Stanisław Korczyński

Stres w pracy zawodowej nauczyciela

Kraków 2015

Wstęp

Stres towarzyszy człowiekowi od wczesnych lat życia niemal na co dzień. Termin „stres” jest często używany na określenie stanu organizmu powstałego wtedy, gdy stajemy przed zadaniami, z którymi nie możemy sobie poradzić. Mimo uciążliwości stres stanowi siłę pozytywną, gdyż pozwala radzić sobie z trudnościami, pokonywać przeszkody, mobilizować do działania. Najczęściej postrzegany jest jako negatywny i szkodliwy, gdyż prowadzi do wielu chorób i poważnych zaburzeń. Jest jednym z zagrożeń w środowisku pracy, a jego negatywne skutki odczuwa zarówno zakład pracy, jak i sama jednostka. ONZ określiła go mianem światowej epidemii współczesnych czasów.

Poziom odczuwanego stresu w znacznym stopniu zależy od osobowości jednostki, a głównie tego, jak postrzega rozdźwięk między sytuacją a własnymi zasobami, które umożliwiają radzenie sobie z czynnikami wywołującymi u niej silne i negatywne emocje.

Wysoki stres wpisany jest w rolę zawodową nauczyciela, gdyż przez cały czas pozostaje w stanie wysokiego pobudzenia nerwowego. Żyje w ciągłym stanie podwyższonej gotowości, bez możliwości wyciszenia się i powrotu do normalności. Zagadnienia związane z pracą zawodową wciąż są obecne w jego myślach, nawet wtedy, gdy spotyka się ze znajomymi, przyrządza obiad czy kładzie się spać.

W pracy jest poddawany psychologicznym, umysłowym i emocjonalnym wyzwaniom radzenia sobie z różnymi obciążeniami oraz trudnymi warunkami pracy natury fizycznej i całym szeregiem problemów związanych z nauczaniem i wychowaniem oraz trudami codzienności. Ponieważ nie jest w stanie odizolować się od czynników stresogennych, przeto powinien nauczyć się skutecznych sposobów radzenia sobie w szczególnie stresogennych sytuacjach pracy pedagogicznej.

Stres nauczycielski stał się przedmiotem zainteresowania wielu badaczy na całym świecie w latach 60. ubiegłego stulecia. W Polsce prac zwartych poświęconych stricte stresowi zawodowemu jest niewiele. Interesujące informacje dotyczące tej problematyki zawierają opracowania H. Sęk. Obszernej analizy zjawiska stresu w zawodzie nauczyciela dokonała M.K. Grzegorzewska. Badania prowadziła w województwie małopolskim i świętokrzyskim, obejmując nimi 235 nauczycieli. Zwróciła uwagę na główne źródła stresu oraz osobowościowe i demograficzne jego uwarunkowania, a także jego następstwa. Niniejsze opracowanie wzbogaca ten problem, zwłaszcza w odniesieniu do tych czynników, które nauczyciele uznali za najbardziej uciążliwe w ich codziennej pracy zawodowej, wywołujące u nich wiele napięć, niepokoju i irytacji. Badaniami objęto 889 nauczycieli, w przeważającej mierze z zachodniej części Polski.

Zasadniczym celem niniejszego opracowania jest ukazanie pracy pedagogicznej z punktu widzenia społecznego jej odbioru przez nauczycieli, z uwzględnieniem płci i stażu pracy zawodowej. Starano się poznać sytuacje najbardziej obciążające w zawodzie nauczyciela, które są źródłem stresu, oraz dostrzegane przez nauczycieli skutki dla ich zdrowia i psychicznego funkcjonowania, a także sposoby ich radzenia sobie ze stresem. Przedmiotem badań uczyniono nie tylko źródła nauczycielskiego stresu, ale także konsekwencje długotrwałego stresu i sposoby radzenia sobie z nim.

Praca składa się z pięciu rozdziałów.

Pierwszy został poświęcony teoretycznemu wprowadzeniu w problematykę stresu. Przedstawiono w nim rozważania na temat stresu w ujęciu różnych uczonych oraz sposoby jego definiowania. Opisano najważniejsze biologiczne, medyczne oraz psychologiczne koncepcje stresu. Ukazano źródła stresu w życiu codziennym i pracy zawodowej.

Rozdział drugi informuje o stresie nauczycielskim, o czynnikach stresogennych i wypaleniu się w zawodzie. Problematyka ta przedstawiona jest na podstawie badań polskich i zagranicznych.

Rozdział trzeci zawiera opis procedury badawczej. Informuje o przedmiocie i celu badań, przedstawia rejestr najważniejszych problemów badawczych i wykaz zmiennych oraz ich wskaźników. Zaprezentowano w nim metodę badań oraz jej techniki, opisano narzędzia do badania subiektywnej oceny pracy edukacyjnej oraz jej przejawów i skutków, a także wypalenia się zawodowego.

W rozdziale czwartym zamieszczono wyniki badań empirycznych dotyczące odczuć nauczycieli na temat źródeł ich stresu i wypalenia zawodowego. Materiał badawczy pozyskano za pomocą metody sondażu diagnostycznego, którego techniką była ankieta, a narzędziem badań specjalnie skonstruowane kwestionariusze.

W ostatnim rozdziale dokonano podsumowania wyników badań, przedstawiono najważniejsze wnioski wynikające z analizy zebranego materiału, a także zaproponowano zalecenia praktyczne mające na celu przeciwdziałanie stresowi i umożliwiające adaptację do stresogennych sytuacji.

Książka przeznaczona jest dla szerokiego kręgu odbiorców zajmujących się edukacją, przede wszystkim nauczycieli pracujących z młodzieżą na różnych poziomach kształcenia, pracowników oświaty oraz osób przygotowujących się do zawodu nauczyciela; studentów studiów podyplomowych przygotowania pedagogicznego oraz studentów kierunków pedagogicznych. Zawarte w niej treści mogą przyczynić się do rozbudzania pedagogicznej autorefleksji, samokontroli pedagogicznych działań, usprawniania swoich umiejętności pedagogicznych i wykazywania większej troski o zachowanie zdrowia własnego oraz innych.

Zakończenie

Praca w zawodzie nauczyciela jest niezwykle wyczerpująca i wiąże się z dużym napięciem nie tylko w trakcie zajęć dydaktycznych, ale również po jej zakończeniu, Staje się coraz bardziej stresująca, gdyż dokonujące się zmiany w polskiej szkole oraz dostosowanie do nich założeń reformy nakładają na nauczyciela odpowiedzialne zadania. Nauczyciel ma być organizatorem procesu kształcenia oraz aktywności edukacyjnej uczniów, tworzyć warunki do samorealizacji, rozwoju motywacji, rozbudzania ciekawości poznawczej, kształtowania umiejętności samodzielnego dochodzenia do wiedzy, a także wspierać i wspomagać rozwój uczniów, wnikać w ich osobiste problemy i służyć pomocą w trudnych sprawach. Jednocześnie czyni się nauczyciela odpowiedzialnym za efekty kształcenia. Trudno jest sprostać tym wymaganiom, tym bardziej że w zmieniających się warunkach życia społecznego dokonują się niekorzystne zmiany w postawach dzieci i młodzieży wobec nauki i szkoły. Uczniowie stają się bardziej agresywni i demonstrują zachowania utrudniające organizację procesu dydaktycznego. Nauczyciel w takich sytuacjach traci czasem poczucie kontroli nad sytuacją i poczucie własnej skuteczności.

Stres nauczycieli zależy od wielu czynników, z którymi stykają się w codziennej pracy. Jest wynikiem zachwiania równowagi wewnątrzustrojowej w związku z pojawiającymi się bodźcami, zdarzeniami postrzeganymi jako przeciążające i trudne do przezwyciężenia, albowiem efektywne pełnienie roli zawodowej nauczyciela wymaga wykonywania coraz bardziej złożonych zadań, ciągłego zdobywania nowych kompetencji i ustawicznego samokształcenia. Stres nauczycielski wynika również z tego, że zawód ten wymaga dużego zaangażowania umysłowego, dużej odpowiedzialności wynikającej z nieustannie rosnącego zakresu obowiązków, realizowania coraz bardziej złożonej funkcji kształcącej i wychowawczej, wysokiej aktywności interpersonalnej w różnych relacjach podmiotowych. Oprócz poczucia przeciążenia rolą zawodową, które często skutkuje zaburzeniami relacji w różnych układach interpersonalnych, często dochodzi do konfliktu roli powodowanej wieloma niejasnościami i ciągłymi zmianami organizacyjnymi. Dla nauczycieli starszych utrudnieniem może być przechodzenie od zadań znanych i dobrze utrwalonych do nowych, które wymagają zmodyfikowanego podejścia, dostosowania się do wymogów współczesności. Dotyczy to zarówno metod pracy, jak i sposobów komunikowania się z uczniami, które przez długie lata nie ulegały zbyt dużym zmianom. Stres wywołuje też ograniczanie autonomii, gdyż szkoły podlegają różnym organom prowadzącym, które narzucają określone wymagania. Również kierujący często nie uwzględniają opinii nauczycieli.

Przedstawione badania miały charakter eksploracyjny. Chodziło w nich o rozpoznanie zjawiska stresu zawodowego nauczycieli oraz ustalenie zakresu działań zmierzających do zapobiegania jego narastaniu. Wyniki badań odnoszą się do określenia czynników stresogennych nauczycieli bez uwzględnienia zmiennej, jaką jest typ szkoły. Badania nad nauczycielskim stresem wymagają dalszych pogłębionych badań. Należy w nich wziąć pod uwagę stresogenność pracy nauczycieli pracujących na różnych poziomach edukacji. Zapewne wystąpią różnice w ocenie stresogennych czynników wśród nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej i nauczycieli pracujących w gimnazjum czy szkole licealnej. Niewiele jest badań stresogenności pracy nauczycieli wychowania przedszkolnego oraz nauczycieli pracujących w szkołach specjalnych. Warto też podjąć problematykę stresu nauczycieli pracujących w szkołach wiejskich i miejskich czy też nauczycieli różnych specjalności. Stres i wypalenie zawodowe mogą mieć również związek z pełnieniem funkcji kierowniczych. W kolejnych badaniach należy uwzględnić także zasoby osobowościowe. Podatność na stres może też różnicować typ temperamentu.

W przeprowadzonych badaniach zwrócono uwagę na ogólny poziom stresogenności oraz wypalenia się nauczycieli, określono czynniki najbardziej stresogenne w opinii nauczycieli szkół masowych, skutki stresu oraz sposoby jego przezwyciężania, a także obszary wypalenia się zawodowego. Przedstawiono także wskazania praktyczne mające na celu zapobieganie skutkom stresu zawodowego zarówno na poziomie indywidualnym, jak i organizacyjnym.

Bibliografia

Bajcer B., Borkowska A., Czerw A., Gąsiorowska A., 2011, Satysfakcja z pracy w zawodach z misją społeczną. Psychologiczne uwarunkowania, Gdańsk, GWP.

Bańka A., 1995, Zawodoznawstwo. Doradztwo zawodowe. Pośrednictwo pracy. Psychologiczne metody i strategie pomocy bezrobotnym, Poznań, Wyd. PRIT-B.

Bańka A, 2000, Psychologia pracy. Wypalenie zawodowe, w: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki. Jednostka w społeczeństwie i elementy psychologii stosowanej, t. 3, Gdańsk, GWP.

Biela A., 2000, Stres w pracy zawodowej, Lublin, TN KUL.

Bishop G.D., 2000, Psychologia zdrowia, Wrocław, Astrum.

Boenisch E., Haney C.M., 2002, Twój stres. Sens życia, równowaga i zdrowie, Gdańsk, GWP.

Borg M.G., Falzon J.M., 1991, Sources of teacher stress in Maltese primary schools, „Research in Education”, 46.

Brich A., Malim T., 1995, Psychologia rozwojowa w zarysie. Od niemowlęctwa do dorosłości, Warszawa, WN PWN.

Chmiel N. (red.), 2003, Psychologia pracy i organizacji, Gdańsk, GWP.

Center D.B., Steventon C., 2001, The EBD Teacher Stressors Questionnaire, „Education and Treatment of Children”, 24.

Cenin M., 1994, Stres menedżerski i jego zwalczanie, w: S. Witkowski (red.), Psychologia sukcesu, Warszawa, WN PWN.

Ćwiertniewicz G.P., 2013, Nauczyciele i uczniowie: różne spojrzenia na dyscyplinę w szkole, „Kwartalnik Edukacyjny”, 1.

Dembo M.H., 1997, Stosowana psychologia wychowawcza, Warszawa, WSiP.

Dudek B., Waszkowska M., Hanke M., 1999, Ochrona zdrowia pracowników przed skutkami stresu zawodowego, Łódź, Instytut Medycyny Pracy.

Eliasz A., Wrześniewski K., 1988, Ryzyko chorób psychosomatycznych. Wzór zachowania A, Wrocław, Ossolineum.

Farber B.A., 1991, Crisis in Education: Stress and Burnout in the American Teacher, San Francisco, Jossey-Bass.

Fengler J., 2000, Pomaganie męczy. Wypalenie w pracy zawodowej, Gdańsk, GWP.

Fontana D., 1998, Psychologia dla nauczycieli, Poznań, Zysk i S-ka.

Franken R.E., 2000, Psychologia motywacji, Gdańsk, GWP.

Frączek A., Kofta M., 1975, Frustracja i stres psychologiczny, w: T. Tomaszewski (red.), Psychologia, Warszawa, PWN.

Gaś Z.B., 2001, Doskonalący się nauczyciel, Lublin, UMCS.

Gersch I.S., Wiliams M., 2004, Teaching in mainstream and special schools, „British Journal of Special Education”, 31(3).

Gersch I.S., 1996, Teachers are people too, „Support for Learning”, 11(4).

Gruszczyńska E., 2005, Stres w pracy nauczyciela, „Psychologia w Szkole”, 1.

Grzegorzewska M.K., 2006, Stres w zawodzie nauczyciela: specyfika, uwarunkowania, następstwa, Kraków, WUJ.

Gurycka A., 1990, Błąd w wychowaniu, Warszawa, WSiP.

Hartley M., 2005, Stres w pracy, Kielce, Jedność.

Heitzman J., 2002, Stres w etiologii przestępstw agresywnych, Kraków, WUJ.

Heszen-Niejodek I., 2000, Teoria stresu psychologicznego i radzenia sobie, w: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki. Jednostka w społeczeństwie i elementy psychologii stosowanej, t. 3, Gdańsk, GWP.

Hobfoll S., 2006, Stres, kultura i społeczność. Psychologia i filozofia stresu, Gdańsk, GWP.

Hornby G., Hall E., Hall C., 2005, Nauczyciel wychowawca, Gdańsk, GWP.

Hroncova J., 2000, Współczesne problemy zawodu nauczyciela na Słowacji, w: Z. Jasiński, T. Lewowicki (red.), Problemy pedeutologii na przełomie XX i XXI wieku, Opole, Wyd. UO.

Jasiński Z., 2000, Społeczna i zawodowa pozycja polskich nauczycieli, w: Z. Jasiński, T. Lewowicki (red.), Problemy pedeutologii na przełomie XX i XXI wieku, Opole, Wyd. UO.

Kaptur E., 2012, Głos w pracy nauczyciela. Choroby zawodowe narządu głosowego, „Promotor BHP”, 11.

Kasperczyk J., Kasperczyk J., Jaśko J., 2012, Stres a zaburzenia snu wśród młodzieży szkół średnich, „Problemy Higieny i Epidemiologii”, 93(1).

Kern R., 2007, Stres szkolny gimnazjalistów, praca magisterska napisana pod kierunkiem S. Korczyńskiego, UO.

Kędracka E., 1998, Wypalenie się zawodowe nauczycieli, „Szkoła Zawodowa”, 4.

Kirenko J., Zubrzycka-Maciąg T., 2011, Współczesny nauczyciel. Studium wypalenia zawodowego, Lublin, UMCS.

Kirschner-Liss K., Kretschmann R., Lange-Schmidt I., Rabens E., Thal J., Zizner M., 2003, Zapobieganie stresom w trakcie lekcji, w: R. Kretschmann i in., Stres w zawodzie nauczyciela, Gdańsk, GWP.

Kirschner-Liss K., Kretschmann R., Lange-Schmidt I., 2003, Wyczerpanie dniem szkolnym, w: R. Kretschmann i in., Stres w zawodzie nauczyciela, Gdańsk, GWP.

Kliś M., Kossewska J., 1998, Cechy osobowości nauczycieli a syndrom wypalenia zawodowego, „Psychologia Wychowawcza”, 41.

Kocór M., 2006, Nauczyciele wobec zmian edukacyjnych w Polsce, Rzeszów, Wyd. UR.

Konarzewski K., 1991, Nauczyciel, w: K. Konarzewski (red.), Sztuka nauczania. Szkoła, Warszawa, WN PWN.

Korczyńska-Pochopin A., 2006, Autopercepcja roli zawodowej nauczyciela, w: S. Korczyński (red.), Nauczyciel i uczeń w zreformowanej szkole, Opole, Wyd. UO.

Korczyński S., 2002, Obraz nauczyciela, Opole, Wyd. UO.

Korczyński S., 2006a, Satysfakcja zawodowa nauczycieli jako stan świadomości wyznaczony stopniem zaspokajania potrzeb związanych z pracą pedagogiczną, w: S. Korczyński (red.), Nauczyciel i uczeń w zreformowanej szkole, Opole, Wyd. UO.

Korczyński S., 2006b, Uczniowska percepcja siebie i swojej szkoły, w: S. Korczyński (red.), Nauczyciel i uczeń w zreformowanej szkole, Opole, Wyd. UO.

Korczyński S., 2007, Zazdrość, jej przyczyny i sposoby opanowywania, „Ruch Pedagogiczny”, 1–2.

Korczyński S., 2011, Funkcjonowanie człowieka w organizacji, Opole, Wyd. UO.

Kossewska J., 2000, Uwarunkowania postaw. Nauczyciele i inne grupy zawodowe wobec integracji szkolnej dzieci niepełnosprawnych, Kraków, WN AP.

Kosińska-Dec K., 1992, Wybrane teoretyczne i metodologiczne problemy badań nad stresem, „Nowiny Psychologiczne”, 4.

Krawulska-Ptaszyńska, 1992, Analiza czynników wypalenia zawodowego u nauczy-
cieli szkół średnich, „Przegląd Psychologiczny”, 35.

Kretschmann R., 2003a, Jak się zmienić, w: R. Kretschmann i in., Stres w zawodzie nauczyciela, Gdańsk, GWP.

Kretschmann R., 2003b, Obciążenia w zawodzie nauczyciela i ich skutki, w: R. Kretschmann i in., Stres w zawodzie nauczyciela, Gdańsk, GWP.

Kretschmann R. i in., 2003, Stres w zawodzie nauczyciela, Gdańsk, GWP.

Kretschmann R., Lange-Scchmidt I., Kirschner-Liss K., 2003, Między rodziną, czasem wolnym a przygotowaniami, w: R. Kretschmann i in., Stres w zawodzie nauczyciela, Gdańsk, GWP.

Kurzempa J., 2006, Feminizacja zawodu nauczycielskiego i jej konsekwencje socjalizacyjne, w: R. Fudali, M. Kowalski (red.), Kobieta i mężczyzna w zawodzie nauczycielskim, Kraków, Impuls.

Kyriacou C., Sutcliffe J., 1978a, Model of teacher stress, „Education Studies”, 4.

Kyriacou C., Sutcliffe J., 1978b, Teacher stress: Prevalence, sources, and symptoms, „British Journal of Educational Psychology”, 48(2).

Kyriacou C., 1980, Occupational stress among school teachers: A research report, „CORE”, 4(3).

Lazarus R., 1986, Paradygmat stresu i radzenie sobie, „Nowiny Psychologiczne”, 3–4.

Lange-Szmidt I., Kretschmann R., 2003, Zwalczanie stresu pogodą ducha, w: R. Kretschmann i in., Stres w zawodzie nauczyciela, Gdańsk, GWP.

Lisowska E., 2012, Rozpoznawanie i przewidywanie wypalenia zawodowego nauczycieli, Kielce, UJK.

Makin P., Cooper C., Cox Ch., 2000, Organizacje a kontrakt psychologiczny. Zarządzanie ludźmi w pracy, Warszawa, WN PWN.

Marek T., 2000, Stres i zmęczenie psychiczne w czasie pracy, „Czasopismo Psychologiczne”, 1–2.

Markowska J., 2012, Przemoc w szkole. Raport z badań, „Problemy Opiekuńczo-
-Wychowawcze”, 7.

Mandal E, 1999, Syndrom wypalenia zawodowego a tożsamość płciowa nauczycielek, „Psychologia Wychowawcza”, 1.

Maslach Ch., 1994, Wypalenie się: utrata troski człowieka, w: P.G. Zimbardo, F.L. Ruch (red.), Psychologia i życie, Warszawa, WN PWN.

Maslach Ch., 2000, Wypalenie w perspektywie wielowymiarowej, w: H. Sęk (red.), Wypalenie zawodowe, mechanizmy, zapobieganie, Warszawa, PWN.

Mietzel G., 1998, Wprowadzenie do psychologii, Gdańsk, GWP.

Migdał K, 2001, Psychologia w praktyce społecznej, Warszawa, WSE.

Niemierko B., 2007, Kształcenie szkolne. Podręcznik skutecznej dydaktyki, Warszawa, WAiP.

Obciążenia psychofizyczne w zawodzie nauczyciela i ich wpływ na zdrowie. Ekspertyza opracowana pod kierunkiem M. Śliwińskiej-Kowalskiej, 2004, Łódź, Instytut Medycyny Pracy.

Obuchowska I., 1981, Dynamika nerwic. Psychologiczne aspekty zaburzeń nerwicowych u dzieci i młodzieży, Warszawa, PWN.

Obuchowska I., 1983, Okres dorastania, Warszawa, NK.

Ogińska-Bulik N., 2006, Stres zawodowy w zawodach usług społecznych. Źródła, konsekwencje, zapobieganie, Warszawa, Difin.

Ogińska-Bulik N., 2009, Osobowość typu D. Teoria i badania, Łódź, WSHE.

Ogińska-Bulik N., Juczyński Z., 2010, Osobowość, stres a zdrowie, Warszawa, Difin.

Okoń W., 2007, Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa, Żak.

Oniszczenko W., 1998, Stres to brzmi groźnie, Warszawa, Żak.

Oyster C.K., 2002, Grupy, Poznań, Zysk i S-ka.

Penc J., 2001, Kreowanie zachowań w organizacji. Konflikty i stresy pracownicze, zmiany i rozwój organizacji, Warszawa, Placet.

Pines A.M., 2004, Wypalenie w perspektywie egzystencjalnej, w: H. Sęk (red.), Wypalenie zawodowe. Przyczyny i zapobieganie, Warszawa, PWN.

Piwowarczyk J., 2000, Potrzeby człowieka a motywacja do pracy, „Zeszyty Naukowe”, „Prace z Zakresu Zarządzania Zasobami Ludzkimi”, 52, Wydawnictwo AE, Kraków.

Poraj G., 2009, Osobowość jako predyktor zawodowego wypalenia się nauczycieli, „Medycyna Pracy”, 4.

Pratt J.W., 1987, Perceived stress among teachers: An examination of some individual and environmental factors and their relationship to reported stress, unpublished M.A. thesis, University of Sheffield.

Putwain D., 2007, Researching stress and anxiety in schoolchildren: Some methodological considerations, „British Educational Research Journal”, 33(2).

Putwain D., 2009a, Assessment and examination stress in Key Stage 4, „British Educational Research Journal”, 35(3).

Putwain D. 2009b, Situated and contextual features of test anxiety in UK adolescent students, „School International”, 30(1).

Pyżalski J., 2007, Nauczyciele – uczniowie. Dwa spojrzenia na dyscyplinę w klasie, Kraków, Impuls.

Pyżalski J., 2008, Co stresuje nauczycieli?, „Remedium”, 7–8.

Pyżalski J., 2010a, Środki oddziaływania warunków pracy na polskich nauczycieli, w: J. Pyżalski, D. Merecz (red.), Psychospołeczne warunki pracy polskich nauczycieli. Pomiędzy wypaleniem zawodowym a zaangażowaniem, Kraków, Impuls.

Pyżalski J., 2010b, Stresory w środowisku pracy nauczyciela, w: J. Pyżalski, D. Merecz (red.), Psychospołeczne warunki pracy polskich nauczycieli. Pomiędzy wypaleniem zawodowym a zaangażowaniem, Kraków, Impuls.

Pyżalski J., Merecz D. (red.), 2010, Psychospołeczne warunki pracy polskich nauczy-
cieli. Pomiędzy wypaleniem zawodowym a zaangażowaniem, Kraków, Impuls.

Ratajczak Z., 1988, Niezawodność człowieka w pracy, Warszawa, PWN.

Ratajczak Z., 1992, Wsparcie społeczne w warunkach zagrożenia podmiotowości człowieka w środowisku pracy, w: Z. Ratajczak (red.), Psychologiczne problemy funkcjonowania człowieka w sytuacji pracy, t. 10(19): Podmiotowość człowieka. Szanse rozwoju i zagrożenia, Katowice, UŚ.

Renaud J., 1993, Przewodnik antystresowy, Warszawa, Interpress.

Reykowski J., 1966, Funkcjonowanie osobowości w warunkach stresu psychologicznego, Warszawa, PWN.

Robins S.P., 2001, Zasady zachowania w organizacji, Poznań, Zysk i S-ka.

Rostowski J., 2006, Nierówność zawodowa kobiet a doświadczenie zadowolenia i jakości życia w miejscu pracy, w: T. Rostowska (red.), Jakość życia rodzinnego. Wybrane zagadnienia, Łódź, Wyższa Szkoła Informatyki.

Rylke H., 1993, W zgodzie z sobą i uczniami, Warszawa, WSiP.

Schaefer K., 2005, Jak przeżyć szkołę, Gdańsk, GWP.

Schultz D.P., Schultz S.E., 2002, Psychologia a wyzwania dzisiejszej pracy, Warszawa, WN PWN.

Schröder J.P., 2008, Wypalenie zawodowe – drogi wyjścia, Warszawa, BC Edukacja.

Sekułowicz M., 2002, Wypalenie zawodowe nauczycieli pracujących z osobami z niepełnosprawnością intelektualną. Przyczyny, symptomy, zapobieganie, przezwyciężanie, Wrocław, WUWr.

Sekułowicz M., 2005, Nauczyciele szkolnictwa specjalnego wobec zagrożenia wypalenia zawodowego. Analiza przypadków, Wrocław, WN DSWE TWP.

Seligman M.E.P., 1993, Optymizmu można się nauczyć. Jak zmienić swoje myślenie i swoje życie, Poznań, Media Rodzina.

Sędek G., 1991, Jak ludzie radzą sobie z sytuacjami, na które nie ma rady?, w: M. Kofta, T. Szustrowa (red.), Złudzenia, które pozwalają żyć, Warszawa, PWN.

Sęk H., 1996, Wypalenie zawodowe, Poznań, Zakład Wydawniczy K. Domke.

Sęk H., 2000, Wypalenie zawodowe u nauczycieli. Uwarunkowania i możliwości zapobiegania, w: H. Sęk (red.), Wypalenie zawodowe. Przyczyny. Mechanizmy. Zapobieganie, Warszawa, PWN.

Sęk H., 2004, Rola wsparcia społecznego w sytuacjach stresu życiowego. O dopasowaniu wsparcia do wydarzeń życiowych, w: H. Sęk, R. Cieślak (red.), Wsparcie społeczne, stres a zdrowie, Warszawa, PWN.

Sęk H., Cieślak R., 2004, Wsparcie społeczne, sposoby definiowania, rodzaje i źródła wsparcia. Wybrane koncepcje teoretyczne, w: H. Sęk, R. Cieślak (red.), Wsparcie społeczne i zdrowie, Warszawa, PWN.

Siek S., 1990, Treningi relaksacyjne, Warszawa, ATK.

Sikorski W., 2005, Psychoterapia. Wybrane formy i techniki, Nysa, PWSZ.

Sommer B., Falstein M., 1996, Psychocybernetyka 2000. Zmień program swojego życia, Warszawa, Medium.

Strykowska M., Trzeciakowska A., 1994, Wsparcie społeczne a satysfakcja z pracy i wypalenie się zawodowe kobiet, „Przegląd Psychologiczny”, 3.

Strelau J., 1975, Sposoby reagowania w sytuacjach trudnych, w: J. Strelau, A. Jurkowski, Z. Putkiewicz (red.), Podstawy psychologii dla nauczycieli, Warszawa, PWN.

Strelau J., 1996, Temperament a stres. Temperament jako czynnik moderujący stresory, stan i skutki stresu oraz sposoby radzenia sobie ze stresem, w: J. Heszen-Niejodek, Z. Ratajczak (red.), Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne, Katowice, WUŚ.

Śliwerski B., 1999, Wypalenie zawodowe nauczycieli, w: J. Kropiwnicki (red.), Szkoła a wypalenie zawodowe, Jelenia Góra, Wyd. Nauczycielskie.

Talik E., 2011, Specyfika stresu szkolnego i strategie radzenia sobie z nim w okresie dorastania, „Horyzonty Psychologii”, 1.

Terelak J.F., 2001, Psychologia stresu, Bydgoszcz, Branta.

Terelak J.F., 2008, Człowiek i stres, Bydgoszcz – Warszawa, Branta.

Travers Ch.J, Cooper C.L., 1993, Mental health, job satisfaction and occupational stress among UK teachers, „Work & Stress”, 7.

Trendall C., 1989, Stress in teaching and teacher effectiveness: A study of teachers across mainstream and special education, „Educational Research”, 31(1).

Tucholska S., 1999, Stres i satysfakcja w zawodzie nauczyciela, „Roczniki Nauk Społecznych”, 27(2).

Tucholska S., 2004, Ryzyko wypalenia w zawodzie nauczyciela, „Psychologia w Szkole”, 2.

Tucholska S., 2009, Wypalenie zawodowe u nauczycieli. Psychologiczna analiza zjawiska i jego osobowościowych uwarunkowań, Lublin, TN KUL.

Tyszkowa M., 1972, Zachowanie się dzieci szkolnych w sytuacjach trudnych, Warszawa, PWN.

Wrona-Polańska, H., 2003, Zdrowie jako funkcja twórczego radzenia sobie ze stresem, Kraków, WAP.

Wrześniewski K., 2000, Cena stresu, „Charaktery”, 4.

Zimbardo P.G., Ruch F.L., 1994, Psychologia i życie, Warszawa, WN PWN.

Źródła internetowe

Obciążenia psychofizyczne w zawodzie nauczyciela i ich wpływ na zdrowie, www.pentor.pl/upload_module/wysiwg/publikacje/2006/an (dostęp 12.01.2012).

Polacy najbardziej zestresowani, www.talentclub.pl/wiedza.php?fid=481 (dostęp 12.01.2012).

Polscy nauczyciele lubią swój zawód, www.ps.org.pl/artykuły/pokaz/140/polscy-nauczyciele (dostęp 15.02.2013).

Polscy nauczyciele są najbardziej zadowoleni z pracy, www.hotmoney.pl/Polscy-nauczyciele-sa-najbardziej-zadowoleni-z-pracy (dostęp 12.03.2013).

Prestiż zawodów CBOS. Komunikat z badań, 2009, https://docs.google.com/viewer?a=
v8q=cache:JeukhyiXIxMJ (dostęp 27.02.2012).

Śliwińska-Kowalska M., 2004, Obciążenia psychofizyczne w zawodzie nauczyciela i ich wpływ na zdrowie, Łódź, https://docs.google.com/viewer?a=v8q=cache4Yfi-M3Yh50 (dostęp 8.03.2012).

Zestresowani nauczyciele, http://62.233.108.107/edukacja/wiadomości/zestresowani (dostęp 17.01.2013).

www.kuchnik.com.pl/stres_1.html (dostęp 12.01.2012).

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2014

Recenzent:
prof. zw. dr hab. Zenon Jasiński

Redakcja wydawnicza:
Radosław Doboszewski

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-688-1

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-728-4

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015