Przedmowa

Teatr jest ciekawą podróżą do niesamowitego świata, niewyczerpanie nieodgadnionego, przestrzenią do uzewnętrznienia siebie, choć za pośrednictwem wykreowanej postaci – i właśnie to sprawia, że przyciąga on do siebie ludzi w różnym wieku, z różnorakich kręgów kulturowych i po rozmaitych przejściach życiowych. Nie bez powodu właśnie teatr wykorzystywany jest chociażby w procesie resocjalizacji w zakładach penitencjarnych, stanowi także element socjoterapii w placówkach wsparcia dziennego, instytucjach socjalizacyjnych czy w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, a w ostatnich latach na szerszą skalę rozpowszechnia się również w klubach seniora.

W niniejszej książce pragnę się skupić nie tyle na temacie morałów, jakie wypływają z samych treści spektakli teatralnych (choć warto tutaj podkreślić ich ogromne znaczenie w procesie wychowania młodego człowieka), ile raczej na walorach profilaktycznych i terapeutycznych uczestnictwa w całym procesie współtworzenia spektakli przez aktorów-amatorów dziecięcych i młodzieżowych teatrów prowadzonych przez wychowawców w świetlicach środowiskowych i innych placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz tych o charakterze specjalistycznym. Bo już samo zaangażowanie w konstruktywną formę spędzania wolnego czasu minimalizuje ryzyko demoralizacji przez tzw. środowisko uliczne i zmniejsza skłonność do zachowań ryzykownych. Posłużę się tutaj najprostszym uogólnieniem, które jednak ma swoje przełożenie na rzeczywistość: znudzonego młodego człowieka częściej nęcą zachowania zabronione. Dlatego też rolą wychowawcy jest stworzyć mu odskocznię z nierzadko problemowego środowiska rodzinnego. W mojej ocenie może nią być właśnie teatr. Pogadanki moralizujące już dawno odeszły do lamusa. Współczesny świat rodzi nowe problemy i zagrożenia. W odpowiedzi na nie wychowawca musi sięgać po nowoczesne narzędzia takie jak teatr młodzieżowy. Proces werbowania do niego dzieci i młodzieży (często niechętnej do jakiejkolwiek inicjatywy) nie jest prosty, ale młody człowiek, który raz pokocha teatr, zostaje przez niego wciągnięty już na zawsze. Stanowi on dla niego krainę symboliki, jest czymś magicznym, co wyzwala jego potencjał osobowy i powoduje, że wreszcie odnajduje coś, w czym jest dobry, za co się go chwali, co sprawia mu przyjemność. Dopiero wówczas pedagog może przemycić w całym procesie jego uspołeczniania za pomocą teatru treści wychowawcze, które – zupełnie nieświadomie – będzie chłonąć niczym gąbka.

Teatr to sposób na wyrażenie siebie takim, jakim nawet ja sam nie wiem, że jestem. Między innymi to odkrycie sprawia, że przyciąga on do siebie ludzi młodych. Dlatego nie jest wyłącznie grą aktorów, którzy przedstawiają taką czy inną fabułę. Teatr bowiem niesie ze sobą walory terapeutyczny oraz profilaktyczny dla dzieci i młodzieży zagrożonej wykluczeniem społecznym. Daje szansę na redukcję napięć, co przyczynia się do minimalizowania skłonności do agresji, otwiera młodego człowieka na świat i ludzi, dzięki czemu wyzbywa się on nieśmiałości, uczy współpracy z innymi. Przekłada się to na codzienne funkcjonowanie, kształtuje w nim poczucie obowiązku i solidarności z grupą, co jest niesłychanie ważne u młodzieży niedostosowanej społecznie, wymusza na młodym człowieku systematyczność i cierpliwość, czego nierzadko nie są w stanie wyegzekwować od niego nauczyciele.

Oczywiście za sprawą warsztatów teatralnych nie jesteśmy w stanie jak za pomocą czarodziejskiej różdżki z dnia na dzień z zakompleksionego Jasia uczynić pewnego siebie Janka, a ze skłonnej do czarnowidztwa Asi – świadomej swojej siły sprawczej Aśki. Wychowanie jest wszak procesem ciągłym i niekiedy, aby móc wykonać krok w przód, wpierw należy się cofnąć. Porywając się na wystawienie sztuki teatralnej, wychowawca musi mieć tego pełną świadomość. Na drodze do premiery napotka rozmaite trudności: od motywacyjnych, dykcyjnych, emocjonalnych, poprzez te, u których podłoża leży destrukcyjny wpływ patologicznej rodziny, aż po konflikty międzyrówieśnicze. Niejeden raz się zawiedzie, czasem zostanie wystawiony do wiatru, ale też nierzadko da drugą szansę, bo taka jest jego rola – wyciągać konsekwencje, ale przede wszystkim nieustannie wierzyć, motywować i stymulować.

Owszem teatr młodzieżowy to dla wychowawcy syzyfowa praca, która wymaga od niego nie tylko otwartości, lecz także postawy zgodnej z dewizą „jeden za wszystkich, wszyscy za jednego”, co oznacza aktywne uczestnictwo w każdym z etapów tworzenia spektaklu. Jeśli będzie jedynie instruktażystą, a nie aktywnym i autentycznym przewodnikiem grupy – przegra wszystko. Pedagog, który decyduje się sięgnąć po sztukę teatralną, musi wpierw sam sobie odpowiedzieć na pytanie, czy jest w stanie wyjść ze strefy komfortu i wraz z młodzieżą przećwiczyć kwestie i ruch sceniczny, pochylić się nad puszką farby i własnoręcznie pomalować fragment dekoracji, pochwycić mikrofon, a może nawet, porzucając wstyd oraz całą masę zahamowań, które rządzą aktorem-amatorem, założyć przebranie, gdy w ostatniej chwili przed premierą okaże się, że potrzebny jest dubler. Śmiem twierdzić, że jeżeli wychowawca na własnej skórze nie przeżyje napięcia, jakie towarzyszy jego grupie za kulisami tuż przed występem, i nie posmakuje wrażenia, jakie na całym ciele wywołuje oddech widowni, wyczuwalny, kiedy stoi się na scenie, nie będzie w kwestii teatru dla młodzieży autorytetem. Bo dobry wychowawca jest wymagającym (przede wszystkim od siebie) trenerem, który nie tylko koryguje zaburzone sfery, ale przede wszystkim kompensuje braki danego dziecka, prezentując jego mocne strony. Nie stawia siebie na piedestale, gdyż jak każdy człowiek popełnia błędy, potrafi dać wychowankom przestrzeń do tego, aby uczestniczyć w koncepcyjnym etapie przygotowania spektaklu, pozwalając się zaskoczyć trafnością pomysłów młodych ludzi – niekiedy przewyższających o krok milowy jego rozumowanie. Właśnie te cechy czynią z niego godnego zaufania przewodnika – nie kumpla do zabawy, lecz otwarty na sugestie drogowskaz. Bo aby móc grać we wspólnym spektaklu, trzeba… współgrać, co zdaje się w metodzie amatorskiego teatru młodzieżowego najtrudniejsze. Jeśli ktoś sądzi, że po ukończeniu studiów pedagogicznych przywdzieje sztywny belferski uniform i on zapewni mu odgórnie należny szacunek – jest w błędzie. Komu kiełkuje w głowie teatr, powinien porzucić konwencjonalny styl na rzecz chociażby zawadiackiej czapki i farbek do malowania twarzy, a wieczne pióro zastąpić ołówkiem, temperówką i gumką do mazania, gdyż aby stworzyć coś unikatowego, wpierw musi popełnić wiele pomyłek i sporą ich część zamazać, żeby dzieło mogło powstać od nowa. Podobnie jest z całym procesem wychowania i resocjalizacji młodego człowieka – aby ukształtować mądrego, refleksyjnego dorosłego, trzeba czasem skorygować jego zachowania.

W niniejszej książce przedstawiam autorską metodę terapii dzieci i młodzieży zagrożonych wykluczeniem społecznym wykorzystującą teatr. W trakcie swojej pracy zawodowej stworzyłam Amatorski Teatr Młodzieżowy działający przy świetlicy środowiskowej i udało mi się zaangażować kilka pokoleń w trzynaście spektakli mojego autorstwa. Wymagało to ode mnie (poza kompetencjami pedagogicznymi) umiejętności pisarskich i plastycznych, talentu aktorskiego, wyobraźni reżyserskiej, zdolności organizatorskich, zmysłu artystycznego i wrażliwości, a ponad wszystko – ogromnego hartu ducha i wiary pokładanej w młodych ludzi. Wiązało się także z licznymi potknięciami, do których jednak jako wychowawca-człowiek mam prawo. W tej publikacji prezentuję zatem własne propozycje zabaw otwierających i gier grupowych, które stymulują ruch sceniczny oraz dykcję, autorskie interpretacje znanych powszechnie ćwiczeń (np. kalambury, pantomima), a przede wszystkim gotowe scenariusze teatralne o różnej tematyce wraz z ich podziałem na rok kalendarzowy. Po każdym z nich zawarłam też moje refleksje wynikające z realizacji danego scenariusza w praktyce. Scenariusze te mogą stanowić bazę do pracy dla wychowawcy placówki wsparcia dziennego, jak również pomoc dla nauczycieli szkolnych świetlic. Są to w pełni gotowe do wykorzystania rozwiązania wraz z sugestiami dotyczącymi ruchu scenicznego, doboru muzyki, rekwizytów i scenografii. Można je też potraktować jako inspirację do rozpisania od podstaw wspólnie z młodzieżą własnych scenariuszy, do czego szczerze zachęcam.

Przygotowanie każdego ze spektakli kosztowało mnie i moich wychowanków wiele wysiłku, począwszy od kreślenia samego scenariusza w sposób interesujący dla młodego człowieka (zwykle z odpowiednią dozą poczucia humoru, jak również z tzw. drugim dnem), obsady aktorów w konkretnych rolach (co często budziło ich niepokój, który należało za pomocą rozmaitych pedagogicznych trików przekuć w zachwyt), poprzez żmudną i wielomiesięczną pracę nad ciałem, mimiką i słowem podczas prób (gdy codzienne problemy i trudności szkolne cudownym sposobem nie znikały, a harmonogramy dnia dzieci w tak różnym wieku znacznie od siebie odbiegały), nieustanne starania w utrzymywaniu motywacji i systematyczności spotkań (z różnym skutkiem), okiełznanie ekspresji młodzieży o rozmaitych temperamentach (którą niekiedy należy stłumić, a innym razem wyzwolić), a skończywszy na własnoręcznej produkcji rekwizytów (co niektórym przynosi znacznie mniej frajdy, a wychowawcy… wydatki z własnej kieszeni), przekonaniu grupy o zasadności publicznego występu (zapewnianiu, że choćby nie wiem co – „jestem tam z tobą”) oraz nauce umiejętności radzenia sobie ze stresem. Oprócz wysiłku pojawia się także rzecz jasna masa… nerwów. Lecz pragnę tutaj zaznaczyć, że naprawdę warto podjąć to wyzwanie, gdyż stworzenie szansy doświadczenia sukcesu przez ucznia częstokroć słabego lub wychowanka z deficytami w procesie socjalizacji stanowi inwestycję w ich potencjał osobowy, a ta zwróci się po stokroć. Nie ukrywam także, że widok na scenie młodego człowieka, który zwykł mieć trudność w samym już przebywaniu w większym gronie, choćby jego rola ograniczała się do odegrania postaci niezabierającego głosu kelnera, sprawia wychowawcy sporo satysfakcji. Z wszystkich uczestników naszych spektakli jestem po dziś dzień szalenie dumna. Każdy z nich przełamał jakąś swoją barierę, a mnie jako pedagoga i terapeutę utwierdził w przekonaniu, że moja praca ma sens. Po tak jednoczącym doświadczeniu, jakim jest wspólny występ przed większą widownią, w asyście mediów, na oczach kolegów i rodziców, naprawdę nic nie jest w stanie złamać takiej grupy. To jakiś rodzaj trudnego do wyjaśnienia mistycyzmu, ta pewność, że na tych ludzi mogę liczyć. Każdy z nich dołożył swoją cegiełkę do sukcesu – nieważne, czy odgrywał główną rolę w sztuce, czy też był częścią tzw. obsługi technicznej. Właśnie w tym tkwi klucz do zrozumienia metody teatru – każdy jest w czymś dobry, każdy jest potrzebny, każdy jest w stanie przekroczyć własne bariery.

Rozdział 1. Styczeń.
Czym właściwie się je ten cały jakiś tam teatr…

Na początku rozważań na temat teatru należy zaznaczyć, że w terapii dzieci i młodzieży za jego pomocą sam spektakl – jakkolwiek prowokacyjnie to nie zabrzmi – tak naprawdę stanowi sprawę drugorzędną. Oczywiście przydadzą się chwytliwy tekst z morałem, zapierająca dech oprawa artystyczna, ale w centrum zainteresowań pedagoga są wychowanek i przemiana, jaka w nim zachodzi pod wpływem sztuki.

Tworząc grupę teatralną, zwłaszcza wśród młodzieży, która z różnych względów na ogół nie jest do poważniejszych inicjatyw werbowana (bo „ktoś inny ładniej recytuje, więc wywrze lepsze wrażenie”, „ten łobuziak jest niegodny zaufania i z pewnością nawali w dniu występu”, „kiepski uczeń to kiepski aktor”), wyzwalamy w młodych ludziach uśpione pokłady wiary w siebie, a to już pierwszy krok do sukcesu. Dzieci jednak są bacznymi obserwatorami, intuicyjnie czują, czy coś im wychodzi dobrze, a zatem, aby nie uśpić tlącej się w nich nadziei na powodzenie, należy dobierać techniki teatralne stopniowo, ponieważ rzucenie pełnych wątpliwości nastolatków od razu na głęboką wodę zbuduje mur.

Pierwsze spotkania amatorskiego teatru młodzieżowego powinny się skupiać na warsztatach budujących klimat, ćwiczeniach integracyjnych i wyzwalających skrywany potencjał poszczególnych członków, jak również grupy jako całości. Zabieranie się od razu za realizację spektaklu raczej spłoszy uczestników zajęć, niż ich zmobilizuje. Należy pamiętać, że w świetlicach środowiskowych czy w innego typu placówkach dla młodzieży mamy często do czynienia z dziećmi zaburzonymi w rozmaitych sferach: począwszy od dysleksji, poprzez nadpobudliwość psychoruchową, a skończywszy na społecznym wykolejeniu. Nierzadko są to zaniedbani wychowawczo oraz edukacyjnie młodzi ludzie, którzy miewają poważne zaległości nawet w opanowaniu umiejętności czytania, stąd też przydzielenie im kwestii postaci bez wcześniejszego przygotowania zwyczajnie mija się z celem. Jedynie zabawy z zakresu gimnastyki gestu i słowa są w stanie oswoić ich z pracą nad tekstem i ciałem, a tak naprawdę – nad samym sobą i funkcjonowaniem jako członek grupy.

Następnie można stopniowo przechodzić do prób czytanych, dozując liczbę powtórzeń, aby w niczym nie przypominały czytanki do „przedukania” z tzw. przymusu. Niekonieczne na tak wczesnym etapie jest przydzielanie konkretnym osobom poszczególnych ról – bywa, że wywołuje to reakcję obronną, ucieczkową. Niech to będzie raczej moment badania terenu, weryfikacji, czy dany aktor-amator swobodniej czuje się w rolach komediowych, wiodących czy raczej statystowych. Dopiero po kilkukrotnej analizie tekstu można się pokusić o takowy przydział, aby dać młodzieży szansę na utożsamienie się z postacią. Jaki jest mój sekret? Niezobowiązujące zapoznanie się grupy z tekstem inicjuję w taki sposób, aby wychowanek (niby przypadkowo) przeczytał właśnie taki fragment, w którym chciałabym go obsadzić (ze względu na odczytane uprzednio przeze mnie jego osobowościowe predyspozycje do danej roli), i zaznaczam wtedy wyraźnie, że jedynie czytamy scenariusz, a nie rozdzielamy role. Efekt tego zabiegu jest taki, że poszczególni wychowankowie recytują kwestie bez presji i już na tym etapie preferują wskazany im tekst, w czym umacnia ich zachwyt grupy nad jego interpretacją, a ryzyko, iż dziecko z takich czy innych względów niedopasowane do danej postaci zapragnie ją odegrać, zostaje zminimalizowane. Bynajmniej nie chodzi tutaj o podcinanie komukolwiek skrzydeł, ale czy wolno nam jako pedagogom powierzyć jąkającemu się chłopcu rolę wiodącą, narażając go tym samym na jej nieudźwignięcie, a otyłej dziewczynce pozwolić grać ratowniczkę w stroju kąpielowym, ryzykując, że zostanie wyśmiana przez grupę? Wspomniany przeze mnie psychologiczny zabieg warto jednak zastosować wówczas, gdy wychowawca dobrze zna ograniczenia i walory swoich wychowanków. W innych przypadkach należy zachować otwarty umysł i dać się młodzieży zaskoczyć.

Po ćwiczeniach polegających tylko na czytaniu następuje etap prób czytano-pokazywanych, by finalnie przejść do typowej już pracy nad spektaklem. Pierwszy scenariusz powinien być raczej krótki, a doświadczenie pokazuje, że najlepiej o tematyce komediowej – jako łatwiej przyswajalnej przez zbuntowaną młodzież, która dopiero uczy się przeżywać sukces aktorski i uzewnętrzniać emocje. Jeżeli koncentracja uwagi grupy pozwala wyłącznie na jedno powtórzenie danego dnia – niech tak będzie, ale ważna jest systematyczność, gdyż to dzięki niej kwestie same zapadają w pamięć, a wówczas można uniknąć ich „wkuwania”. Presja w niczym nie pomoże, pomocne jednak jest wyznaczenie orientacyjnego terminu premiery spektaklu, aby wyraźnie nakreślić grupie cel warsztatów. Teatr dla samej idei nie miałby w ich oczach sensu. Uwieńczeniem wysiłku zawsze powinna być publiczna prezentacja, która stanowi idealną okazję do tego, by pozytywnie wzmocnić zaangażowaną młodzież i zachęcić do dalszych wyzwań – może nawet tych o wyższym poziomie trudności.

Do włączenia nastolatków w proces pisania scenariusza jest bardzo daleka droga. Wpierw muszą oni nie tylko poczuć smykałkę, ale przede wszystkim usytuować siebie w grupie. Choć jak pokazuje moje doświadczenie w pracy z młodzieżą zagrożoną wykluczeniem społecznym, w jej przypadku znacznie lepiej sprawdza się odgórne narzucenie już gotowego tekstu, co minimalizuje ryzyko walki o pozycję, jak również jest gwarantem przemycenia w spektaklu treści wychowawczych oraz utrzymania koncentracji uwagi, niezachwianej przez (nie ma się co czarować) nieudolne próby złożenia pojedynczego zdania przez młodzież z ogromnymi zaległościami edukacyjnymi. Tego typu mozolne podejścia językowe są jedynie źródłem rozproszenia, co zaciera cel warsztatów.

Rozgrzewka: ćwiczenie „Jestem jak...”

Uczestnicy zabawy mają za zadanie wykonywać dopasowane do danej kategorii gesty poparte odpowiednio wydawanymi z siebie dźwiękami. Każdy po kolei kończy w dowolny sposób zdanie: „Jestem jak...”, podając nazwę zwierzęcia, urządzenia, zawodu czy nazwisko znanej postaci (np. pingwin, wyścigówka, baletnica, Mick Jagger). Następnie cała grupa prezentuje dany ruch. Ważne, aby gestykulacja oraz udźwiękowienie przekazu były nieco przerysowane – ma to walor otwierający uczestnika, np. w przypadku hasła „czajnik z gotującą się wodą” warto, aby uruchomić całe swoje ciało, zdając sobie sprawę z metaforyczności całej zabawy, a zatem jako „czajnik” wychowanek może wprawiać kończyny w wibracje, tupać, imitować ustami dźwięk bulgotania, a nawet grać na wydymanych policzkach. Im więcej inwencji twórczej – tym lepiej. Rola prowadzącego polega na zachęcaniu do spontaniczności oraz podkreśleniu, że nie ma ruchów lepszych czy gorszych, stanowią one indywidualną interpretację. W ten sposób unikamy krytyki i postawy wycofania już na początku warsztatów.

Rozmowa dyskwalifikacyjna

Postacie:

Rekrutatorka

Modelka

Policjantka

Staruszka

Asystent

Rekwizyty: stół, 2 krzesła, dokumenty, krawat, mandaty, laska, ciastko, filiżanka, stroje dla poszczególnych postaci, płyta CD z muzyką.

Na scenie krzesło i biurko z dokumentami. Po chwili wchodzi pewna siebie, elegancko ubrana kobieta w krawacie, przechadza się dwa razy wzdłuż sceny, wpatrując w poszczególne osoby na widowni.

Rekrutatorka

No, no, no... Kogo my tutaj mamy... Same nieciekawe przypadki... O, proszę, ten to nawet myśli, że jak dostał szóstkę z muzyki, to już z niego Dawid Kwiatkowski… (podaje nazwisko popularnego w danym sezonie wokalisty. Następnie pogardliwie) A ta zwyciężczyni matematycznej olimpiady to na Einsteina jakoś mi nie wygląda... A ja to przecież wiem, co mówię. Jestem najlepszym headhunterem w... (podaje nazwę miejscowości i placówki) I co? Zatkało mądre głowy? Pewnie nawet nie wiecie, kto to taki? (dumnie) To ja wynajduję najlepszych pracowników w kraju i przywożę ich do... (podaje nazwę miejscowości i placówki) Zresztą zaraz się przekonacie, jaka za mnie specjalistka. (siada za biurkiem) Zapraszam pierwszą osobę...

Muzyka: czołówka programu telewizyjnego „Top model”. Na scenę wchodzi modowym krokiem kandydatka, ubrana według najnowszych trendów, robi parę póz do zdjęć.

Czy pani oszalała?! Na rozmowę kwalifikacyjną w takim stroju?! A gdzie biała bluzeczka?

Modelka

O nie, nie, białe bluzeczki już dawno wyszły z mody. Dzisiaj liczą się tylko neonowe wzory i kwiaty... (eksponuje ubranie) Ja wiem najlepiej, co teraz się nosi. Występowałam na pokazach mody w Tokio, Paryżu i Barcelonie. I to, złociutka, za grube miliony! Znam wszystkich celebrytów, a Dżołana Krupa (podaje popularne w danym sezonie nazwisko z kręgów modowych) to moja najlepsza psiapsiuła. Więc co, masz coś sensownego dla mnie? Ale zastrzegam, że nie stawiam się w pracy przed godziną trzynastą, nie pracuję bez osobistej asystentki i przyjmuję stawkę wyłącznie w dolarach.

Rekrutatorka

W dolarach, powiada pani... Nie przed trzynastą... Asystentka... (nerwowo szuka czegoś w dokumentach) Jakby to powiedzieć... Niestety, nic takiego na ten moment nie mam.

Modelka

Phi, marnowanie czasu! Mogłam teraz być u Szyszki (podaje nazwisko popularnego w danym sezonie fotografa) na photo session. (wychodzi obrażona)

Rekrutatorka

(wstaje, mówi do publiczności) No, tego jeszcze nie było, żeby ktoś tak wybrzydzał! Ale wiecie, jak to jest, pełno dziwaków w tym ich świecie celebrytów. Zobaczymy, kogo teraz los przyniesie. Następny! (siada)

Słychać syreny policyjne. Na scenę wchodzi mocnym krokiem pewna siebie policjantka w kurtce CBŚP, czapce z daszkiem i okularach, staje wyprostowana w lekkim rozkroku, ręce założone na plecach.

Policjantka

Tajna agentka CBŚP 007 stawiła się na rozmowę kwalifikacyjną w wyznaczonym terminie.

Rekrutatorka

Dobrze, mamy dla pani propozycję pracy jako florystka w kwiaciarni. Czy się pani decyduje?

Policjantka

Ostatnie kwiaty, jakie widziałam, to brokuły na talerzu. Myślałam, że to poważna rozmowa kwalifikacyjna. (wstaje oburzona) Zaraz, zaraz, czy ja tutaj widzę naruszenie porządku?! Zaraz wlepimy kilka mandacików. (ucieszona, wręcza widzom mandaty) Zdaje się, że to pana nieprawidłowo zaparkowany różowy garbus stoi przed wejściem. No proszę, całonocne słuchanie na pełen regulator „Puszka Okruszka” i zakłócanie ciszy nocnej!

Rekrutatorka

Zaraz, zaraz, pani 007, jako florystka zarobi pani dwa razy więcej niż jako tajna agentka, do tego wolne niedziele, praca cicha i spokojna... (biegnie za policjantką)

Policjantka

Żegnam, służba mnie wzywa! (stanowczo wychodzi)

Rekrutatorka

(zdenerwowana) To mój najgorszy dzień w karierze zawodowej! Żadnych chętnych do pracy... Co ja pocznę, co ja pocznę... (zerka do dokumentów) To już ostatni kandydat – moja ostatnia szansa. Trzymajcie kciuki! (pokazuje publiczności zaciśnięte pięści i zasiada przy biurku) Proszę uprzejmie…

Muzyka: Wiesław Michnikowski „Wesołe jest życie staruszka”.

Staruszka

(wchodzi o lasce chwiejnym krokiem, mówi powoli, przygłucha) Dzień dobryyyy, czy ja dobrze trafiłam? To tutaj jest tan casting do „Jaka to melodia”?

Rekrutatorka

Właściwie to rozmowa kwalifikacyjna do pracy.

Staruszka

Że co?! Krowa wakacyjna na tacy?!!

RekrutatorkA

Ojej, pani przygłuchawa... Ale może jednak się pani na coś zdecyduje. Emerytury dzisiaj kiepskie, więc może jednak warto dorobić. O, proszę, mamy ofertę pracy jako sprzedawca obwarzanków. Zapraszam! (bardzo uprzejmie) Może ciasteczko? Albo kawę?

Staruszka

Pani da...

Rekrutatorka

(rozkazującym tonem) Krzesło, kawa, ciasteczko... Migiem!

Na scenę wchodzi ASYSTENT. Podaje krzesło, kawę, ciasteczko.

Staruszka

Tylko niech mnie pani nie łobraża (nieświadomie robi błędy w wymowie), ja mam dwa doktoraty, mówię biegle po chińsku: cin ciang ciong, a do tego mam komputer – o, w tym małym paluszku (wymachuje Rekrutatorce palcem przed oczyma, po czym zdecydowanie), więc o żadnych obwarzankach nie ma mowy!

Rekrutatorka

Ależ ja jeszcze dorzucę służbowy wózek obwarzankowy i bezpłatny karnet na basen!

Staruszka

Sama sobie pani sprzedawaj obwarzanki. (wychodzi oburzona)

Muzyka: Budka Suflera „Sen o dolinie” (fragment „Znowu w życiu mi nie wyszło…”).

Rekrutatorka

(oburzona) No, sami widzicie, człowiek się stara, proponuje to to, to tamto, a oni nie chcą! Co za czasy... Mam tego dosyć!

Na scenę wchodzi Asystent, puka Rekrutatorkę w ramię i wręcza kartkę.

Rekrutatorka

(czyta) Najnowsza oferta pracy... Zawód: sortownik śmieci. Szczegóły: praca w brzydkim zapachu, pracodawca zalega z wypłatą, wymagane wykształcenie: maksymalnie ósma klasa szkoły podstawowej... Hmm, wiecie co, decyduję się! (zdejmuje krawat i rzuca w stronę widowni, roztrzepuje upięte dotąd nienagannie włosy)

Muzyka finałowa: np. Van Halen „Jump”.

UKŁON

***

Spektakl pt. „Rozmowa dyskwalifikacyjna” to forma parodii, ale ten pół żartem, pół serio scenariusz może być znakomitym pretekstem do rozmowy z młodym człowiekiem, który staje przed trudnym wyborem dalszej ścieżki nauczania, na temat jego oczekiwań odnośnie do rynku pracy, własnych predyspozycji psychofizycznych w kontekście wyboru przyszłego zawodu. Czy wymarzona praca po prostu będzie na niego czekać? Czy bez wysiłku i wykształcenia uda mu się osiągnąć swój wymarzony cel? Tego typu zagadnienia warto poruszyć jeszcze przed złożeniem dokumentów aplikacyjnych do danego typu szkoły – główny motyw nie powinien być tylko taki, że idzie tam kolega/koleżanka. Rolą wychowawcy jest wsparcie wychowanka w dokonaniu świadomego wyboru, a nie decydowanie za niego (ten błąd często popełniają rodzice). Typowe wykłady z zakresu tzw. doradztwa zawodowego nie zawsze przynoszą oczekiwany skutek, a młodzież bywa podczas nich traktowana jako całość, a nie indywidualny przypadek, za którym kryją się osobiste plany, marzenia, predyspozycje oraz lęki.

Scenariusz ten ze względu na swój komediowy charakter może zaciekawić grupę teatrem samym w sobie. Uczestnicy warsztatów mają okazję się zrelaksować, pośmiać w gronie rówieśników, a w dalszej perspektywie – po prostu zakochać w teatrze, a dzięki temu również zaangażować w przyszłe projekty. Bo raz pokochany teatr odwdzięczy się rozwojem w sferach emocjonalnej i społecznej. Należy tutaj zwrócić uwagę na postać Asystenta, wykreowaną specjalnie z myślą o borykającym się z głęboką nieśmiałością chłopcu. Dla jednych już wielkim wyczynem jest samo pojawienie się na scenie w niemej konfiguracji. Dlatego też misja wychowawcy polega na dostrzeżeniu teatralnego potencjału w każdym i umiejętnym wyzwoleniu go. Czasem z pozoru niewielka partia do odegrania staje się rolą życia, która może stanowić moment przełomowy w dalszej pracy nad uspołecznianiem. Asystent to jedynie przykład. Podobną funkcję może spełnić rola stojącego z boku sceny Drzewa czy Drogowskazu. Istotą terapii za pomocą amatorskiego teatru młodzieżowego wcale nie jest wielobarwność poszczególnych postaci, ale przemiana, jaka zachodzi pod wypływem ich odgrywania w dziecku oraz w grupie jako całości.

Scenariusz nie ma ram, można go dowolnie modyfikować zgodnie z diagnozą potrzeb grupowych – zarówno pod względem tematyki, jak i rozpiętości postaci. Jeśli uwidoczni się takie zapotrzebowanie, warto wcielić w życie rolę Konferansjera, który „jedynie” zapowie spektakl i usadzi na widowni zaproszonych gości, albo po prostu zaangażować w kącik rekwizytów lub pomoc techniczną nastolatków, którzy podczas antraktu zmienią dekorację (ich również należy wywołać na scenę podczas finałowych owacji publiczności, aby wzmocnić ich samoocenę). To właśnie zaburzenie konkretnego dziecka może być punktem wyjścia do rozpisania z myślą o nim konkretnej roli – jeśli ma napady niekontrolowanej złości, czemu by nie obsadzić go w roli zachowującego zimną krew Bohatera, aby tym sposobem pośrednio ukształtować w nim inną postawę, zamiast znowu prawić mu kazania. Taka pedagogiczna „manipulacja” może przynieść zaskakująco pozytywny skutek, gdy zostanie poparta refleksją oraz dalszą codzienną i otwartą już pracą wychowawczą nad korygowaniem zachowania. Teatr jest jedynie narzędziem, pewną wskazówką, którą warto się posłużyć, aby móc iść dalej w całym procesie wychowawczym.

O Autorce

Małgorzata Walczak-Klimek – urodzona 10 czerwca 1987 roku w Nowym Sączu, pedagog, terapeutka pedagogiczna, pisarka, założycielka vloga pedagogicznego „ciociagosiavloguje” oraz Amatorskiego Teatru Młodzieżowego działającego przy świetlicy środowiskowej w Nowym Sączu. Jest absolwentką Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (pedagogika resocjalizacyjna), Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu (terapia pedagogiczna) oraz Wyższej Szkoły Kształcenia Zawodowego w Przemyślu (pedagogika szkolna). Od 2009 roku związana z placówką wsparcia dziennego dla dzieci i młodzieży zagrożonych wykluczeniem społecznym w wieku 6–17 lat, gdzie sprawuje obowiązki starszego wychowawcy. W latach 2015–2019 pełniła funkcję sądowego kuratora do spraw rodzinnych przy Sądzie Rejonowym w Nowym Sączu. W 2021 roku zadebiutowała pozycją Nie znam cię i inne bajki profilaktyczne (Oficyna Wydawnicza „Impuls”). W kwestii teatru – samouk.

© Copyright by Małgorzata Walczak-Klimek, 2022

Redakcja wydawnicza:

Aleksandra Adamczyk

Projekt okładki:

Anna Andrzejewska

ISBN 978-83-8294-049-7

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2021

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum