Miłość

Kocha... lubi... szanuje...?

Katarzyna Lorecka

Kraków 2016

Podziękowania

Mawia się, że wiara czyni cuda, a pasja bywa zaraźliwa. Książka ta powstała z wiary w prawdziwą, wzmacniającą partnerów miłość i w zdolność ludzi do samodoskonalenia się, przeciwstawiania obciążeniom płynącym z doświadczeń cyklu życia, które mogą utrudniać pełne cieszenie się bliskością z drugim człowiekiem. Tworzeniu tego syntetycznego kompendium wiedzy o zagadnieniach związanych z miłością, których wpływ odczuwamy, wchodząc w intymne relacje, towarzyszyła też wiara w to, że Czytelnik znajdzie w nim inspirację do innego spojrzenia na własny potencjał w tym zakresie. Pasja, z jaką realizowałam projekt, otworzyła drogę do wielu serc. Chciałabym w tym miejscu przede wszystkim podziękować wyjątkowym osobom, które swoją wiedzą naukową udzieliły mi merytorycznego wsparcia, jednocześnie dzieląc entuzjazm, motywując do działania i dostarczając inspiracji: prof. dr hab. Mieczysławowi Plopie oraz prof. nadzw. dr hab. Andrzejowi Łukasikowi. Wyrazy wdzięczności za konsultacje kieruję również do prof. nadzw. dr hab. Elżbiety Trzęsowskiej-Greszty. Specjalne podziękowania zechce przyjąć Magdalena Łuszczki, trenerka umiejętności interpersonalnych i przyjaciółka obecna duchowo i intelektualnie na każdym etapie tworzenia książki. Szczególnie dziękuję moim bliskim za wyrozumiałość w okresie, kiedy byłam pochłonięta pisaniem, a przez to mniej obecna w życiu rodzinnym i towarzyskim. Wasze wsparcie i zrozumienie były dla mnie bezcenne.

Wstęp

Czy człowiek może żyć bez miłości?

Popularna dziecięca wyliczanka z okresu naszych wczesnych zauroczeń odzwierciedla szeroką gamę nadziei i niepewności związanych z miłością. Nastolatki, deklamując ją, odrywały kolejne listki z gałęzi akacji, aby zdać się na los, kiedy paliła je ciekawość odwzajemnienia uczuć. Szczęśliwie dla siebie, gałęzi miały do wyboru na wypadek, gdyby któraś z odliczanek nie poszła po ich myśli. Podczas gdy dziewczynki oddawały się recytacji magicznych formułek, chłopcy w równie nieekologiczny sposób dewastowali pnie drzew albo ławki w parku, wycinając na nich scyzorykami serca przebite strzałą. Niedawno miałam przyjemność rozmawiać z bardzo szacowną osobą, a na koniec spotkania pochwaliłam jej uroczy breloczek przy kluczach. Spojrzała wtedy na mnie figlarnym wzrokiem i powiedziała: „To od mojego pierwszego chłopaka”. A ja przypomniałam sobie wówczas, że sama noszę w portfelu liścik od mojego licealnego ukochanego z pierwszym w życiu wyznaniem miłości. Zapewne wetknęłam go tam wiele lat temu i przekładałam razem z całą zawartością portfela przy kolejnych jego zmianach. Sentymenty? A może tęsknota za niewinnym i szczerym uczuciem z czasów, kiedy sami byliśmy młodzi i jeszcze nie dotknięci kolejnymi miłosnymi doświadczeniami, z których nie wszystkie można by zaliczyć do udanych? To, o czym marzyliśmy w tamtych latach, skubiąc liście lub ryjąc ostrzem w drewnie, niewiele ma wspólnego z obecnymi marzeniami osób dorosłych. Badania TNS Polska przeprowadzone w 2013 roku na zlecenie „Polityki”1 wśród Polaków dotyczące ich największych życiowych marzeń pokazały, że zdrowie własne oraz bliskich, a także zasoby materialne były najwyżej cenionymi dobrami, na których posiadaniu nam zależało. Podobne badania porównawcze wykazują też, że nasze marzenia dostosowują się poniekąd do realiów socjoekonomicznych, w jakich przychodzi nam funkcjonować. Co ciekawe, we wspomnianym badaniu założenie rodziny uplasowało się na liście marzeń dopiero na ósmym miejscu: po nieskazitelnym zdrowiu, posiadaniu pieniędzy i dobrze płatnej pracy, podróżach i wypoczynku, kondycji zdrowotnej najbliższych osób, posiadaniu własnego domu oraz zatrudnienia, jako przeciwwaga dla ryzyka bezrobocia. Nie widać, żeby w pierwszej dziesiątce marzeń Polacy jasno wskazywali na miłość, choć zadeklarowali pragnienie, aby w założonych rodzinach panowała zgoda i szczęście. Być może w obecnych czasach konsumpcjonizmu i sprawiania sobie natychmiastowych przyjemności dogmat szczęścia jest bardziej popularny niż sama miłość z jej sferą emocjonalną, wartościami i wysiłkiem potrzebnym do jej umacniania. Możliwe też, że – będąc już w związkach miłosnych – mniejszą wagę przykładamy do ich podtrzymania, kierując energię ku innym celom. Bywa również, iż – żyjąc szybko oraz starając się sprostać oczekiwaniom społecznym dotyczącym bycia zaradnymi i silnymi – wstydzimy się mówić o uczuciach. Samotni niechętnie przyznają się do smutku, wyciągając stworzony w ostatnich latach sztandar singla świetnie radzącego sobie z wyzwaniami życia w pojedynkę, bez miłości.

Według ankiety przeprowadzonej przez TNS Pentor w 2011 roku dla polskiego portalu randkowego Sympatia.pl co piąty dorosły Polak nie posiadał stałego partnera, a 40% z nich od ponad pięciu lat. Większość (60%) singli stanowiły kobiety, statystycznym singlem zaś z wyboru (czyli według kryteriów badania osobą, która podjęła świadomą decyzję o życiu bez partnera) był mężczyzna przed 45. r.ż. Jedynie 6% singli aktywnie poszukiwało miłości (zwłaszcza osoby w wieku 35–44 lat), natomiast pozostali deklarowali brak takiej potrzeby. Motywami pasywnej postawy wobec wychodzenia naprzeciw miłości, o jakich wspominali, były przede wszystkim negatywne doświadczenia z przeszłości, obawa przed zranieniem lub brakiem akceptacji posiadanego już dziecka. Zdecydowana część ankietowanych (43%) przypisywała słowu „singiel” znaczenie osoby stanu wolnego, bez partnera, niebędącej w związku (panna, kawaler, wdowiec, rozwodnik) i miała względem niego odczucia neutralne lub nawet pozytywne. Grupa singli z wyboru opisywała siebie jako niezależnych i samorealizujących. Jednak dla 34% ankietowanych słowo „singiel” miało zabarwienie negatywne, związane z samotnością i nieszczęściem. W społeczeństwach zachodnich liczebność osób żyjących bez stałego partnera systematycznie wzrasta, a w Stanach Zjednoczonych w 2014 roku już co drugi dorosły Amerykanin był singlem2. Zmienia się też ich postrzeganie – w 2008 taka forma realizowania własnego życia zyskała akceptację jednej czwartej polskiego społeczeństwa, podczas gdy w 2013 roku życie w pojedynkę popierały już dwie piąte ludności3 4. Pomimo odchodzenia w terminologii od nazewnictwa „osoba samotna” na rzecz bardziej nowoczesnych sformułowań blisko połowa5 ankietowanych singli poza zaletami życia w pojedynkę podkreślała uciążliwość braku towarzystwa. Popularyzacja stylu życia w pojedynkę choćby przez zmianę konotacji na pozytywną i podkreślanie korzyści: wolności, braku zobowiązań, swobody seksualnej, czasu na własne przyjemności czy niezależności finansowej (którą część singli osiąga dzięki wkładaniu energii w rozwój kariery), odwraca uwagę od osamotnienia emocjonalnego w sferze najbardziej intymnej, której nie da się całkowicie wypełnić przyjaciółmi, rodzicami czy rodzeństwem.

Czy człowiek może żyć bez miłości? Nasze potrzeby wyrastają z wielu podstaw, m.in. mają na nie wpływ indywidualne różnice każdego z nas, środowisko, w jakim dorastamy, ilość i jakość uczuć, jakich doświadczaliśmy w dzieciństwie, poczucie bezpieczeństwa, jakiego dostarczyli nam opiekunowie, osobowość, temperament, a nawet geny. Przy tym zróżnicowaniu ludzkich charakterów i pragnień psychologia wyodrębniła jednak zespół spójnych ludzkich potrzeb. Tak zwana piramida potrzeb Maslowa odzwierciedla pragnienia ludzkie uporządkowane według hierarchii pilności. W toku swych badań amerykański naukowiec Abraham Maslow dociekał przyczyny występowania u różnych ludzi odmiennych potrzeb w rozmaitym czasie. Okazało się, że potrzeby te, chociaż różne, udało się pogrupować i wzajemnie z sobą powiązać. Tak właśnie powstała piramida Maslowa. U jej podstawy leżą potrzeby niższego rzędu, które wynikają z braku, oraz znajdujące się na jej szczycie potrzeby wyższe, czyli rozwoju. Aby człowiek mógł zaspokoić potrzeby rozwoju (samorealizacji), muszą najpierw być spełnione potrzeby niższe: fizjologiczne, bezpieczeństwa, miłości i przynależności, szacunku i uznania.

Bazową potrzebą człowieka jest dostarczenie sobie wystarczającej do przetrwania ilości jedzenia, snu, seksu i dachu nad głową. Następnie kieruje myśli ku zapewnieniu spokoju i bezpiecznego bytu, co wiąże się m.in. z zarobkowaniem i dbałością o zdrowie. Kolejnym poziomem piramidy jest potrzeba afiliacji. Kiedy człowiekowi nie grozi już głód czy bezdomność i ma stosunkowo bezpieczne warunki egzystencji, wkracza potrzeba miłości i satysfakcjonującej komunikacji oraz relacji z innymi ludźmi. Miłość rozumiana jest tu szeroko: jako pozytywne kontakty interpersonalne, miłość romantyczna, rodzicielska, przyjaźń; słowem, bliskość z innymi ludźmi. Niemożność zbudowania zażyłych relacji może prowadzić do frustracji, wyobcowania i spadku poczucia własnej wartości. Dążenie do bliskich interakcji międzyludzkich bierze się z pragnienia przełamania samotności i uczestnictwa w życiu większej społeczności. Więzi z innymi ludźmi stawiane są tu na pierwszym planie jako te, dzięki którym człowiek wchodzi w pozytywne i intymne interakcje z innymi, spełniając swoją potrzebę miłości i przynależności. Ta kondygnacja piramidy ukazuje miłość jako istotny składnik dobrego funkcjonowania człowieka, tworzący stabilną bazę jego dalszego rozwoju. Trwałe związki budują poczucie przynależności do pewnej grupy i świadomość bycia w niej akceptowanym, lubianym i kochanym, a co za tym idzie – wzmacniają dotychczasowe poczucie bezpieczeństwa.

Rys. 1. Piramida potrzeb według Abrahama Maslowa

Źródło: rysunek własny.

Człowiek, który zbudował już w swoim życiu sieć dających mu siłę relacji interpersonalnych, dąży następnie do zyskania szacunku i uznania, co wiąże się z jego miejscem w społeczeństwie, pewnością siebie i poczuciem wpływu. Sama akceptacja nie jest już wystarczająca, a znaczenia nabiera zyskanie uznania, prestiżu, odnoszenie osiągnięć i zwiększanie kompetencji.

Na samym szczycie piramidy Maslowa jest samorozwój (samorealizacja). Ujmuje on metapotrzeby, które nie wynikają z niedoboru, lecz z gratyfikacji. W przeciwieństwie do potrzeb niższego rzędu, których niezaspokojenie wywołuje lęk i napięcie redukowane po ich spełnieniu, metapotrzeby napędzają się wzajemnie i nie są uszeregowane hierarchicznie. Odnoszą się do jedności z otaczającym światem, a zaspokojenie jednych powoduje chęć dalszego rozwoju. Zmierzają w kierunku piękna, altruizmu, poczucia sprawiedliwości, poszerzania wiedzy, duchowości i wypełniania swojego osobistego potencjału. Maslow podkreślał, że brak miłości w życiu człowieka powoduje zarazem, że potrafi on mniej jej z siebie dać. Poszukując jej, by wypełnić niedosyt, nastawia się głównie na branie, kochając posesywnie i uzależniająco. Tymczasem wytrwała samorealizacja prowadzi do życia w zgodzie z sobą i naturą. Wzmacniając autonomię, pozwala czerpać z wewnętrznego dobra, zwiększając szanse na miłość pełną, autentyczną, otwartą na drugiego człowieka.

Nie tylko badania Maslowa potwierdzają znaczenie miłości i dążenia do bliskości jako pierwotnej potrzeby. Eksperyment Harry’ego Harlowa z rezusami pokazał, jak ważne znaczenie ma potrzeba fizycznej bliskości, dotyku i przytulania. Naukowiec oddzielił małe małpki od ich biologicznych matek i na potrzeby eksperymentu skonstruował dla nich dwie sztuczne matki. Jedna wykonana była z miękkiej tkaniny, natomiast druga była z twardego tworzywa. Okazało się, że nawet kiedy ta druga wyposażona została w dystrybutor mleka, małpki wybierały matkę szmacianą, do której przywierały w poszukiwaniu fizycznej bliskości. Potrzeba kontaktu była większa od potrzeby zaspokojenia głodu. Kiedy po przeprowadzonym eksperymencie połączono osierocone zwierzęta, początkowo były niemal symbiotycznie złączone z sobą6. Ukazuje to, jak niezaspokojenie pragnienia fizycznej bliskości może prowadzić do późniejszych problemów w funkcjonowaniu społecznym. U ludzi także deficyty miłości i czułości z okresu dzieciństwa odbijają się na ich dorosłym życiu i umiejętności tworzenia bliskich więzi. Dlatego tak ważna jest zdolność rozpoznawania własnych potrzeb i emocji, żeby skutecznie mierzyć się z przeszkodami utrudniającymi budowanie satysfakcjonujących związków. Według teorii Roberta Plutchnika7 człowiek ma zdolność odczuwania ośmiu podstawowych emocji, które są wrodzone i pomagają mu przetrwać w kontakcie z zagrożeniami płynącymi ze środowiska8. Emocje te pojawiają się w wyniku uruchomienia w naszych mózgach adaptacyjnych programów działania – zachowań przystosowawczych, najbardziej efektywnych w danej sytuacji9. Kombinacje pierwotnych emocji tworzą z sobą tzw. diady, pochodne i bardziej złożone uczucia, przeżywane przez człowieka w cyklu życia10. Tak więc w myśl tej teorii miłość stanowi wypadkową dwóch pierwotnych emocji: radości i zaufania, oraz należy do kategorii diad podstawowych, czyli takich uczuć, jakie są najczęściej odczuwane11.

Pierwszymi nauczycielami miłości są rodzice. To w domu rodzinnym spełniane są podstawowe potrzeby małego człowieka związane z pokarmem, higieną, dbałością o jego zdrowie i odpowiednią ilość snu. Najbliższy opiekun zapewnia dziecku schronienie, nie tylko mieszkalne, ale też we własnych ramionach, kiedy poczuje ono niepokój i zapragnie go uśmierzyć, przytulając się w poszukiwaniu bezpieczeństwa. Dzięki czułości i trosce opiekuna może prawidłowo wzrastać, gdyż dobra miłość rodzicielska służy rozwojowi. Brak fizycznej i kojącej emocjonalnej obecności rodziców w najmłodszych latach, kiedy potrzeba miłości jest największa, bo równoznaczna z przetrwaniem, pozostawia ślad na białej karcie naszej wewnętrznej interpretacji miłości. Po osiągnięciu większej autonomii nastolatki zaczynają zapisywać tę kartę pierwszymi miłosnymi doświadczeniami z innymi ludźmi. Są to zazwyczaj niewinne uniesienia, jeszcze nieskalane złymi doświadczeniami, pełne marzeń i odkrywania własnej atrakcyjności, kobiecości lub męskości. W późniejszych latach uczucia takie nabierają bardziej cielesnej postaci; dochodzi świadomość konsekwencji wyborów i odpowiedzialności za działania. Partner pomaga lepiej zrozumieć nas samych; uczymy się rozwijać relacje; towarzysząc sobie w życiu, zbieramy wspólny bagaż doświadczeń; wspieramy się wzajemnie i wychodzimy naprzeciw swoim potrzebom. Niekiedy jednak te doświadczenia zapisywane na miłosnej karcie nie są tak pozytywne. Pokazały to chociażby wspomniane opinie ankietowanej grupy singli niechętnych miłości, którzy akcentowali znaczenie bolesnych doświadczeń z przeszłości i obawę przed ponownym zranieniem. Niektórzy partnerzy mogą czuć, że podczas gdy sami obdarzają kogoś miłością, nie dostają w zamian szacunku, zrozumienia i akceptacji, albo stawiane im wymagania przewyższają ich możliwości. Bywa, że przeżywają rozczarowanie spowodowane utratą zaufania do kogoś, przed kim odważyli się odsłonić, czy zawiedzioną nadzieję pokładaną w bliskiej osobie. Protestują przeciwko nietrwałości uczuć; pragną, by miłość zamiast bólu przynosiła szczęście. Zbierają na karcie nowe ślady w postaci goryczy, silnie przeżywanych urazów, krzywd lub gniewu. Mogą wtedy odciąć się od dawnych młodzieńczych marzeń i poszukiwać spełnienia w pracy, realizacji pasji, duchowości, religijności czy nawet tłumić poczucie pustki i samotności alkoholem, seksoholizmem lub innymi uzależnieniami. Starając się kontrolować własny los i uczucia, zdarza się, że tracą kontrolę, a życie wymyka im się z rąk.

Spośród zwierząt jedynie człowiek wykształcił wyższe procesy poznawcze, takie jak złożone formy percepcji, uwagi, pamięci, myślenia czy mowę12. Podejmujemy decyzje i rozwiązujemy problemy, wdrażając w te działania rozumowanie, myśląc kreatywnie. Posiadamy też zdolność analizowania motywów kierujących naszymi wyborami i postępowaniem, wejrzenia we własną psychikę. Przy tej kompleksowej funkcjonalności umysłu ludzka miłość, która wywodzi się z pierwotnych emocji, stała się także zjawiskiem wielopłaszczyznowym. Emocje, będąc wibracją energii zachodzącą w organizmie i umyśle, jak każda siła mają dwa bieguny. Dlatego miłość niosąca dobro, przeciwstawiająca nas samotności i uczuciu deprywacji, nieszczęścia i cierpienia, może też wywołać nienawiść, skłonić do samobójstwa i zabójstwa, stać się powodem depresji czy innych zaburzeń psychicznych. Złożona geografia ludzkiego mózgu, który ma kilkanaście ośrodków aktywizujących się pod wpływem uczucia miłości, sprawia, że wydzielane wówczas hormony i neuroprzekaźniki działają na nas jak narkotyk, zmieniając poznawcze zdolności postrzegania rzeczywistości. Miłość jest w stanie przekształcić pierwotną biologiczną żądzę cielesną w namiętne uczucie nasycone ekscytacją nie tylko czyimś ciałem, ale człowiekiem z jego osobowością i historią życia. Dzięki niemu niektórzy ludzie przyciągają siebie jak magnes, ulegając zauroczeniu swoją urodą i osobistymi walorami. Zwabieni w oko cyklonu, stają na starcie drogi, która może prowadzić do przywiązania, miłości partnerskiej zwiększającej poczucie dobrostanu, nasyconej zaufaniem i wsparciem. Patrząc na miłość jak na tak wszechobejmujący konstrukt, trudno się oprzeć wrażeniu, że w życiu człowieka jest zjawiskiem szczególnie ważnym.

Wyobcowanie społeczne nie jest naturalnym stanem człowieka, a samotność uczuciowa oddala go od spełnienia pierwotnej potrzeby bliskości i dotyku. Posiadanie ukochanej osoby odwzajemniającej nasze uczucia jest więc pragnieniem wspólnym dla wielu z nas. Niekiedy jednak pytani o to, czym jest dla nas miłość, nie potrafimy jej opisać lub koncentrujemy się na etapie zakochania. Sformułowanie jednej wspólnej dla wszystkich ludzi definicji miłości jest zadaniem karkołomnym, gdyż odczuwamy ją w sposób subiektywny i zindywidualizowany. Nasze wyobrażenia o niej kształtują się w cyklu dorastania, wychowania, edukacji i nabywania doświadczeń. Znaczna część problemów, z jakimi pacjenci zgłaszają się do psychologów, wynika z nieumiejętności dawania lub przyjmowania miłości.

Czym więc miłość dla nas jest, jak ją rozpoznać i pielęgnować, by lepiej tworzyć harmonijne, wzmacniające nas związki? Drogą ku temu jest poznanie, czym jest miłość, ale także, a może przede wszystkim zrozumienie nas samych, naszego potencjału i ograniczeń.

Zapraszam do wspólnej drogi, której przejście wyposaży w wiedzę pomocną w lepszym radzeniu sobie z wyzwaniami miłości.

Bajka dla dorosłych

W przytaczanych opowieściach nieprzypadkowo bohaterami są dorośli przedstawiani pod postacią dzieci. Każdy z nas ma w sobie „wewnętrzne dziecko”, będące pozostałością wpływu dzieciństwa na nasze dorosłe życie. Często to, jakie ono jest, wynika z deficytów emocjonalnych, jakich doświadczyliśmy we wczesnym okresie dorastania. Nasze wewnętrzne dziecko potrzebuje naszej opieki, wysłuchania, zrozumienia, ukojenia jego lęku. Ma też w sobie potencjał radości, twórczej energii i dziecięcej beztroski, na jaką zbyt rzadko sobie w dorosłym życiu pozwalamy. Warto wsłuchiwać się w to, co ma nam do przekazania nasze wewnętrzne dziecko, i je pokochać, gdyż jest częścią naszego Ja.

Labirynt

Pewnego dnia Dziewczynka wybrała się na grzyby. Las pełen był spacerowiczów i ludzi z koszykami, bo pogoda dopisała, a prawdziwki pięknie w tym roku obrodziły. Przemykali się po leśnym runie w skupieniu, każdy osobno, jakby najcichsza nawet rozmowa mogła wypłoszyć grzyby. Dziewczynka szła zamyślona, a obłoki układające się w rozmaite kształty na niebie częściej przyciągały jej uwagę niż grzybowe kapelusze. Wtem zza drzew wyłoniła się dziwna budowla. Budynek był parterowy, z betonu, bez okien, wyglądał trochę jak schron, a ciągnął się – kiedy spróbowała objąć go wzrokiem – przez całe połacie lasu. Przed bramą wejściową lśniło jasne, ciepłe światło, a wysoko ku chmurom strzelały fajerwerki. „To dziwne – pomyślała Dziewczynka. – Nie spodziewałam się w środku lasu spotkać czegoś takiego”. „Co to jest?” – zapytała przechodzącego obok Chłopca z koszyczkiem. „To jest Miłość – odpowiedział. – Wielu tam wchodzi zwabionych kolorami, ale podobno w środku rozciąga się przepastny labirynt i tylko od twoich decyzji zależy, którą pójdziesz drogą. Słyszałem też, że bywa tam i pięknie, i strasznie, a czasem nawet można się w nim zgubić na zawsze. Niektórzy nie wychodzą z niego cało, a ci, którym się to udaje, nie są już tacy sami…” – Chłopiec zamyślił się na chwilę. „Ale są też tacy – dodał – którzy z niego wychodzą, trzymając kogoś za rękę. I idą już potem przez las razem. Podobno prowadzą ich ścieżki, które nigdy się nie kończą, w najładniejsze obszary lasu… Ale my, zwykli grzybiarze, rzadko takich widujemy i nie znamy tamtych leśnych stron” – dorzucił i poszedł swoją drogą. Dziewczynka odstawiła koszyk i podeszła do świetlistej bramy, uchylając ją lekko. W środku było ciemno i nie wiedziała, dokąd pójść, więc – macając dłonią szorstką betonową ścianę – weszła w labirynt, wystraszona.

Nikt nie wie, czy kiedykolwiek z niego wyszła i czy w ciemności ktoś podał jej rękę. Ale żeby coś przeżyć, trzeba się odważyć.

Il. 1. Labirynt miłości

Źródło: rysunek własny.

1J. Cieśla (2013), O czym marzą Polacy? Marzenia codzienne, www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/1543915,1,o-czym-marza-polacy.read.

2S. Stodulska-Jurczyk (2011), Problemy życia w pojedynkę, http://sympatia.onet.pl/singles/singlesarticles/problemy-zycia-w-pojedynke,4992729,advice-detail.html.

3R. Boguszewski (2008), Kontrowersje wokół różnych zjawisk dotyczących życia małżeńskiego i rodzinnego. Komunikat z badań, BS/54/2008, Warszawa: CBOS.

4N. Hipsz (2013), Społeczne oceny alternatyw życia małżeńskiego. Komunikat z badań, BS/32/2013, Warszawa: CBOS, www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2013/K_032_13.PDF.

5S. Stodulska-Jurczyk (2011), Problemy życia w pojedynkę…, dz. cyt.

6H.F. Harlow (1958), The nature of love, “American Psychologist”, 13, s. 673–685.

7Amerykański psycholog Robert Plutchnik opracował teorię emocji, według której człowiek posiada osiem pierwotnych emocji o znaczeniu adaptacyjnym, z których wynikają wszystkie inne emocje i programy działania.

8W. Łosiak (2007), Psychologia emocji, Warszawa: WAiP.

9T. Maruszewski, D. Doliński, W. Łukaszewski, M. Marszał-Wiśniewska (2008), Emocje i motywacja [w:] J. Strelau, D. Doliński (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 1, Gdańsk: GWP.

10M. Jarymowicz, K. Imbir (2010), Próba taksonomii ludzkich emocji, „Przegląd Psychologiczny”, 4, s. 439–461.

11R. Plutchnik, H. Kellerman (1980), Emotion. Theory, Research, and Experience. Theories of Emotion, vol. 1, London: Academic Press.

12H.T. Reis, A. Aron (2008), Love: What it is, why does it matter, and how does it operate?, “Perspectives on Psychological Science”, 3, s. 80–86.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2016

Recenzent:
prof. dr hab. Mieczysław Plopa

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

Rysunki wykorzystane w projekcie okładki:
Katarzyna Lorecka

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-999-8

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-8095-024-5

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2016