1.2. do Prezesa Rady Ministrów

1.16.2. Przemówienie Przewodniczącego ZHP na XV Zjeździe Walnym ZHP w sprawie śmierci Marszałka Józefa Piłsudskiego

1.16.3. Wnioski XV Zjazdu Walnego ZHP

1.16.3.1. o uznanie Marszałka Józefa Piłsudskiego Patronem ZHP

1.16.3.2. w sprawie nadania ośrodkowi kształcenia starszyzny w Górkach imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego

1.16.3.3. w sprawie udziału harcerek i harcerzy w sypaniu kopca Marszałka Józefa Piłsudskiego

1.16.3.4. w sprawie uznania prac harcerskich nauczycieli i osób na stanowiskach kierowniczych

1.17. XVI Zjazd Walny ZHP, 1936 r.

1.17.1. Wniosek uchwalony przez XVI Zjazd Walny ZHP, dotyczący testamentu ideowego Marszałka Józefa Piłsudskiego

1.17.2. Rozkazy Naczelnika ZHP w sprawie:

1.17.2.1. stosunku ZHP do hasła rzuconego przez Marszałka Edwarda Rydza

1.17.2.2. obchodów dnia Patrona ZHP Marszałka Józefa Piłsudskiego

1.17.3. Przygotowanie do wojny Organizacji Harcerek

1.17.3.1. Rozkaz Naczelniczki Harcerek w sprawie Służby Organizacji Harcerek na wypadek wojny, Instrukcji o usprawnieniu i służbie oraz Pogotowiu harcerek

1.17.3.1.1. Załącznik nr 1. Instrukcja o usprawnieniu i służbie harcerek

1.17.3.1.2. Załącznik nr 2. Wytyczne pracy powiatowych komendantek Przysposobienia Wojskowego Kobiet

1.18. XVII Zjazd Walny ZHP, 1939 r.

1.18.1. Rezolucja XVII Zjazdu Walnego ZHP dotycząca sytuacji społeczno-politycznej

1.18.2. Uchwała XVII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie chrześcijańskiego charakteru organizacji

1.18.3. Przygotowanie do wojny Organizacji Harcerzy

1.18.3.1. List Okólny Głównej Kwatery Harcerzy w sprawie pogłębienia pracy harcerskiej o charakterze wojskowym

1.18.3.2. Komunikat Związku Oficerów Rezerwy Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie współpracy Związku Oficerów Rezerwy i ZHP

Rozdział II
Statuty ZHP oraz dokumenty z nimi związane

2.1. Statut ZHP, 1920 r.

2.1.1. Ustalenie dotyczące Statutu ZHP, IV Zjazd Rady Naczelnej 1920 r.

2.1.2. Tekst Statutu ZHP uchwalonego przez IV Zjazd Naczelnej Rady Harcerskiej w dniach 3–5 I 1920 r. oraz I Walny Zjazd ZHP w dniach 31 XII 1920–2 I 1921 r. zaakceptowanego przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w dniu 19 III 1920 r. oraz w dniu 2 VIII 1920 r. przez Ministra Spraw Wewnętrznych, za zgodą Ministra Spraw Wojskowych

2.1.3. Uchwała I Zjazdu Walnego ZHP 1920 r. w sprawie zmian w Statucie

2.1.4. Uchwała II Zjazdu Walnego ZHP 1921 r. w sprawie Statutu i Regulaminu

2.2. Statut ZHP, 1923 r.

2.2.1. Tekst Statutu ZHP uchwalonego przez III Walny Zjazd ZHP w dniach 6–7 IV 1923 r., zatwierdzonego przez Ministra Spraw Wewnętrznych w dniu 2 VII 1923 r. za zgodą Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Ministra Spraw Wojskowych

2.2.2. Wnioski III Zjazdu Walnego ZHP dotyczące spraw statutowo-regulaminowych, 1923 r.

2.3. Statuty niezaakceptowane przez władze państwowe, 1928–1934 r.

2.3.1. Uchwała VII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie zmian regulaminów, 1926 r.

2.3.2. Uchwała VIII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie zmian Statutu ZHP, 1928 r.

2.3.3. Projekt Statutu ZHP, Komisji Przebudowy

2.3.4. Statut ZHP uchwalony na nadzwyczajnym Zjeździe Walnym ZHP, 1930 r.

2.3.4.1. Informacja Nadzwyczajnego Zjazdu Walnego ZHP na temat prac i zasad wprowadzania nowego Statutu ZHP

2.3.5. Poprawki, Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, dotyczące Statutu ZHP uchwalonego na Nadzwyczajnym Zjeździe Walnym ZHP, 1930 r.

2.3.6. Poprawki, Naczelnego Inspektora Harcerstwa w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Delegata Ministerstwa Spraw Wojskowych do Związku Harcerstwa Polskiego, dotyczące Statutu ZHP uchwalonego na Nadzwyczajnym Zjeździe Walnym ZHP, 1930 r.

2.3.7. Odpowiedź ZHP w sprawie uwag Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, dotyczących Statutu ZHP

2.3.8. Referat Komisji powołanej przez Radę Naczelną, dotyczący opracowania wniosków w związku z poprawkami do nowego Statutu ZHP zgłoszonymi przez władze państwowe

2.3.9. Uchwała XII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie zmian w Statucie ZHP

2.3.10. Decyzja XIII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie spraw statutowych

2.3.11. Uzasadnienie dotyczące projektu Statutu ZHP, 1934 r.

2.3.12. Stanowisko XIV Zjazdu Walnego ZHP w sprawie podjętych decyzji dotyczących Statutu ZHP

2.3.13. Tekst Statutu ZHP uchwalonego na 60 Zjeździe Naczelnej Rady Harcerskiej na podstawie decyzji Zjazdów Walnych ZHP w 1930 r., 1933 r., 1934 r.

2.4. Statut ZHP, 1936 r.

2.4.1. Tekst Statutu ZHP uchwalonego przez XIII Walny Zjazd ZHP w dniach 22–23 IV1933 r., Zjazd Naczelnej Rady Harcerskiej w dniu 15 IV 1934 r. oraz zatwierdzonego przez XIV Zjazd Walny w dniach 11–12 V 1934 r., nadanego przez Radę Ministrów 8 IV 1936 r.

Rozdział III
Harcerskie Kodeksy, komentarze do nich oraz inne dokumenty z nimi związane

3.1. Obietnica i Prawo Zucha

3.1.1. Obietnica Zucha

3.1.1.1. Rota obietnicy zucha zatwierdzona Rozkazem Głównej Kwatery Żeńskiej L. 1 z dnia 12 II 1926 r.

3.1.1.2. Rota obietnicy zucha uchwalona przez Naczelną Radę Harcerską w dniu 2 XII 1934 r. zatwierdzona Rozkazem Naczelnictwa ZHP L. 1 z dnia 10 I 1935 r.

3.1.2. Prawo Zucha

3.1.2.1. Treść prawa zucha zatwierdzona Rozkazem Głównej Kwatery Żeńskiej L. 1 z dnia 12 II 1926 r.

3.1.2.2. Treść prawa zucha uchwalona przez Naczelną Radę Harcerską w dniu 2 XII 1934 r. zatwierdzona Rozkazem Naczelnictwa ZHP L. 1 z dnia 10 I 1935 r.

3.2. Przyrzeczenie i Prawo Harcerskie

3.2.1. Przyrzeczenie

3.2.1.1. Rota przyrzeczenia harcerskiego, zatwierdzona Rozkazem Naczelnictwa ZHP z dnia 10 VIII 1919 r., uchwalona przez I Walny Zjazd ZHP w dniach 31 XII 1920–2 I 1921 r. oraz uchwalona przez X Nadzwyczajny Zjazd Walny ZHP w dniu 27 IV 1930 r. zatwierdzona Rozkazem Naczelnictwa ZHP L. 11 z dnia 11 VIII 1930 r.

3.2.1.2. Rota przyrzeczenia harcerskiego, uchwalona przez XIII Walny Zjazd ZHP w dniach 22–23 IV 1933 r.

3.2.1.3. Rota przyrzeczenia drużyn mniejszościowych 1933 r. zatwierdzona Rozkazem Naczelnika ZHP L.9 z dnia 24 IV 1933 r.

3.2.2. Prawo Harcerskie

3.2.2.1. Treść prawa harcerskiego, zatwierdzona Rozkazem Naczelnictwa ZHP z dnia 10 VIII 1919 r., uchwalona przez I Walny Zjazd ZHP w dniach 31 XII 1920–2 I 1921 r.

3.2.2.2. Rozkaz Naczelnictwa ZHP, w sprawie przestrzegania prawa harcerskiego, 1920 r.

3.2.2.3. Treść prawa harcerskiego, 1930 r. zatwierdzona Rozkazem Naczelnictwa ZHP L. 11 z dnia 11 VIII 1930 r.

3.2.2.4. Uchwały IX Zjazdu Walnego ZHP w sprawie prawa harcerskiego, 1933 r.

3.2.2.5. Treść prawa harcerskiego, 1932 r. uchwalona przez XIII Walny Zjazd ZHP w dniach 22–23 IV 1933 r.

3.3. Zobowiązanie i oświadczenie instruktorskie

3.3.1. Projekt zobowiązania instruktorskiego, Naczelna Rada Harcerska, 1919 r.

3.3.2. Oświadczenie instruktorskie z 1920 r. zatwierdzone rozkazem Naczelnictwa ZHP L. 28 z maja 1920 r. oraz rozkazem Naczelnictwa ZHP L.29 z 25.VI.1920 r.

3.4. Komentarze do Harcerskich Kodeksów oraz inne dokumenty z nimi związane

3.4.1. Komentarz według legitymacji Janiny Antoniewiczówny, dotyczący prawa skautowego, 1911 r.

3.4.2. Komentarz umieszczony w „Skaucie”, dotyczący prawa skautowego, 1911 r.

3.4.3. Komentarz Mieczysława Schreibera i Eugeniusza Piaseckiego, dotyczący prawa harcowego,1912 r.

3.4.4. Komentarz Roberta Baden-Powella, dotyczący obietnicy i prawa skautowego, 1913 r.

3.4.5. Komentarz Jana Zawady, dotyczący przyrzeczenia i prawa skautowego, 1913 r.

3.4.6. Komentarz Naczelnictwa Skautowego, dotyczący prawa skautowego, 1914 r.

3.4.7. Komentarz Stanisława Sedlaczka, dotyczący przyrzeczenia i prawa harcerskiego, 1920 r.

3.4.8. Odezwa Naczelnictwa ZHP w sprawie czwartego punktu prawa harcerskiego, 1923 r.

3.4.9. Rozkaz Naczelnictwa ZHP w sprawie poznawania i rozważania punktów Prawa Harcerskiego w określonym miesiącu roku, 1924 r.

3.4.10. Uchwała VII Zjazdu Walnego ZHP w sprawie spełniania obowiązków codziennych wynikających z przyrzeczenia i prawa harcerskiego, 1927 r.

3.4.11. Komentarz Naczelnictwa ZHP, dotyczący prawa harcerskiego, 1930 r.

3.4.12. Wniosek uchwalony przez XVI Zjazd Walny ZHP, dotyczący rewizji komentarza do przyrzeczenia i prawa harcerskiego, 1936 r.

Część II
Czas próby 1939–1944

Rozdział I
Dokumenty ideologiczne i programowe „Organizacji Harcerek”, („Związku Koniczyn”), „Bądź Gotów”

1.1. Wytyczne Komendy Pogotowia Harcerek, w sprawie roli służby w harcerstwie

1.2. Instrukcje Komendy Pogotowia Harcerek, dotyczące postawy w służbie

1.3. Instrukcja Komendy Pogotowia Harcerek, dla kurierek, 1940 r.

1.4. Ogniwa

1.4.1. Wytyczne Komendy Pogotowia, w sprawie pracy zespołów młodzieżowych „Ogniw”, 1942 r.

1.4.2. List okólny Komendantki „Bądź Gotów”, w sprawie organizacji „Ogniw”, 1943 r.

1.4.3. Instrukcja Komendantki „Bądź Gotów”, w sprawie wysyłania książek przez „Ogniwa”, 1943 r.

1.4.4. Instrukcja Komendantki „Bądź Gotów”, w sprawie organizowania rozrywek kulturalnych przez „Ogniwa”, 1943 r.

1.4.5. Instrukcja Komendantki „Bądź Gotów”, w sprawie kształcenia kierowniczek „Ogniw”

1.5. List okólny Komendantki Pogotowia „Związku Koniczyn”, do Komendantek „Związku Koniczyn” w sprawie ochrony dziewcząt, 1942 r.

1.6. Samopomoc młodzieży

1.6.1. Instrukcja Komendantki „Bądź Gotów’, w sprawie samopomocy młodzieży. Instrukcja I – ogólna

1.6.2. Instrukcja Komendantki „Bądź Gotów”, w sprawie samopomocy młodzieży. Instrukcja II – organizacyjna

1.6.3. Instrukcja Komendantki „Bądź Gotów”, w sprawie samopomocy młodzieży. Instrukcja III – w sprawie samoobrony

1.7. List okólny Komendantki Pogotowia „Związku Koniczyn” do Komendantek „Związku Koniczyn”, w sprawie informacji o młodzieży, 1943 r.

1.8. Instrukcje szkoleniowe, Komendy Pogotowia „Bądź Gotów”, dla grup wyjazdowych, 1943–1944 r.

1.9. Instrukcja Komendy Pogotowia, w sprawie pracy zespołów harcerek wcielonych do Wojskowej Służby Kobiet, 1943 r.

1.10. Rozkaz Komendantki Pogotowia, „Terminy”, podjęcia służby w okresie przełomowym, 1944r.

1.11. Pismo Komendy Pogotowia Harcerek przesłane Komendantom Chorągwi, w sprawie oceny dorobku przedwojennego i wojennego

1.12. Sprawozdanie Naczelniczki Harcerek Marii Krynickiej, za okres 1939–1945, z 1967 r.

1.13. Zamiast sprawozdania

Rozdział II
Dokumenty ideologiczne i programowe „Szarych Szeregów”

2.1. Wytyczne działalności „Szarych Szeregów”, prawdopodobnie 1940 r.

2.2. Podręcznik dotyczący służby kierowników pracy, z 1941 r.

2.3. Notatki Floriana Marciniaka, w sprawach ogólnych i programowych, z 1941/1942 r.

2.3.1. Notatka 1

2.3.2. Notatka 2

2.3.3. Notatka 3

2.3.4. Notatka 4

2.3.5. Notatka 5

2.4. Artykuł w sprawie młodzieży rzemieślniczo-robotniczej, 1942 r.

2.5. Instrukcja Szarych Szeregów, dotycząca Akcji „N”, 1941 r.

2.6. Akcja „M”

2.6.1. Katechizm, Marszałek Leon „Adam”, Stanisław Broniewski „Orsza”, 1943 r.

2.6.2. Instrukcja przekazywania Katechizmu, 1943 r.

2.6.3. Modlitwa wydana w ramach Akcji „M”, 1943 r.

2.6.4. Projekt ulotki omawiającej pierwszy punkt Katechizmu Akcji „M”, 1942 r.

2.6.5. Sprawozdanie Stanisława Broniewskiego „Orszy”, z Akcji „M”, 1942 r.

2.6.6. Referat, Jerzego Kozłowskiego „Jurwisia”, dotyczący Akcji „M”, w 1943 r.

2.6.7. Sprawozdanie, Jerzego Kozłowskiego „Jurwisia”, z działalności „M”-u, 1943 r.

2.7. Przemówienie Floriana Marciniaka z odprawy komendantów, dotyczące charakterystyki pracy w „Szarych Szeregach”, 1943 r.

2.8. Wyjątki z odprawy Pasieki, dotyczące Programu pracy „Szarych Szeregów”,
1943 r.

2.9. Referat Marszałka Leona „Adama”, dotyczący zagadnienia polskiego charakteru narodowego, 1943 r.

2.10. Protokół Stanisława Broniewskiego „K. Krzemienia”, z odprawy komendantów w sprawie programu, 1943 r.

2.11. Artykuł, Stefana Mirowskiego „Bolka”, w sprawie nowego systemu karania w organizacji, 1943 r.

2.12. Artykuł, Stefana Mirowskiego „Bolka”, w sprawie stosunku chłopców do dziewcząt, 1943 r.

2.13. Referat na Radę Wychowawczą przy Grupach Szturmowych Pasieki, dotyczący spraw psychicznego i materialnego przygotowania kadry na moment przełomu 1944 r.

2.14. Materiały Stanisława Broniewskiego „Witolda”, z odprawy Pasieki, na temat zagadnienia odbudowy Związku, 1944 r.

2.15. Rozkaz Naczelnika Stanisława Broniewskiego „K. Krzemińskiego”, wyjątki dotyczące zadań i celów służby Szarych Szeregów w Armii Krajowej, 1944 r.

2.16. Rozkaz Naczelnika Stanisława Broniewskiego „K. Krzemienia”, zadania Szarych Szeregów, w okresie 66, 1944 r.

2.17. Relacja Aleksandra Kamińskiego, dotycząca działalności harcerstwa w czasie II wojny światowej, 1946 r.

Rozdział III
Dokumenty ideologiczne i programowe „Hufców Polskich”

3.1. Publikacja Stanisława Sedlaczka, Zarys podstaw ideowych i organizacyjnych Harcerstwa, Próby, 1941 r.

3.2. Raport, Tadeusza Chciuka „Celta”, o stanie organizacji „Harcerstwo Polskie”, 1942 r.

3.3. Służba pomocnicza

3.3.1. Ogólna Tymczasowa Instrukcja w sprawie szkolenia Oddziałów Pomocniczych

3.3.2. Instrukcja młodzieżowa, dotycząca służby pomocniczej młodzieży męskiej
od lat 12–13

3.4. Artykuły w sprawie:

3.4.1. celów i metody, 1943 r.

3.4.2. katolicyzmu i polskości, 1943 r.

3.4.3. idee ruchu „Hufców Polskich”, 1944 r.

Rozdział IV
Dokumenty dotyczące stosunków „Szarych Szeregów”, „Organizacji Harcerek” („Związku Koniczyn”) „Bądź Gotów”, „Hufców Polskich”, Związku Walki Zbrojnej, Armii Krajowej

4.1. Stosunki organizacji „Wigry” z „Szarymi Szeregami”

4.1.1. Rozkaz Stanisława Broniewskiego, „Orszy”, w sprawie organizacji „Wigry”, 1941 r.

4.1.2. Oświadczenie Stanisława Broniewskiego „Orszy” przesłane do Czesława Tomasika, „Wiśniewskiego”, 1942 r.

4.2. Stosunki „Hufców Polskich” z „Szarymi Szeregami”

4.2.1. Oświadczenie przedstawicieli hufców „Wola” z ZHP i HP, w sprawie
wspólnej deklaracji,1941 r.

4.2.2. Odpowiedź Stanisława Broniewskiego „Orszy” na oświadczenie przedstawicieli hufców „Wola” z ZHP i HP, 1942 r.

4.2.3. Zapisy z rozmów instruktorów „Hufców Polskich” i „Szarych Szeregów”, w sprawie zjednoczenia, 1943 r.

4.2.3.1. Rozmowa z dn. 17.IV.43

4.2.3.2. Rozmowa z dn. 1.V.43

4.2.3.3. Rozmowa z dn. 10.V.43

4.2.4. Pisma w sprawie organizacji rozmów

4.2.4.1. Pismo Kazimierza Burmajstera „Kazimierza” z „Hufców Polskich” do „Szarych Szeregów”, 1943 r.

4.2.4.2. Pismo Stanisława Broniewskiego „K. Krzemienia” z „Szarych Szeregów” do „Hufców Polskich” 1943 r.

4.2.4.3. Pismo Stanisława Broniewskiego „K. Krzemienia” z „Szarych Szeregów” do „Hufców Polskich” 1943 r.

4.2.4.4. Pismo Stanisława Broniewskiego „K. Krzemienia” z „Szarych Szeregów” do „Hufców Polskich” 1943 r.

4.2.4.5. Pismo Naczelnika „Hufców Polskich” do „Szarych Szeregów”, 1943 r.

4.2.4.6. Pismo Stanisława Broniewskiego „K. Krzemienia” z „Szarych Szeregów” do „Hufców Polskich” 1943 r.

4.2.4.7. Pismo Naczelnika „Hufców Polskich” do „Szarych Szeregów”, 1943 r.

4.2.4.8. Pismo Stanisława Broniewskiego „K. Krzemienia” z „Szarych Szeregów” do „Hufców Polskich” 1943 r.

4.2.5. Projekt regulaminu Harcerskiego Komitetu Porozumiewawczego

4.2.6. Porozumienia „Hufców Polskich” i „Szarych Szeregów”

4.2.6.1. z dnia 26.V.1944 r.

4.2.6.2. z dnia 1.VI.1944 r.

4.2.6.3. z dnia 1.VI.1944 r.

4.2.6.4. z dnia 7.VI.1944 r.

4.2.7. Informacja, Stanisława Broniewskiego „Witolda” na temat rozmów z Hufcami Polskimi, 1944 r.

4.2.8. Dokument komisji zjednoczeniowej „Szarych Szeregów” i „Hufców Polskich” w sprawie technicznego połączenia obu organizacji

4.3. Stosunki konspiracyjnych organizacji harcerskich z władzami na emigracji

4.3.1. Wytyczne Kazimierza Sosnkowskiego, „Józefa Godziemby” w sprawie wykorzystania harcerstwa na terenie kraju, 1939/1941

4.3.2. Depesza, Tadeusza Chciuka „Celta”, w sprawie opisu dla rządu w Londynie, sytuacji harcerstwa w Polsce, 1942 r.

4.3.3. Wyciąg z Meldunku Organizacyjnego „półrocznego”, nr 220 Komendy Głównej Armii Krajowej – za okres 1 marca 1943–31sierpnia 1943 r. dla Naczelnego Wodza w Londynie

4.3.4. List Stanisława Broniewskiego „Witolda” do Komitetu Naczelnego w sprawie opisu organizacji, 1944 r.

4.3.5. List Szarych Szeregów do Skautingu Brytyjskiego, 1944 r.

4.3.6. List Naczelnictwa „Szarych Szeregów” do Naczelnego Komitetu Harcerskiego w Londynie, 1944 r.

4.4. Stosunki organizacji harcerskich z wojskiem

4.4.1. Wyciągi z meldunków półrocznych organizacyjnych Komendanta Głównego ZWZ-A.K., dotyczące organizacji harcerskich, 1940–1942 r.

4.4.1.1. Meldunek Nr 37 z dn. 21.XI.1940 r.

4.4.1.2. Meldunek Nr 63 z dn. 1.IV.1941 r.

4.4.1.3. Meldunek Nr 79 za czas od 1.III.–1.IX.1941 r.

4.4.1.4. Meldunek Nr 118 za czas od 1.IX.1941 do 1.III.1942 r.

4.4.1.5. Meldunek Nr 170 za czas od 1.III. do 31.VIII.1942 r.

4.4.2. Rozkaz Jana Nowaka-Jeziorańskiego, „J. Nowaka” w sprawie odtworzenia sił zbrojnych, 1942 r.

4.4.3. Wyciągi z meldunków półrocznych organizacyjnych Komendanta Głównego ZWZ-A.K. dotyczące organizacji harcerskich, 1942–1943 r.

4.4.3.1. Meldunek Nr 190 za czas od 1.IX.1942 do 1.III.1943 r.

4.4.3.2. Meldunek Nr 200 za czas od 1.III do 31.VIII.1943 r.

4.4.4. Rozkaz Komendy Głównej Sił Zbrojnych w Kraju, w sprawie wykorzystania środowiska „Szarych Szeregów”, 1944 r.

Rozdział V
Harcerskie Kodeksy, komentarze do nich oraz inne dokumenty z nimi związane

5.1. Przyrzeczenie Szarych Szeregów

5.1.1. Rota przyrzeczenia Szarych Szeregów według Komisji Historycznej ZHP, 1939 r.

5.1.2. Rota przyrzeczenia Szarych Szeregów według Stanisława Broniewskiego, „Orszy”, 1982 r.

5.1.3. Notatka zawierająca tekst ślubowania Szarych Szeregów

5.1.4. Rota przyrzeczenia według Rozkazu Naczelnika Stanisława Broniewskiego „K. Krzemienia” z dnia 13 IV 1944 r.

5.2. Komentarze do Harcerskich Kodeksów

5.2.1. Komentarz Jana Mauersbergera dotyczący prawa harcerskiego, 1942 r.

5.2.2. Komentarz Józefiny Łapińskiej dotyczący prawa harcerskiego, 1943 r.

5.2.3. Artykuł z pisma „Patrol”, dotyczący przyrzeczenia harcerskiego, 1943 r.

5.2.4. Komentarz Stefana Mirowskiego „Bolka”, dotyczący prawa harcerskiego, 1943/1944 r.

5.2.5. Dookreślenie Naczelnika Stanisława Broniewskiego „K. Krzemińskiego” z dnia 13 IV 1944 r., dotyczące dziesiątego punktu prawa harcerskiego

Bibliografia

Załącznik 1. Spis źródeł tomu pierwszego

Załącznik 2. Chronologiczny wykaz Zjazdów ZHP w latach 1920–2014

Załącznik 3. Chronologiczny wykaz Statutów ZHP

Strona redakcyjna

Od Wydawcy

Historycy dziejów Związku Harcerstwa Polskiego, pedagodzy, socjolodzy, instruktorzy harcerscy i te osoby, które chcą poznać dokumentalną historię organizacji, jej system wychowawczy, metodę harcerską, rozwój, problemy, sposoby walki z okupantem, jej losy w trudnym czasie sowieckiego zniewolenia i zbyt długim okresie socjalistycznych wypaczeń, wreszcie w czasie przełomu i postsocjalistycznych przemian, otrzymują unikatowe opracowanie Katarzyny Marszałek pt. Wybór źródeł do dziejów ZHP 1918–2014.

Oryginalne dokumenty, które w dużej części publikowane są po raz pierwszy, pozwolą czytelnikowi uświadomić sobie swoją niewiedzę w zakresie historii harcerstwa, zweryfikować źródła, opinie na temat zachodzących na przestrzeni lat przeobrażeń organizacji i ich oceny. Trzytomowy zbiór, zawierający uchwały, sprawozdania, rozkazy, notatki, komentarze itp. druki oraz statuty, z pewnością otworzy nowe obszary do badań naukowych.

Harcmistrz Aleksander Kamiński, wybitny pedagog społeczny, o harcerstwie pisał, że:

[…] jest w Polsce już od lat jednym z najżywszych czynników pedagogicznych, które wpływ swój wywarło na wiele odcinków życia wychowawczego w Polsce (szkoła, wychowanie fizyczne, internaty itd.1.

Publikacja będzie pomocna w refleksji nad zjawiskiem, jakim jest harcerstwo – nad jego całokształtem i poszczególnymi obszarami działalności. Jeśli tak się stanie, książka spełni oczekiwania autorki i wydawcy.

Wojciech Śliwerski

1A. Kamiński, Skauting i harcerstwo. Wybór pism, charakteryzujących ruch młodzieżowy i system wychowawczy, maszynopis pracy magisterskiej, Łódź 1946, druk: Impuls, Kraków (w druku).

Wprowadzenie

Działalność i historia Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP) są tematem licznych opracowań, są to zazwyczaj:

wspomnienia harcerek i harcerzy, drużyn, kręgów;

syntetyczne opracowania poszczególnych okresów dziejów organizacji;

wybory źródeł dziejów ZHP obejmujące fragment, jego działalności.

Na rynku księgarskim dostępne są także wznowienia książek harcerskich z dawnych lat, wśród których wyróżnia się seria opracowana przez Oficynę Wydawniczą „Impuls” pod hasłem „Przywrócić Pamięć”.

Brak jest – w moim odczuciu – opracowania, które zawierałoby zbiór oryginalnych źródeł dotyczących dziejów ZHP, od chwili powstania stowarzyszenia do czasów współczesnych. Dlatego podjęłam próbę opracowania Wyboru źródeł do dziejów ZHP, ujętego w trzech tomach. Opublikowanie niniejszych źródeł ma na celu udostępnienie szerszemu gronu czytelników materiałów dostępnych jak dotąd nielicznym. Chciałabym w ten sposób ułatwić zainteresowanym osobom studia nad dziejami ZHP, poprzez samodzielną lekturę i własną interpretację zgromadzonych dokumentów.

W niniejszym opracowaniu umieściłam źródła odnalezione podczas kwerend przeprowadzonych w latach 2005–2014 w zasobach Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN); Biblioteki i Archiwum Muzeum Harcerstwa w Warszawie (MH); w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego (UW); Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie; w Bazie Internetowych Systemów Aktów Prawnych – ISAP; stronach internetowych ZHP, oraz we wcześniejszych publikacjach zwartych zawierających źródła1.

Na niniejszy Wybór źródeł do dziejów ZHP składają się następujące tomy:

pierwszy Utworzenie i czas próby ruchu harcerskiego (1918–1944), składający się z dwóch części Utworzenie i rozwój ogólnopolskiego ZHP (1918–1939) oraz Czas próby (1939–1944);

drugi Walka, sowietyzacja, odwilż, kryzys i upadek (1944–1988) złożony z trzech części Walka o kształt harcerstwa (1944–1947); Sowietyzacja harcerstwa (1948–1955); Odwilż, harcerstwo w socjalizmie, kryzys i upadek (1956–1988);

trzeci Odrodzenie, lata demokracji (1989–2014), stanowiący część szóstą.

Okresy omówione w poszczególnych częściach zostały wyodrębnione w oparciu o periodyzacje historii harcerstwa Olgierda Fietkiewicza, Mariana Miszczuka2 i Bogusława Śliwerskiego3.

Ze względu na obszerność i dużą liczbę materiałów dotyczących dziejów ZHP, zrezygnowałam z zamieszczenia ich wszystkich i skoncentrowałam się tylko na wybranych, dlatego każda część niniejszego zbioru źródeł zawiera dokumenty sklasyfikowane według następujących kategorii:

Dokumentacja Zjazdów ZHP oraz pozjazdowe decyzje władz ZHP (ze względu na obszerność materiałów źródłowych zamieściłam tu tylko źródła odnoszące się do ideologii ZHP, pomijając np. sprawy dotyczące finansów stowarzyszenia, odznak, wydawnictw. Uchwały, wnioski i stanowiska dotyczące Statutów i Harcerskich Kodeksów umieściłam w rozdziałach ich dotyczących.);

Statuty ZHP;

Harcerskie Kodeksy.

W latach 1939–1944, 1944–1955, ze względu na uwarunkowania historyczne, nie można było zastosować tego klucza.

Zamieszczone źródła cechuje różnorodność nazw. Celem ich ujednolicenia w spisie treści nie podaję oryginalnych tytułów dokumentów tylko uogólnione nazwy według następującego klucza:

rodzaj dokumentu (informacja, wnioski, zaproszenie, uchwały, ustalenie, list, artykuł, komentarz, rozkaz, rota i inne);

twórca (imię i nazwisko lub nazwa np. Zjazd Walny ZHP, Rada Naczelna); pomijam tytuły i stopnie naukowe oraz stopnie instruktorskie;

informacja na temat treści danego dokumentu.

Oryginalne nazwy źródeł zostały umieszczone na początku każdego prezentowanego dokumentu oraz w Spisie Źródeł (Załącznik nr 1). Podaję również miejsce dostępu do źródła, używając dookreśleń: dostęp AAN w Warszawie4, MH w Warszawie5, zasoby własne i inne.

Ze względu na zły stan fizyczny niektórych źródeł, np. blaknięcie tekstu umieszczonego na bibułce, kalce, kruszenie się papieru, czy też niska jakość druku, większość dokumentów została przeze mnie przepisana z zachowaniem oryginalnej pisowni, stylistyki źródła. W sytuacji ubytków w dokumencie lub niemożliwości odczytania go w przepisanym tekście wstawiałam wielokropek a w przypisie starałam się określić orientacyjną liczbę brakujących/nieczytelnych wyrazów. Tam gdzie stan dokumentu na to pozwolił zamieściłam skany dokumentów.

Dla ułatwienia lektury i ewentualnych dalszych poszukiwań na końcu niniejszego opracowania umieściłam Chronologiczny wykaz Zjazdów ZHP (Załącznik 2) oraz Chronologiczny wykaz Statutów ZHP (Załącznik nr 3).

Tom I
Utworzenie ogólnopolskiego ZHP i czas próby ruchu harcerskiego (1918–1944)

Tom ten składa się z dwóch części.

Część pierwsza Utworzenie i rozwój ogólnopolskiego ZHP (1918–1939) zawiera wybór materiałów źródłowych opracowanych w wyniku kwerendy w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Muzeum Harcerstwa w Warszawie oraz z zasobów własnych.

W zbiorach Archiwum Akt Nowych w Warszawie znajdują się następujące zespoły poświęcone w całości działalności ZHP:

zespół 76, Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego, lata 1913–1939;

zespół 1997, Związek Harcerstwa Polskiego. Hufiec Praga-Nowa w Warszawie, lata 1957–1961;

zespół 1523, Związek Harcerstwa Polskiego. Oddział we Francji, lata 1945–1948.

Z wyżej wymienionych zespołów kwerendą na potrzeby tej publikacji został objęty zespół 76, Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego, lata 1913–1939.

Materiały do tego zespołu „W swej podstawowej masie, zostały przekazane do Archiwum Akt Nowych przez Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego w styczniu 1956 r. ilość tych akt określono (wg protokołu przejęcia) na około 57 mb, daty krańcowe akt 1918–1939 (poz. Ks. Nabytków 208). Bliższa analiza materiału aktowego wykazała jednak, że w tej liczbie mieściły się również akta organizacji skautowych i harcerskich, stanowiące materiały zespołu. Część przekazanych akt, a mianowicie anteriora zespołu oraz akta Związku Harcerstwa z okresu 1918–1925 stanowiły uprzednio zasób Centralnego Archiwum Harcerskiego i nosiły wyraźne ślady prac porządkowych przeprowadzonych przez to Archiwum (...)”6.

Zespół uzupełniono jeszcze trzykrotnie:

„1) wysegregowanymi z akt przekazanych w drodze rewindykacji ze Związku Radzieckiego aktami harcerskimi z lat 1930–1939 w ilości 1 paczki (poz. 313 księgi nabytków) oraz

2) przekazanymi przez Centralne Archiwum Wojskowe aktami ZHP w ilości woj. 2,5 mb.akt7".

Trzecie uzupełnienie nie zostało odnotowane w Inwentarzu. Luzem dodano do niego liczący dziesięć stron spis tych akt, bez podania daty uzupełnienia.

Jak zauważają osoby opracowujące Inwentarz zespołu: „Akta przekazano do AAN w bardzo złym stanie. Większość z nich stanowiła kompletny rozsyp, dotyczy to zwłaszcza akt Związku Harcerstwa Polskiego z lat 1925–19398. (...) Duży ich procent uległ poważnym uszkodzeniom mechanicznym i zarażeniu pleśnią. Postępujący proces zniszczenia przyśpieszył (zły gatunek papieru) przeważnie bibułka oraz słaba technika sporządzania pisma (kalka, często ołówek). W poważnej części akt spostrzega się blaknięcie tekstu i kruszenie papieru”9. Niestety do tej pory (2014 r.) nie wykonano mikrofilmów, a podczas mojej kwerendy niektóre dokumenty rozpadały się w rękach.

Przy układaniu akt zespołu w 1960 roku, „(...) przyjęto strukturę organizacyjną Związku z 1938 (...), nadając aktom każdej komórki organizacyjnej układ logicznie wyrozumowany według stosowanego powszechnie schematu, a więc dzieląc akta na materiały normatywne, organizacyjne, dot. planowania i sprawozdawczości, korespondencję ogólną. Jednocześnie tam, gdzie było to możliwe w ramach przyjętego układu, zrekonstruowano fragmenty dawnej kancelarii, stanowiące z punktu widzenia badań nad kancelarią dwudziestolecia, charakterystyczny przykład. Prace porządkowe polegały na dokonaniu segregacji wg trzech głównych trzonów: Naczelnictwo, Główna Kwatera Harcerek i Główna Kwatera Harcerzy, a w tych ramach wg komórek organizacyjnych oraz utworzeniu nowych i zrekonstruowaniu starych jednostek archiwalnych. Rezultatem wykonanych prac porządkowych jest inwentarz10.” Oto schemat układu inwentarza ZHP:

* Nazwa skreslona długopisem (Przyp. K.M.).

Źródło: K. Sosnowska, M. Tarakanowska, R. Wojciechowska, Inwentarz 76/II Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego z lat 1913–1939, Warszawa 1960, s. 23–33.

Inwentarz uzupełnia dziesięć luźnych kartek, oznaczonych sygnaturami 2644–2705, dodanych po 1961 roku, pisanych komputerowo – nie podano na nich daty dodania materiałów do zespołu. Dotyczą one różnych spraw takich jak np.: Działalność ruchu skautowego w Polsce. Fragmenty opracowania; Fotografia Naczelnika Skautów Norweskich.

W czasie kwerendy zespołu zauważyłam rozbieżności nazw umieszczonych na teczkach i stosowanych w Inwentarzu zespołu. Używam nazw z Inwentarza, podając według kolejności nazwę podzespołu z Inwentarza np. Czasopisma, tytuł i treść teczki z Inwentarza np. „Wiadomości Urzędowe”, Naczelnictwo Z.H.P. rok I, nr 1–12, a jeżeli występuje, to również tytuł dokumentu np. „Wiadomości Urzędowe” ZHP, nr 4, 1926 r., s. 4, oraz sygnaturę np. sygn. 2597. Oto przykładowy opis źródła:

AAN AZHP, zespół nr 76, Czasopisma, „Wiadomości Urzędowe”, Naczelnictwo Z.H.P. rok I, nr 1–12, „Wiadomości Urzędowe” ZHP, nr 4, 1926 r., s. 4, sygn. 2597, dostęp AAN w Warszawie.

Ten schemat zastosowałam również do materiałów z innych archiwów.

Kwerendą na potrzeby I części tomu objęłam następujące akta:

Organizacja skautowa w latach 1913–1920, Naczelna Komenda Skautowa we Lwowie oraz Komenda Naczelna ZHP, z czego w publikacji umieściłam dokumenty z teczki:
–  Akta Komenda Naczelna ZHP, Protokół Zjazdu połączeniowego trzech organizacji: Związek Harcerstwa Polskiego, Polska Organizacja Skautowa, Związek Skautek Polskich, sygn. 7.

Władze Naczelne i Naczelnictwo ZHP 1918–1939 teczki Zjazdy Walne; teczki Sekretariat Generalny: Akta dotyczące organizacji; Korespondencja ogólna oraz materiały dotyczące organizacji; Korespondencja z władzami i instytucjami państwowymi, społecznymi, redakcjami, sądami; Korespondencje wewnętrzne i materiały różne; Centralne Muzeum, z czego, w publikacji umieściłam dokumenty z teczek:
–  Zjazdy Walne, I Zjazd Walny w Warszawie 28–31.XII.1921. Protokół. Wnioski, Uchwały. Lista zaproszonych gości, sygn. 307;
–  Walne Zjazdy, II Zjazd Walny w Warszawie 31.XII.1920–2.I.1921. Protokół. Wnioski. Uchwały. Lista zaproszonych gości, sygn. 308;
–  Zjazdy Walne, IV Zjazd Walny w Lublinie 25–26.IV. Protokóły. Wnioski, listy uczestników, sygn. 312;
–  Zjazdy Walne, X Nadzwyczajny Zjazd Walny w Warszawie 26–27.IV. Protokóły obrad oraz protokół Komisji. Sprawozdanie Komitetu Wykonawczego II Zlotu Narodowego Harcerzy, sygn. 320;
–  Zjazdy Walne, XI Zjazd Walny w Krakowie 1–2.II. Protokóły obrad oraz protokóły Komisji. Wnioski, sygn. 322;
–  Zjazdy Walne, XV Zjazd Walny w Gdyni 25–26.V. Program. Protokół Komisji Starszego Harcerstwa. Wnioski, sygn. nr 331;
–  Sekretariat Generalny, Statuty Z.H.P, sygn. 355;
–  Sekretariat Generalny, Rozkazy N.Z.H.P., Rozkaz Naczelnictwa ZHP L. 5 z dnia 15.02.1922, sygn. 358;
–  Sekretariat Generalny, korespondencje wewnętrzne i materiały różne, korespondencja ogólna „Harcerz”, „Harcmistrz”, „Ognisko” sygn. 423,
–  Sekretariat Generalny, Centralne Archiwum Harcerskie, Materiały do historii harcerstwa, Akta Naczelnej Rady Harcerskiej, rozkazy i raport. Wzory druków i mapki dla kursu w Zwierzyńcu, sygn. 533;
–  Sekretariat Generalny, Centralne Archiwum Harcerskie, Materiały do historii harcerstwa, Rozkazy, okólniki, ankiety, meldunki, sygn. 534.

Główna Kwatera Harcerzy 1918–1939, Wydział Przysposobienia Wojskowego, Korespondencja, z czego w publikacji umieściłam dokumenty z teczki:
–  Wydział Przysposobienia Wojskowego, Korespondencja dot. harcerzy przebywających w wojsku, oraz pracy w terenie, sygn. 1667.

Wydawnictwa ZHP 1914–1938, teczki Czasopisma, z czego w publikacji umieściłam dokumenty z teczek:
–  Czasopisma, „Harcmistrz” miesięcznik instruktorski organ urzędowy Naczelnej Rady Harc. i Nacz. Inspekt. Harc. rok III nr 1–2, 3, 4–12, sygn. 2551;
–  Czasopisma, „Wiadomości Urzędowe”, Naczelnictwo Z.H.P. rok I nr 1–12, sygn. 2597.

W Muzeum Harcerstwa w Warszawie korzystałam z dokumentów zgromadzonych w Bibliotece. W zasobach Biblioteki poddałam kwerendzie dostępne na miejscu:

dokumenty drukowane: Statuty ZHP, dokumentację Zjazdów ZHP, „Wiadomości Urzędowe” Naczelnictwa ZHP;

czasopisma: „Harcmistrz”, „Harcerz”, „Skaut”, „Skrzydła”, „Na Tropie”, „Harcerstwo”;

publikacje zwarte udostępnione na zasadzie wolnego dostępu, dotyczące ideologii harcerskich i kodeksów harcerskich.

Część druga Czas próby (1939–1944) zawiera wybór materiałów źródłowych opracowanych w wyniku kwerendy w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Muzeum Harcerstwa w Warszawie, Biblioteki Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego oraz wcześniejszych publikacji zwartych zawierających źródła.

Podjęcie działań konspiracyjnych przez środowiska harcerskie wywodzące się z ZHP, w różnych organizacjach podziemnych, stosowanie zasad konspiracji „natychmiast po przeczytaniu wiadomość zniszcz”, załatwianie spraw drogą ustną bez „papierowej dokumentacji”, jak również późniejsze wydarzenia po 1945 roku, doprowadziły do sytuacji, w której niezwykle trudno jest zebrać rzetelny materiał źródłowy dotyczący tego okresu. Wspominał już o tym Tomasz Strzembosz rozważając historyczną wartość Archiwum im. F. Marciniaka. T. Strzembosz wyróżnił pięć przyczyn niepełnego, skrzywionego obrazu życia i pracy organizacji harcerskiej zawartego w tych źródłach:

„1. Znajdujące się tu akta stanowią zaledwie niewielką część okupacyjnej „kancelarii” Głównej Kwatery Organizacji Męskiej Szarych Szeregów i odpryski materiałów niektórych jednostek harcerskich, przekazany więc przez nie obraz jest fragmentaryczny i równie jak Archiwum pełne luk w częściach nieraz najbardziej istotnych;

2. Warunki konspiracyjne, zmuszające do stałej selekcji i niszczenia całych serii, nieraz bardzo istotnych dokumentów (jeżeli nawet nie niszczyły ich okoliczności zewnętrzne) oraz specyficzne potrzeby organizacji konspiracyjnej, powodujące zachowanie jedynie materiałów określonego typu, w konsekwencji tworzyły bardzo specyficzną „kancelarię”, w której przechowywano często to, co nie dotyczyło spraw najważniejszych, a skrupulatnie pozbywano się tego, co świadczyło nieraz o głównej dziedzinie działalności;

3. Stopień zachowania się takich czy innych materiałów zależał tu w o wiele większym niż zazwyczaj stopniu od charakteru i zainteresowań kierownika całej organizacji, czy pewnej jej komórki, od tego czy przestrzegał on, czy też nie zasad konspiracji w dziedzinie tworzenia i przechowywania dokumentów. Nieraz zupełnie analogiczne akta przechowywane były w jednych, a niszczone w innych komórkach organizacyjnych, czasem zachowanie się czegoś zależało od tego, kto w danej chwili decydował o sprawach archiwum;

4. Wiele zachowanych i przekazanych potem do Archiwum dokumentów przechowało się jedynie ze względu na przywiązanie do nich przez kogoś osobistego „prywatnego” niejako znaczenia, dzięki wyraźnie uczuciowemu stosunkowi do nich ich „właściciela”. Ileż razy przechowywały się one wraz z innymi „pamiątkami z wojny”, często wbrew wszelkim odgórnym rozkazom, utrzymywane w tajemnicy przed najbliższymi zwierzchnikami i towarzyszami pracy;

5. Wreszcie nie można zapominać, o tym, że konspiracja z natury rzeczy najchętniej obywała się w ogóle bez papieru, że wiele bardzo ważnych spraw załatwione było bez pozostawienia jakiegokolwiek śladu pisanego, że sprawy najbardziej wówczas w danym środowisku oczywiste nie wymagały pisemnych instrukcji, a wypłynąć już dzisiaj mogą jedynie w relacjach żyjących członków organizacji”11.

W drugiej części Czas próby (1939–1944) umieściłam dokumenty tych organizacji, do których materiałów źródłowych udało mi się dotrzeć: „Organizacji Harcerek”/„Związku Koniczyn”/„Bądź Gotów”, „Szarych Szeregów”, „Wigry”, „Hufców Polskich”. Pragnę zaznaczyć, że równie istotna dla historii ZHP jest działalność innych konspiracyjnych organizacji harcerskich, których dokumentacji nie uwzględniłam w tym opracowaniu. Mam nadzieje, że w przyszłości uda się poszerzyć wybór źródeł o materiały ukazujące i ich działalność.

Na potrzeby niniejszego opracowania skorzystałam ze źródeł, które:

są autentycznymi materiałami z czasu II wojny światowej;

są odpisami oryginałów lub zachowanych kopii oryginałów, a ich zgodność została potwierdzona przez uczestników wydarzeń, w niektórych przypadkach notarialnie;

zostały zebrane i opracowane przez Komisję Historyczną ZHP w latach 1946–1949.

W zasobach Archiwum Akt Nowych w Warszawie poddałam kwerendzie zespół numer 2278 Polska Akademia Nauk, Instytut Historii w Warszawie, Zakład Systemów Totalitarnych i Dziejów II Wojny Światowej, lata 1928–1956, 1957–2005. Zespół został przekazany do AAN dnia 27 września 2006 przez Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Są to oryginalne materiały źródłowe, odpisy z oryginałów i opracowania naukowe. Dotyczą różnych zagadnień, w tym również konspiracyjnej działalności harcerstwa.

Do podjęcia poszukiwań badawczych w tych źródłach zainspirowała mnie lektura książki „Harcerki 1939–1945”, w której umieszczono Wykaz zachowanych dokumentów zdeponowanych w IH PAN12. Kwerendę zasobów z tego zespołu rozpoczęłam od analizy Spisów Zdawczo-Odbiorczych materiałów archiwalnych, które nie odpowiadają zapisom z wyżej wymienionego wykazu. Nie przytaczam treści całości Spisów Zdawczo-Odbiorczych materiałów archiwalnych z 2006 roku, ze względu na ich znaczną objętość, jak również dlatego, że nie udało mi się zrozumieć klucza uporządkowania poszczególnych spisów zdawczo-odbiorczych, w których występują po sobie np. wiersze z Ravensbrück, datowane na 1964 oraz ulotka Armii Czerwonej z VI 1944 r. Klucz ten nie został nigdzie opisany, a pracownik AAN nie potrafił również wyjaśnić tej kwestii.

Kwerendzie z tego zespołu poddałam następujące teczki: Dokumenty Szarych Szeregów – oryginały i odpisy, sygn. S/122; Odpowiedzi na ankietę Komisji Historycznej Naczelnictwa Związku Harcerstwa Polskiego, sygn. S/124, Materiały Szarych Szeregów – odpisy z archiwum Floriana Marciniaka i Eugeniusza Stasieckiego, sygn. S/125; Materiały z archiwum harcmistrza Edwarda Zürna – notatki, instrukcje, artykuły, sygn. S/7; Dokumenty z lat 1942–1945, w tym z Archiwum Witolda Dunin-Wilczyńskiego dotyczące Szarych Szeregów, sygn. S/14; Materiały z archiwów ZHP z okresu 1939–1945, zeszyt I, Warszawa 1946, sygn. S/14; Materiały z archiwum harcmistrza Edwarda Zürna – opracowania z okresu okupacji, sygn. S/18; Odpowiedzi na ankietę Komisji Historycznej Naczelnictwa ZHP, sygn. S/26; Wytyczne organizacji i działalności „Szarych Szeregów”, sygn. A288/65; Organizacja Harcerek 1939–1945 – Komenda Pogotowia Harcerek – Władze Naczelne ZHP, sygn. 2/11; Organizacja Harcerek 1939–1945 – relacje indywidualne, wspomnienia, sygn. 2/10; Organizacja Harcerek 1939–1945 – dokumenty z lat 1939–1945 – odpisy oryginałów lub zachowanych kopii oryginałów, sygn. 2/12; Organizacja Harcerek 1939–1945 – dokumenty z lat 1939–1945 – odpisy oryginałów lub zachowanych kopii oryginałów, sygn. 2/51.

Z tego w publikacji umieściłam dokumenty z teczek:

 Materiały z archiwum harcmistrza Edwarda Zürna – notatki, instrukcje, artykuły, sygn. S/7;

Organizacja Harcerek 1939–1945. Komenda Pogotowia Harcerek – Władze Naczelne ZHP, sygn. 2/11 (dokumenty nieoryginalne, ich zgodność z oryginałami została potwierdzona w 1975 roku przez Zofię Florczak w Państwowym Biurze Notarialnym w Warszawie);

Komenda Pogotowia Harcerek dokumenty z lat 1939–1945, odpisy oryginałów lub zachowanych kopii oryginałów, sygn. 2/12;

Dokumenty z lat 1942–1945, w tym z Archiwum Witolda Dunin-Wilczyńskiego dotyczące Szarych Szeregów, sygn. S/14;

Materiały Szarych Szeregów – odpisy z archiwum Floriana Marciniaka i Eugeniusza Stasieckiego, sygn. S/125;

Wytyczne organizacji i działalności Szarych, Szeregów, jedna z pierwszych wytycznych Szarych Szeregów, sygn. A288/65 (przekazane w 1965 roku Tomaszowi Strzemboszowi przez Aleksandra Kamińskiego).

W Muzeum Harcerstwa w Warszawie korzystałam z dokumentów zgromadzonych w Bibliotece i Archiwum.

W zasobach Biblioteki poddałam kwerendzie dostępne na miejscu:

czasopismo: „Harcerstwo”;

publikacje zwarte udostępnione na zasadzie wolnego dostępu, dotyczące ideologii harcerskich i kodeksów harcerskich.

W zasobach Archiwum poddałam kwerendzie udostępniony na miejscu zespół 39–45, Kolekcja akt 1939–1944. Materiały Komisji Historycznej ZHP, które przeglądałam zgromadzone były w kopertach o tytułach określających ich charakter i pochodzenie. Jedne więc nosiły nazwę Archiwum F. Marciniaka, inne Edwarda Zürna. Jak pisze T. Strzembosz „(...) ponadto na niektórych kopertach zaznaczono, kto przekazał dane dokumenty (...). Dzisiaj trudno już jest z tych nazw odtworzyć bliżej pochodzenie poszczególnych zespołów”13.

Kwerendą objęłam cały zespół 39-45, Kolekcja akt 1939–1944, w wyborze źródeł wykorzystując materiał z akt Komisji Historycznej ZHP14:

sygn. Z39–45;

sygn. Z39–45 20;

sygn. Z39–45 27;

sygn. 239–45 93;

Materiał z Archiwum Floriana Marciniaka, sygn. Z39–45 19;

Materiał z Archiwum Floriana Marciniaka, sygn. Z39–45 20;

Materiał z Archiwum Floriana Marciniaka, sygn. Z39–45 26;

Materiał z Archiwum Edwarda Zürna, część I, sygnatura Z39–45;

Materiał z Archiwum Edwarda Zürna, część I, sygnatura Z39–45 8;

Materiał z Archiwum Edwarda Zürna, część II, sygn. Z39–45 9;

Materiał z Archiwum Edwarda Zürna, część III, sygn. 9 Wigry n/42;

Materiał z Archiwum Edwarda Zürna, część III, sygn. Z39–45 8;

Materiał z Archiwum Edwarda Zürna, część III, sygn. Z39–45 20;

Materiał z Archiwum ZHP z okresu 1939–1945, zeszyt I, Model 43. W sprawie stosunku chłopców do dziewcząt, 1943 r., Warszawa 1946 r.;

Materiał przekazany w 1973 r. przez Józefinę Łapińską, Postawa nasza w służbie, komentarz do prawa opracowany przez Komendantkę Pogotowia Harcerskiego i rozesłany do komendantek, sygn. 239–45 8.

Dodatkowo wykorzystałam źródła wcześniej opublikowane w dwóch publikacjach zwartych:

Szare Szeregi. Związek Harcerstwa Polskiego w czasie II Wojny światowej, Główna Kwatera Harcerzy „Pasieka”. Ocalałe Dokumenty, Polonia Book Fund, Londyn 1982.
W publikacji tej zawarto dokumenty ze zbiorów archiwalnych w Warszawie i Londynie, skomentowane przez Jana Rossmana, pseudonim „Wacek”, byłego członka Pasieki Szarych Szeregów. We wstępie autor zaznacza, że „(...) większość przytoczonych dokumentów pochodzi z „Archiwum Szarych Szeregów im. Floriana Marciniaka”, znajdującego się w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk. (...) Dalej autor pisze w toku prac nad tym opracowaniem udało się zebrać dokumenty z różnych innych poza wymienionym archiwum zbiorów”15. Jednakże jednocześnie zaznacza, że zrezygnował ze szczegółowych przypisów do każdego tekstu, dlatego nie można ustalić źródeł pozostałych dokumentów.

Grzegorz Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Alfa, Warszawa 1998.
W publikacji w formie załączników autor zamieszcza wyniki swoich kwerend dokonanych w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, Bibliotece Narodowej w Warszawie. Do części drugiej pierwszego tomu niniejszej publikacji wybrałam akta pochodzące z:

Archiwum Akt Nowych w Warszawie:

– AAN zespół Delegatury Rządu, 202/1–54, t.4, k.307, (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Warszawa 1998, s. 164–165;

Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych:

– Archiwum Służby Sprawiedliwości MON, Akta sprawy Lechosława Roszkowskiego, nr Sr 1105/47, t. V, k. 19 (odpis w:) Archiwum MSW, materiały MON, 4560, (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Warszawa 1998, s. 173–174;

– Archiwum Służby Sprawiedliwości MON, Akta sprawy Lechosława Roszkowskiego, nr Sr 1105/47, t. V, k. 20; (odpis w:) Archiwum MSW, Materiały NÓW 4559, (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Warszawa 1998 r., s. 173–174.

Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego:

– Dział Rękopisów, grupa XIII, teczka 2. List Naczelnictwa „Szarych Szeregów” do Naczelnego Komitetu Harcerskiego w Londynie z 30 maja 1944 roku – Archiwum „Szarych Szeregów” im. Floriana Marciniaka, (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939-1945, Warszawa 1998 r., s. 201–203;

– Dział Rękopisów, grupa XIII, teczka 4, Archiwum „Szarych Szeregów” im. Floriana Marciniaka, (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Warszawa 1998 r., s. 195, 187–189;

Biblioteki Narodowej w Warszawie:

– Mikrofilm nr 64987, Patrol nr 2,13 październik, 1943 r., (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Warszawa 1998, s. 180–182;

– Mikrofilm nr 64987, Patrol nr l, 15 września 1943 r., (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Warszawa 1998 r., s. 178–180;

– Mikrofilm nr 64987, Patrol nr 4, 2 grudnia 1943 r., (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Warszawa 1998 r., s. 182–183;

– Mikrofilm nr 64987, Patrol nr 2, 18 marca 1944 r., (w:) G. Ciura, Pełnić służbę Bogu i Polsce, Harcerstwo Polskie („Hufce Polskie”) 1939–1945, Warszawa 1998 r., s. 183–185.

W pracy wykorzystałam również materiały z własnych zbiorów, które gromadzę od 1997 roku. Dostęp do części z nich, celem wykonania kserokopii, uzyskałam dzięki przychylności innych kolekcjonerów, jak również dzięki życzliwości wielu środowisk harcerskich, które udostępniły mi swoje „skarby” z własnych biblioteczek.

Poszczególne materiały zakupiłam także na aukcjach internetowych, wyprzedażach w bibliotekach i księgarniach. Od dłuższego czasu w województwie kujawsko-pomorskim, w części bibliotek regularnie napotykam kolejne unikatowe publikacje, wycofane z księgozbiorów, sprzedawane lub uwalniane w ramach bookcrossingu.

Do obecnego kształtu niniejszej publikacji przyczyniło się wiele osób. Szczególnie serdecznie pragnę podziękować za nieocenioną pomoc w wyszukiwaniu i opracowaniu zgromadzonych źródeł:

Druhnom z Muzeum Harcerstwa w Warszawie.

Druhowi hm. Wojciechowi Śliwerskiemu wraz z Zespołem Oficyny Wydawniczej „Impuls”.

Wyrazy szacunku i słowa najserdeczniejszej wdzięczności kieruję do tych wszystkich, często bezimiennych Druhen i Druhów, dzięki którym opublikowanie tych źródeł było możliwe. Osoby te wykonały żmudną i niejednokrotnie niebezpieczną służbę gromadzenia, zabezpieczania, przepisywania, opracowywania, udostępniania materiałów archiwalnych, pozostając anonimowymi. Im wszystkim dedykuję owoce mojej pracy.

Mam nadzieję, że moje opracowanie spotka się z Państwa życzliwym przyjęciem

Katarzyna Marszałek

Bydgoszcz

18.11.2014 r.

1Wykaz tych publikacji znajduje się we wprowadzeniu do każdego tomu. Część zebranych materiałów wykorzystałam do napisania pracy doktorskiej pt. Zmiany harcerskiej pedagogii w Polsce w XX wieku, pod kierunkiem dr hab. M. Kuchcińskiej prof. UKW, na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

2Patrz: O. Fietkiewicz, M. Miszczuk, W sprawie periodyzacji historii harcerstwa, „Harcerstwo” nr 1, 1981 r., s. 45–48.

3Patrz: B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009, s. 10.

4Archiwum Akt Nowych w Warszawie, ul. Hankiewicza 1.

5Muzeum Harcerstwa w Warszawie, ul. Konopnickiej 6.

6K. Sosnowska, M. Tarakanowska, R. Wojciechowska, Inwentarz 76/II Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego z lat 1913–1939, Warszawa 1960, s. 10–11. dostęp AAN w Warszawie.

7Tamże, s. 10–11.

8Tamże, s. 17–18.

9Tamże, s. 18.

10Tamże, s. 17–18.

11T. Strzembosz, Archiwum Szarych Szeregów im. Floriana Marciniaka, (w:) Najnowsze Dzieje Polski: materiały i studia z okresu II wojny światowej, 1939–1945, t. VIII, PWN, Warszawa 1964, s. 261.

12K. Wyczańska, (red.), Harcerki 1939–1945, PWN, Warszawa 1983, s. 486–496.

13T. Strzembosz, Archiwum..., dz. cyt., s. 256

14Poniżej podaję nazwy i sygnatury, które nie funkcjonują w strukturze zbiorów MH, Archiwum na dzień 18.11.2014 r. Jednak nazwy te występują na kopertach, w których przechowywany jest dokument. Sygnatury zaś występują na dokumentach, ale nie są sygnaturami nadanymi zespołowi dokumentów przez MH, są pozostałościami starych oznaczeń dokumentów przejętych przez MH.

15Szare szeregi, Związek Harcerstwa Polskiego w czasie II Wojny światowej, Główna Kwatera Harcerzy Pasieka. Ocalałe Dokumenty, Polonia, Londyn 1982, s. 13–14.

Bibliografia1

Abramek Z., Uwarunkowania i efekty powstania warszawskiego 1944, Bydgoszcz 1997.

Baden-Powell R., Wskazówki dla skautmistrzów, Naczelnictwo ZHR, Warszawa 1998.

Bagiński H., Geneza Polskiego skautingu, Naczelnictwo ZHR, Warszawa 1998.

Biernat S. (red.)., Nieprzetarty szlak wczoraj i dziś. Historia i metodyka, Bydgoszcz 1993.

Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, Nr 5–6, maj-czerwiec, Warszawa 2010.

Blusz K., Ewolucja modelu wychowania skautingu w harcerstwie 1909–1945, Kraków 1988.

Błażejewski W., Bibliografia harcerska 1911–1960 Suplement, Warszawa 1984.

Błażejewski W., Bibliografia harcerska 1911–1960, Warszawa 1981.

Błażejewski W., Z dziejów harcerstwa polskiego 1910–1939, Warszawa 1985.

Broniewski S., Młodość przeżywa się raz! „Orszy gawędy o wychowaniu”, Warszawa 2013.

Broniewski S., Całym życiem. Szare szeregi w relacji naczelnika, Warszawa 1983.

Ciura G., Pełnić służbę Bogu i Polsce. Harcerstwa Polskie (Hufca Polskie) 1939–1945, Warszawa 1998.

Creswell J.W., Projektowanie badań naukowych, Kraków 2013.

Czopowicz S., Bogu Polsce Bliźnim. Obraz harcerstwa Rzeczpospolitej Niepodległej spuścizna ideowa i wychowawcza, Warszawa 2004.

Czubiński A. (red.), Polska i Polacy po II wojnie światowej (1945–1989), Poznań 1998,

Davies N., Boże igrzysko: historia Polski, Kraków 2002.

Dąbrowski S. (red.), Harcerze Lubelszczyzny w wojnie polsko-bolszewickiej 1919–1920, Lublin 2009.

Dybkowska A., Żaryn J., Żaryn M., Polskie dzieje od czasów najdawniejszych do współczesności, Warszawa 1996.

Dyczewski L., Kultura Polska w procesie przemian, Lublin 1993.

Dmytrowski L., Trzy młodości ruchu zuchowego, Warszawa 1989.

Dołęgowska-Wysocka M., Plamy na lilijce. Spory światopoglądowe w harcerstwie w latach 1911–1918, Kraków 1988.

Drozdowski M. M., Harcerstwo a narodziny i początki II Rzeczpospolitej, (1910–1921), część I i II, Warszawa 1998.

Drozdowski M.M., (red.), Harcerska antologia papieska, Warszawa 1999.

Fietkiewicz O. (red.), Leksykon harcerstwa, Warszawa 1988.

Flick U., Projektowanie badania jakościowego, Warszawa 2010.

Frątczak J., Paweł Frątczak, Rola stowarzyszeń społecznych w edukacji pozaszkolnej, Bydgoszcz 1990.

Gaj J., Główne nurty ideowe w ZHP w latach 1918–1939, Łódź 1966.

Gizelbach L., Kawula S. (red.), Aktualne problemy pracy wychowawczej w Związku Harcerstwa Polskiego, Olsztyn 1984.

Główny urząd statystyczny, historia Polski w liczbach. Państwo, społeczeństwo, tom. I, Warszawa 2003.

Gutek G. L., Filozoficzne i ideologiczne podstawy edukacji, Gdańsk 2003.

Grodecka E, Rzeka, Warszawa 1998.

Grodecka E., O metodzie harcerskiej i jej stosowaniu, Londyn 1943.

Hansen W., Wilk, który nigdy nie śpi. Pełne przygód życie lorda Baden-Powella, Warszawa 2004. 

Harcerstwo w Inowrocławiu 1913–2003, Inowrocław 2003.

Jastrzembski J. (red.)., Szare Szeregi. Harcerze 1939–1945, tom I, II, III, Warszawa 1988.

Kała M. (red.) W służbie ojczyźnie. Z działalności ZHP w okresie międzywojennym, Wrocław 1998.

Kamiński A., Andrzej Małkowski, Warszawa 1979.

Kamiński A., Krąg Rady, Warszawa 1998.

Kamiński A., Nauczanie i wychowanie metodą harcerską, Warszawa 2001.

Kamiński A., Studia i szkice pedagogiczne, Warszawa 1978.

Kamiński A., Analiza teoretyczna polskich związków młodzieży do połowy XIX w., Warszawa 1971.

Kamiński A., Prehistoria polskich związków młodzieży, Warszawa 1959.

Karwowski H.F., Ks. Prałat dr Kazimierz Lutosławski- twórca krzyża harcerskiego, Łomża 1997.

Kozłowski T.K., Szczepanik H., Spis tytułów prasy harcerskiej 1939–1945 (Konspiracja i Powstanie Warszawskie), Warszawa 1985.

Kotarbiński T., Traktat o dobrej robocie, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, 1982.

Koźniewski K., I zawsze krzyż oksydowany. Refleksja nad historią harcerstwa w Polsce w latach 1911–1986, Kraków 1990.

Koźniewski K., Ognie i ogniska. Drogi i przemiany harcerstwa polskiego, Warszawa 1961.

Krzanowski A., Trwałość i ciągłość harcerskiego wychowania, (w:) Marynowicz–Hetka E., Piekarski J., Cyrańska E. (red.), Pedagogika społeczna jako dyscyplina akademicka. Stan i perspektywy, Łódź 1998.

Kubinowski D., Jakościowe badania pedagogiczne, Lublin 2010.

Majka J., Kartki z historii tradycji Związku Harcerstwa Polskiego, Warszawa 1971.

Małkowski A., Małkowska O., Archiwalia. Wybór teksów, Kraków 1989.

Małkowski A., Scouting jako system wychowania młodzieży na podstawie działa Generała Baden-Powella, Tarnobrzeg 2003.

Miszczuk M., Harcerskie symbole, Kraków 1988.

Miszczuk M., Spis tytułów pracy harcerskiej 1911–1939, Warszawa 1983.

Możdżeń S., Zarys historii wychowania (1918–1939), cz. 3, Kielce 1995.

Olga Małkowska Harcmistrzyni Rzeczpospolitej. Życiorys i wspomnienia, Kraków 1989.

Pacławski R., Gra o harcerstwo, Warszawa 2005.

Palka S., Metodologia, Badania, Praktyka Pedagogiczna, Gdańsk 2006. 

Palka S., Podstawy metodologii badań w pedagogice, Gdańsk 2010.

Persak K., Odrodzenie harcerstwa w 1956 roku, Warszawa 1996.

Philipps R., System zastępowych, Warszawa 1946.

Rubacha K., Metodologia badań nad edukacją, Warszawa 2008.

Szare Szeregi. Związek Harcerstwa Polskiego w czasie II Wojny światowej, Główna Kwatera Harcerzy „Pasieka”. Ocalałe Dokumenty, Londyn 1982.

Siedlar-Kołyszko T., Byli, są czy będą?, Kraków 2006.

Sedlaczek S, Szkoła Harcerza, Warszawa 1920.

Sedlaczek S. (red.), Harcerstwo. Zarys podstaw ideowych i organizacyjnych, Lwów 1939, Warszawa 1940.

Sedlaczek S., Szkoła harcerza. Na podstawie działa Generała Baden-Powella Scouting for boys  i polskiej literatury, Warszawa 1920.

Sikorski E., Szkice z dziejów harcerstwa polskiego w latach 1911–1939, Warszawa 1989.

Sikorski T., Harcerskie odznaki honorowe, Kraków 1991.

Skotnicki W. J., Harcerstwo męskie we Włocławku w latach 1911–1945, Toruń 2002.

Strzembosz T., Szare Szeregi jako organizacja wychowawcza, Warszawa 1984.

Strzembosz T., Archiwum Szarych Szeregów im. Floriana Marciniaka, (w:) Najnowsze Dzieje Polski: materiały i studia z okresu II wojny światowej, 1939–1945, t. VIII, PWN, Warszawa 1964.

Sztompka P. (red.), Imponderabilia wielkiej zmiany, Warszawa–Kraków 1999.

Sztompka P., Trauma wielkiej zmiany, Warszawa 2000.

Szefer A., Bohaterowie spod znaku lilijki, Katowice 1984.

Śliwerski B., Przyrzeczenie harcerskie, Kraków 1994.

Śliwerski B., Przyrzeczenie harcerskie, Kraków 2009.

Śliwerski B., Stalinizm w ZHP, Kraków 1989.

Śliwerski W., Stopnie harcerskie z dziejów metodyki, Kraków 1989.

Śliwerski W., Różne oblicza harcerstwa, Kraków 2011.

Śliwerski W., Wydawcy gorszego boga, Kraków 2011.

Trempała E., Edukacja równoległa, Bydgoszcz 1990.

Topolski J., Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Warszawa 1998.

Topolski J., Teoria wiedzy historycznej, Poznań 1983.

Wądołowska H., Społeczno-wychowawcza działalność Związku Harcerstwa Polskiego na Warmii i Mazurach w latach 1919–1980, Olsztyn 1988.

Wiśniewska H., Gawędy Druhny Babci, Warszawa 2001.

Wołoszyn S., Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej, Warszawa 1966.

Wołoszyn S., Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej, tom III księga I i II, Kielce 1998.

Wołoszyn S., Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku, Kielce 1998.

Wojtycza J., Studia i materiały z dziejów przysposobienia wojskowego w Polsce w latach 1918–1923, Kraków 2001.

Woroniecki Z., Harcerski system wychowawczy (w:) Encyklopedia pedagogiczna, Pomykało (red.), Warszawa 1997.

Wyrwalski T., Rozwój idei puszczańskiej w skautingu 1902–1939, Kraków 1990.

Wyczańska K., (red.), Harcerki 1939–1945, Warszawa 1983.

Z dziejów ruchu harcerskiego. Studia – Szkice – Materiały 1911–2006, Rzeszów 2006.

Zawadzka A., Dzieje harcerstwa żeńskiego w Polsce w latach 1911–1948/1949, Warszawa 2004.

Związek Harcerstwa Polskiego (hasło), (w:) Leksykon pedagogiki, Śliwerski B. Milerski B. (red.), Warszawa 2000.

1Literatura przedmiotu analizowana w trakcie kwerendy na potrzeby niniejszego wyboru. Wykaz źródeł cytowanych znajduje się w Załączniku nr 1 – Spis żródeł (przyp.K.M.).

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2014

Recenzent:
prof. dr hab. Bogusław Śliwerski

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Na okładce
Pocztówka z lat 1918–1939

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-774-1

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-797-0

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015