Poczucie sensu życia osób starszych

Inspiracje do edukacji w starości

Norbert G. Pikuła

Kraków 2015

Wstęp

Wiek XXI naznaczony jest coraz bardziej przyspieszającymi zmianami społeczno-kulturowymi. Przeobrażenia dokonują się tak na poziomie makro-, jak i mikrospołecznym. Rzeczywistość, która otacza współczesnego człowieka, niesie za sobą zarówno nieograniczone możliwości i szanse rozwoju, jak i zagrożenia istotnych sfer życia jednostki oraz grup społecznych. Zmiany w wymiarze osobowym implikują przekształcenia w całej strukturze społecznej. Do kanonu najistotniejszych przeobrażeń, a zarazem wyzwań współczesności, wpisuje się proces starzenia się społeczeństw. Można powiedzieć, że analogicznie do określenia XX wieku jako „stulecia dziecka”, wiek XXI można nazwać „stuleciem starości” (Zych, 2010, s. 171). Jest to efekt gwałtownego przyrostu osób starszych, których liczba wzrasta z roku na rok. Od ponad 25 lat w Polsce można zauważyć, że obok zmian politycznych, kulturowych, społecznych, ekonomicznych obserwuje się spowolnienie rozwoju demograficznego. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w strukturze wiekowej Polaków, szczególnie zaś w zmniejszeniu dzietności przy jednoczesnym wzroście odsetka osób starszych oraz wydłużeniu ludzkiego życia. Z badań przeprowadzonych przez GUS (2014), wynika, że od 1990 roku w Polsce widoczny jest wzrost liczby osób po 65. roku życia w ogólnej strukturze ludności. Liczba ta zwiększała się sukcesywnie, by w 2013 roku mogła wynieść 5,7 mln. W 1989 roku procentowy udział osób w wieku 65 lat i więcej wynosił 10%, natomiast w przeciągu 24 lat (do końca 2013) odsetek zwiększył się do 14,7% (GUS, 2014).

Odnosząc się do powyższych danych, można powiedzieć, że istotny staje się fakt wydłużenia ludzkiego życia i zachodzącej polifromiczności w grupie osób starszych. Powiększająca się grupa najstarszych członków społeczeństwa nie jest jednorodna. Na przełomie lat wydłużyło się ludzkie życie i równocześnie zwiększył się odsetek ludzi po 80. roku życia. Z danych demograficznych wynika, że wśród subpopulacji seniorów najwyższy przyrost dotyczył osób po 80. roku życia. Liczba ta podwoiła się od 1989 i w 2013 roku wyniosła 1483 osoby. Zmiany w subpopulacjach będą dokonywać się do 2025 roku. Do tego czasu wzrośnie liczba „młodszej grupy osób starszych” (65–79 lat), natomiast będzie ubywało osób w wieku 80 lat urodzonych w latach 1934–1945. Pomimo umieralności 80-latków grupa ta będzie się powiększać, ponieważ wiek ten zostanie przekroczony przez osoby urodzone w okresie powojennym. Istotne jest również to, że przeszło 59 tys. osób, które w 2013 roku miały 80 lat, ukończą 100 lat (GUS, 2014). Zachodzące zmiany demograficzne doprowadziły do sytuacji, w której to Polska znalazła się w takim momencie, że nawet wzrost liczby urodzeń nie gwarantuje zastępowalności pokoleń (GUS, 2014). Jak przewidują demografowie, proces wydłużenia ludzkiego życia będzie trwał nadal i w 2050 roku średni wiek mężczyzn wyniesie 81,1. Oznacza to, że wydłuży się on o ponad 9 lat w porównaniu do 2013 roku, natomiast kobiety statystycznie będą dożywały 87,5 lat.

Prognozy demografów utwierdzają badaczy nauk społecznych, zarówno teoretyków, jak i praktyków, że zasadne jest podejmowanie kwestii starzenia się społeczeństw jako wyzwania dla jednostki, grupy oraz całego społeczeństwa. Obecnie bardzo często na zjawisko starości czy ludzi starych patrzy się przez pryzmat produktywności oraz zagrożeń ekonomicznych. Wydłużenie wieku emerytalnego w Polsce, podobnie jak w większości państw europejskich, miało na celu zwiększenie mobilności na rynku pracy osób po 60. roku życia oraz „podreperowanie” budżetu państwa. Jak wskazują dane, istnieje duże prawdopodobieństwo, że w przyszłości pracująca mniejszość będzie utrzymywać niepracującą większość.

Ujmowanie starości wyłącznie przez pryzmat ekonomiczno-gospodarczy powoduje, że niezwykle trudno jest funkcjonować osobom starszym w społeczeństwie „płynnej zmiany”, w coraz bardziej powszechnej „kulturze instant”, wywołującej niejednokrotnie obawy i lęk przed tym, co nowe, zmienne i nieprzewidywalne. Panujące trendy kulturowe oparte na „życiu tu i teraz”, szybko, bez zastanowienia i refleksji nie są przyjazną rzeczywistością dla najstarszej grupy wiekowej. Niemniej jednak pomimo licznych niedogodności osoby starsze starają się wygospodarować dla siebie własne pole aktywności (fizycznej czy społecznej), prezentując tym samym pozytywne postawy wobec starości i podkreślając, że starość jest naturalnym, kolejnym okresem rozwoju człowieka, w którym można uczyć się, pracować, działać, rozwijać pasje i zainteresowania, dążyć do pełni własnego rozwoju. Oczywiście aktywna starość warunkowana jest licznymi czynnikami, wśród których najistotniejszymi wydają się: stan zdrowia, jakość i sposób dotychczasowego życia, bilans minionych lat, wsparcie społeczne, relacje z rodziną i otoczeniem, stopień i zakres zaspokojenia potrzeb wyższego rzędu. Postawy seniorów wobec schyłkowego etapu w znacznej części zależą od dotychczasowego życia oraz poczucia sensu życia i śmierci. Jednakże postrzeganie osoby starej wyłącznie w kategoriach ekonomicznych czy gospodarczych jest niezwykle krzywdzące, zniekształca bowiem obraz starości i zubaża możliwości, potencjał najstarszych członków grupy społecznej, umniejszając tym samym wartość jej życia.

Życie starszego człowieka jest równie cenne i wartościowe, jak każdego innego, w tym młodszego wiekiem. Umniejszanie jego wartości może doprowadzić do przekonania (również opinię społeczną), że życie po przekroczeniu wieku emerytalnego nie ma innego sensu niż tylko „walka o przeżycie” lub wegetacja w oczekiwaniu na koniec. Dlatego też, aby zmienić obraz starości, sposób jej przedstawiania w przekazie medialnym, medialnego negatywnego wizerunku, pedagodzy, psycholodzy, socjolodzy dążą w swoich badaniach oraz praktycznych działaniach do zmiany postrzegania starości przez społeczeństwo. Ukazują oni optymistyczny obraz późnego wieku, przedstawiają pozytywne aspekty tej fazy życia wraz z całym bogactwem doświadczeń i dokonań człowieka. W zmianę oblicza starości z negatywnego na pozytywny wpisuje się również podjęta w niniejszej publikacji problematyka sensu życia osób starszych. Zdaniem Kazimierza Obuchowskiego (1972) potrzeba sensu życia, podobnie jak kontaktu emocjonalnego czy poznawcza, jest podstawową potrzebą człowieka także w podeszłym wieku. Życie człowieka ma sens wówczas, gdy realizują się w nim dalekosiężne cele, wartości oraz odczuwa się kontrolę nad ich przebiegiem. Józef Maria Bocheński podkreśla, że życie człowieka „ma sens wtedy i tylko wtedy, kiedy albo istnieje cel, do którego on w tej chwili dąży, albo on tej chwili używa (stwierdzenie 5)” (Bocheński, 1993, s. 13). Poczucie sensu życia skłania jednostki do podejmowania konkretnych działań i zamierzeń. Bez względu na wiek człowieka poczucie sensu staje się siłą sprawczą życia, pozwala odkrywać siebie wciąż na nowo i dążyć do pełni własnej doskonałości, własnego rozwoju, realizacji marzeń oraz planów życiowych, zamierzeń.

„Sens życia” rozumiany jest najczęściej potocznie jako odpowiednia siła sprawcza dla kolejnych wysiłków jednostki, których cel polega na kontynuowaniu własnej egzystencji i pragnieniu jej dopełnienia. Mimo że jest siłą sprawczą, która jest na bieżąco niezbędna człowiekowi do egzystencji, to jej nie wypełnia. Treść egzystencji ludzkiej wydaje się bogatsza i szersza zakresowo. Wiąże się ona z całością myślenia człowieka, jego przekonaniami, a także z dostępnością środków podtrzymujących egzystencję. Sens życia leży u podstaw kolejnych decyzji i działań. Suicydologia jako nauka zajmująca się badaniem przyczyn ataków samobójczych w poczuciu braku sensu życia widzi istotny element tego typu działań ludzi, w tym również osób starszych. Stąd zwrócenie uwagi na poczucie sensu życia osób starszych wydaje się szczególnie ważne.

Sens życia ludzi (nie tylko starszych) warunkowany jest wieloma indywidualnymi doświadczeniami i predyspozycjami. Można też powiedzieć, że inaczej sens życia pojmują osoby wierzące, które przez całe swoje życie wierzyły w Boga, szukały w Nim celu i wskazówek postępowania, a inaczej osoby, dla których wyznacznikiem rozwoju oraz sensem życia był awans społeczny, korzyści materialne bądź inne czynniki. Wobec tego zasadne wydaje się ukazanie, co warunkuje sens życia. Wśród wielu czynników decydujących o nim wyróżnić można zmianę społeczną, jakość życia, potrzeby osoby starszej, czy też samotność. Istotę tych czynników omówiono w części teoretycznej.

Samo pojęcie sensu życia nie jest jednorodne, a jako kategoria naukowa wpisuje się w obszar badań wielu nauk. Zarówno pedagodzy, psycholodzy, socjolodzy, teolodzy podejmują zagadnienie ludzkiej egzystencji. Wraz z rozwojem pedagogiki pojęcie sensu życia zyskało na znaczeniu, stając się w odniesieniu do badań nad starością i starzeniem się kategorią interdyscyplinarną. Mając na uwadze zagadnienia podejmowane w prezentowanej publikacji, warto dodać, że zajmując się problematyką starzenia się społeczeństw, należy nie tylko interesować się tematyką dotyczącą sensu życia, ale również edukacją osób starszych, ponieważ to nauka umożliwia im jego poszukiwania (o czym będzie mowa w niniejszej publikacji). Dzięki temu uczenie się, a więc podstawowa strategia pozytywnego starzenia się (Hill, 2008), samokształcenie, wychowanie i samowychowanie, samodoskonalenie i nauczanie (w tym również tutoring rówieśniczy lub międzypokoleniowy) mogą stać się strategią prowadzącą do pozytywnego starzenia się, myślenia i obrazu starości.

Wychodząc naprzeciw pojawiającym się wyzwaniom zarówno badawczym, jak i edukacyjnym, w okresie od sierpnia do października 2014 roku przeprowadzono badania nad poczuciem sensu życia osób starszych z Polonii Kanadyjskiej zamieszkujących na stałe Kanadę oraz starszych mieszkańców Polski, których owocem jest prezentowana publikacja.

Książka składa się z czterech głównych rozdziałów. Pierwszy ma charakter teoretyczny. Przedstawiono w nim najważniejsze tezy socjologiczne, psychologiczne i pedagogiczne odnoszące się do sensu życia w kontekście przemian społecznych (w tym samotności osób starszych) oraz wyzwań edukacyjnych, jakie za sobą pociągają. W rozdziale drugim ukazano metodologiczne założenia badań własnych, które osadzono w paradygmacie badań ilościowo-jakościowych.

Kolejny rozdział ksiażki to analiza wyników badań własnych. Zaprezentowano w niej i porównano poczucie sensu życia osób starszych, uwzględniając miejsce zamieszkania i płeć osób badanych. Poczucie sensu życia przeanalizowano również w kontekście relacji do innych osób, do własnej starości, ojczyzny, Boga oraz w odniesieniu do samotności. Zaproponowane ujęcie poddanych analizie wyników badań ma swoje uzasadnienie, które zostało zaprezentowane w części teoretycznej. Ostatni rozdział pracy to swoiste tropy edukacyjne, jakie należy podjąć w kontekście przygotowania osób starszych do całościowego uczenia się, w tym szczególnie przygotowania do życia usensowionego.

Na końcu książki zamieszczono bibliografię. Powstał naukowo-badawczy ogląd w odniesieniu do poczucia sensu życia osób starszych dzięki wiedzy i naukowemu kunsztowi autorów wymienionych pozycji, a niniejsza publikacja przyjęła prezentowany w dalszej części kształt. Lektura licznych prac pozwoliła wyjść poza ramy tendencyjnego myślenia o sensie życia osób starszych oraz nakreślić jego wieloaspektowość i wartość w budowaniu celów egzystencji człowieka, których wiek nie może ograniczać.

Książka w zamierzeniu autora adresowana jest do pedagogów społecznych, pracowników socjalnych, studentów kierunków pedagogicznych, psychologii, socjologii, politologii, nauk o rodzinie i teologii. Powinna być również dobrze przyjęta przez wszystkich opiekunów formalnych i nieformalnych, dla których ważne jest, aby osoby starsze nie utraciły sensu życia. W sytuacjach granicznych ważne wydaje się upatrywanie sensu zarówno w tym, co było, jak i w tym, co jest i będzie. Dostrzeganie w życiu sensu jest siłą motywującą do aktywnego realizowania go. Niezależnie bowiem od stanu psychofizycznego niezmiernie ważnym atutem życia człowieka jest odszukiwanie sensu tak w tym, co jest, jak i w tym, co będzie, w czasie obecnym, jak i przyszłym, w życiu ziemskim, jak i transcendentnym.

Wyrażam nadzieję, że lektura książki przyczyni się do zmiany sposobu postrzegania starości, a edukacyjne tropy edukacji w starości staną się podstawą pozytywnego starzenia się, społecznego dowartościowania starości oraz osiągania w niej pełni własnego rozwoju.

Norbert G. Pikuła

Kraków, 22 marca 2015 roku

Podsumowanie

W prezentowanej pracy Poczucie sensu życia osób starszych. Inspiracje do edukacji w starości skoncentrowano się na określeniu poczucia sensu życia starszych Polaków między 60. a 74. rokiem życia, którzy mieszkają na stałe w Polsce oraz w Kanadzie. Aby tego dokonać, przyjęto, że badani mają ukształtowane pojęcie posiadania sensu w życiu (lub nie) i świadomie deklarują potrzebę jego uzyskiwania (lub nie), co prowadzi do obecności sensu w ich życiu. Badani mieli możliwość wyboru i odwołania się do własnej świadomości i autorefleksji.

Posiadanie sensu życia jest podstawową potrzebą człowieka, sens życia zaś to pewna nadrzędna idea, koncepcja życia jednostki (Obuchowski, 1985). Rozumiana jako potrzeba ma charakter orientacyjny. Przedmiotem poznania staje się sens istnienia człowieka w rzeczywistości, orientacja dotycząca jego miejsca w świecie oraz posiadania przez niego własnego poglądu na to, dlaczego żyje i jakie racje to życie uzasadniają (Obuchowski, 1983, 1985). Sens życia ogniskuje aktywność i stanowi podstawowy atrybut pełnego rozwoju człowieka (dążenie do pełni własnego rozwoju, człowieczeństwa). Posiadając sens życia, potrafi on określić swoje cele, zadania do realizacji (bieżące i na przyszłość), możliwości i miejsce w świecie. Tadeusz Czeżowski zauważył, że życie człowieka

[...] jako zespół działań tworzy zwartą i dorzeczną całość, jeżeli cele ostateczne kierujące tymi działaniami układają się harmonijnie, czyli nie sprzeciwiają się sobie wręcz wspierają wzajemnie. Może być, że wszystkie cele podporządkowują się jednemu celowi ostatecznemu i naczelnemu, który kieruje całym życiem człowieka (Czeżowski, 1994, s. 345).

Ponadto cel życiowy (cele życiowe) nadający sens jest zawsze efektem własnej refleksji i przemyślenia przez człowieka swojej sytuacji życiowej oraz umiejscowienia siebie w świecie. Sens życia uaktywnia w człowieku siły do działania, pozwala planować i przewidywać je, umożliwia kierowanie rozwojem zdarzeń oraz sobą, dokonywanie zmian, by założone cele osiągnąć (dążenie do spełnienia siebie w życiu). Dla każdego człowieka jest on zawsze indywidualny, samodzielnie formułowany na podstawie rozumienia świata i siebie jako osoby żyjącej w tym świecie (Obuchowski, 1985, s. 179). Może być również zasymilowanym przez niego i uzupełnionym lub zmodyfikowanym powszechnie funkcjonującym ideałem (Łukaszewski, 1984). On mobilizuje człowieka do aktywności, podtrzymuje w nim motywację do działania, zmiany, rozwoju i daje poczucie satysfakcji oraz spełnienia.

W prezentowanej książce skoncentrowano się właśnie na poznaniu poczucia sensu życia osób starszych. Są one świadome zbliżającego się kresu życia, dokonują jego bilansu, podsumowania, snują refleksję o tym, co było i co jeszcze może/ powinno się dokonać, aby życie stało się w pełni satysfakcjonujące (czemu służy odpowiedź na pytanie, „jaki sens i znaczenie dla mnie miało i ma moje życie?”). Seniorzy usensowniają swoje dotychczasowe dokonania, które powinny stać się podstawą wyznaczania przyszłych celów/celu. Starość nie jest końcem ani stagnacją życia człowieka, lecz umożliwia mu ona rozwój i dążenie do osiągania pełni własnego człowieczeństwa.

Nadając pracy prezentowany kształt w części teoretycznej, przedstawiono poczucie sensu życia osób starszych w kontekście przemian społecznych oraz edukacyjnych perspektyw przygotowania człowieka do życia usensownionego. Rozdział drugi stanowi prezentację metodologicznych założeń badań własnych. W rozdziale trzecim zaprezentowano i porównano poczucie sensu życia osób starszych, uwzględniając ich miejsce zamieszkania i płeć. W związku z tym, że sens życia uobecnia się w relacjach do siebie, do innych, do wartości wyższych, aby uzyskać pełny obraz poczucia sensu życia, uwzględniono wszystkie te aspekty w analizach. Ponadto poczucie sensu życia zbadano również w odniesieniu do poczucia samotności.

Ostatni rozdział stanowi próbę wskazania tropów edukacyjnych, których podjęcie w procesie edukacji w starości może przyczynić się do wzrostu poczucia sensu życia seniorów.

Przedmiotem badań uczyniono sens życia osób starszych, natomiast celem stała się eksploracja i opis sensu życia seniorów w kontekście ich wieku, miejsca zamieszkania (Polska/Kanada), celów życiowych, relacji społecznych, duchowości oraz poczucia własnej wartości.

Zgodnie z przyjętym założeniem, że poszukiwanie sensu życia jest aktywnością wymagającą stałego wysiłku w ustanawianiu rozumienia znaczenia własnego życia, poddano analizie poczucie sensu życia badanych osób w kontekście orientacji na teraźniejszość i przyszłość. Poczucie sensu życia rozpatrywano także z punktu widzenia miejsca życia osób starszych. Poczucie sensu życia zorientowane na teraźniejszość, jak wynika z przeprowadzonych badań, charakteryzuje osoby starsze zamieszkujące Polskę zarówno w zakresie rozumienia znaczenia sensu życia, jak i przypadku posiadania jasno określonego życiowego celu bądź też zanegowania faktu, że życie jednostki go nie ma. Natomiast poczucie sensu życia zorientowane na przyszłość cechuje osoby starsze z Polonii Kanadyjskiej zarówno w zakresie potrzeby poszukiwania sensu (otwartość na nowe wyzwania, aktywne poszukiwanie tego, co stanowić może o sensie życia), jak i życiowego celu, misji, znaczenia w życiu. Jeśli chodzi o odnajdywanie w życiu czegoś, co czyni je ważnym (orientacja na przyszłość), to należy podkreślić, że deklarują go prawie wszyscy badani z Polski i Polonii Kanadyjskiej. Osoby starsze, dokonując bilansu swojego życia, oceniają, co udało im się osiągnąć, a czego nie. Osoby żyjące w Polsce poczucie sensu życia uważają za spełnione, zakończone, to co udało im się osiągnąć istnieje i niekoniecznie wymaga formułowania nowych celów i planów na przyszłość. Polacy z Polonii Kanadyjskiej, którzy „dokonali milowego skoku” (wyjazd do innego kraju do pracy, lepsza pozycja ekonomiczna i społeczna, spełnienie swoich planów, zapewnienie lepszego życia własnym dzieciom i wnukom), mając satysfakcję z dokonań, poczucie spełnienia, są bardziej odważni i widzą sens w ustanawianiu celów i planów na przyszłość. Wiek nie jest dla nich końcem aktywności zawodowej, lecz pojawieniem się nowych możliwości i pomysłów na życie, których nie ogranicza ani dotychczasowe spełnienie, ani zbliżający się kres. Osoby starsze z Polski siłę motywującą do działania czerpią z przeszłych, aktualnych i uświadomionych czynności, które nadają sens życiu, natomiast badani z Polonii Kanadyjskiej z dotychczasowych dokonań oraz planów zorientowanych na przyszłość, kreujących ich poczucie sensu życia.

Poza tym, że sens życia uobecnia się w działaniu, realizuje się również w relacjach (które mogą być podstawą i wyznacznikiem działania, doświadczania siebie i świata) do innych, do ojczyzny, do Boga i do siebie (perspektywa głębi sensu życia).

Biorąc pod uwagę relacje z najbliższą rodziną (dzieci, wnuki), można stwierdzić, że badani deklarują je jako dobre. Bliskie, pozytywne więzi są charakterystyczne szczególnie dla seniorów z Polonii Kanadyjskiej, co widać na podstawie określeń nacechowanych pozytywnymi emocjami w odniesieniu do rodziny. Wśród seniorów z Polski pojawiały się wyrażenia dotyczące relacji o charakterze obojętnym lub negatywnym, czego nie odnaleziono w wypowiedziach osób mieszkających na stałe w Kanadzie. Analogicznie do relacji z najbliższą rodziną są określenia badanych seniorów z Polski i Polonii Kanadyjskiej w stosunku do rodziny dalszej, krewnych.

Poddając analizie relacje sąsiedzkie, można zauważyć, że w większości badani wyrażają się o nich pozytywnie. Badani mężczyźni z Polski i Polonii Kanadyjskiej porównują je do dobrych relacji w rodzinie, którą sąsiedzi niejednokrotnie zastępują. W wypowiedziach osób zamieszkujących Kanadę pojawiają się określenia neutralne dotyczące relacji sąsiedzkich bądź są one ujmowane w kategorie kurtuazyjnych zachowań wobec siebie (w tym nacechowanych życzliwością). Wynika to najprawdopodobniej z tego, że sąsiadami seniorów z Polonii Kanadyjskiej są najczęściej obcokrajowcy (inna kultura, religia, język ojczysty), a życie w prywatnym domu ogranicza liczba sąsiadów i możliwości nawiązywania z nimi relacji (co charakterystyczne jest znowu dla seniorów z Polski żyjących najczęściej w blokowiskach). Seniorzy z Polski cenią i pielęgnują relacje sąsiedzkie, które w pewnym stopniu stanowią rekompensatę słabszych relacji i więzi z rodziną. Relacje sąsiedzkie są dla osób starszych trwałym wzorem kulturowym, który zanika wśród młodego pokolenia. Seniorzy z Kanady pielęgnują i dbają szczególnie o relacje z rodziną, ponieważ anonimowość życia sąsiedzkiego uniemożliwia im uzyskanie od osób „obcych” wsparcia czy pomocy, którą na „obczyźnie” zapewnia rodzina (bliższa i dalsza).

Jeśli chodzi o relacje badanych do Polski, to należy podkreślić, że uważają ją oni za swoją ojczyznę, z tym że dla kobiet z Polonii Kanadyjskiej jest krajem, w którym nie żyje się łatwo. W przypadku osób z Polonii Kanadyjskiej interesujące było poznanie ich relacji do Kanady. Większość z nich określa to miejsce jako kraj, w którym doświadczyły dostatku, dobrej jakości życia. Nieliczni mężczyźni opisują Kanadę jako pozorny raj, w którym czują się samotni.

W prowadzonych badaniach niezwykle ważne było również poznanie, w jaki sposób osoby starsze postrzegają własną starość. Na podstawie przeprowadzonych analiz można powiedzieć, że seniorzy traktują ją jako naturalny, nieunikniony etap w życiu każdego człowieka. Seniorzy z Polonii Kanadyjskiej widzą w niej właściwie tylko pozytywne aspekty życia, natomiast badane osoby z Polski oprócz pozytywnych czynników wskazują również negatywne w odniesieniu do zdrowia, kondycji psychofizycznej, a także dostrzeganej przez mężczyzn starości (co odzwierciedla ich słabe relacje z najbliższą rodziną). Seniorzy zamieszkujący Polskę mogą zwracać uwagę na pierwsze dwa „mankamenty” starości, kierując się doświadczeniami dnia codziennego, na które składają się niska sytuacja ekonomiczna, materialna oraz bardzo zła opieka medyczna.

Kolejnym aspektem, któremu poświęcono uwagę w trakcie badań, były relacje osób starszych z Bogiem. Osoby starsze zamieszkujące zarówno Polskę, jak i Kanadę określały je pozytywnie, używając wyrażeń, takich jak: bardzo dobra, satysfakcjonująca, jedna z najważniejszych w ich życiu. Wśród badanych nie znajdowały się osoby, które miały relację złą lub twierdziły, że nie posiadały jej wcale. Dla osób starszych relacja z Bogiem, religijność, głęboka wiara stają się swoistymi parasolami ochronnymi, które zapewniają poczucie bezpieczeństwa oraz nadzieję na przyszłość i życie wieczne. To dzięki nim mają oni „oparcie”, „wewnętrzny spokój”, „zrozumienie doświadczeń cierpienia i zbliżającej się śmierci”.

Interesujące z badawczego punktu widzenia było również poznanie, jak osoby starsze określają samotność przez pryzmat sensu życia. Badani seniorzy zamieszkujący Polskę i Kanadę opisują najczęściej samotność w kontekście społecznym jako brak relacji z innymi oraz w kontekście psychicznym jako brak pozytywnych emocji. Samotność określają z dwóch perspektyw: opuszczenia oraz chęci bycia samotnym (potrzeba odizolowania się). Łączą ją z sensem życia, z jego głębią przejawiającą się głównie w relacjach do innych i do siebie. Podkreślają, że może nadawać człowiekowi sens życia również w momencie, kiedy staje się czynnikiem motywującym do jego redefinicji i ponownego nadania mu sensu przez odnalezienie siebie w kontakcie ze sztuką lub naturą, lub działalnością społeczną, charytatywną. Osoby, które mają problem z odnalezieniem sensu życia, zrozumieniem go, wymagają motywacji, aktywizacji bądź edukacji w tym zakresie. Badani seniorzy w znacznej większości prezentują postawę „konstruktywną” wobec siebie, własnego życia i w odniesieniu zarówno do innych, jak i świata społecznego czy duchowego.

Starzenie się i starość to zjawiska, które najczęściej nie przywołują pozytywnych skojarzeń, mimo że są naturalnymi procesami wpisanymi w życie. Wynika to najczęściej z tego, że starość łączy się z chorobami, osłabionymi procesami poznawczymi, śmiercią, co nie wpisuje się w kanony współczesnej mody. Triumf młodości przeciwstawia się przemijaniu, zmierza raczej w kierunku poczucia sprawstwa nad swoim życiem, decydowaniu o swoim losie, zatrzymaniu nieprzemijalności młodości, witalności. Starość i śmierć wymykają się niestety spod kontroli, więc są niepopularne, budzą strach i odrazę (por. Winnicka, 2012, s. 68; Pikuła, 2011, s. 96; Melosik, 2013). Starzenie się jako naturalny etap w rozwoju człowieka, może stać się pozytywny, nie musi wywoływać lęku. Zdaniem Roberta D. Hilla umożliwiają to następujące cechy:

mobilizowanie posiadanych zasobów, aby radzić sobie ze związanym z wiekiem pogarszaniem się stanu zdrowia, stosując strategie asymilacji i akomodacji;

dokonywanie świadomych wyborów dotyczących stylu życia, aby zachować dobrostan psychiczny np. przez całożyciowe uczenie się, odpowiednią dietę, utrzymywanie dobrych relacji z innymi ludźmi, wykonywaną pracę, przynależność do grup wsparcia itp.;

dbałość o elastyczność w całym okresie swojego życia, umożliwia ona bowiem adaptację do pojawiających się w życiu zmian;

koncentracja na pozytywnych stronach życia, nie zaś problemach i trudnościach związanych ze starością wraz z umiejętnością dystansu do nich, gdyż zdarzają się one zawsze w życiu człowieka (Hill, 2009, s. 44–52; Hill, 2008).

Aby ukształtować te cechy, niezwykle ważna jest edukacja na każdym etapie życia człowieka. Jest ona szczególna w przypadku osób starszych. To one, ucząc się godnie starzec, potrafią odczytywać sens swojego życia, dostrzegać atuty starości i dążyć do pełni rozwoju, do harmonii i szczęścia. Pozytywne nastawienie do życia, aktywny styl, elastyczność stają się w okresie starości czynnikami umożliwiającymi godne przeżycie pełnej refleksji nad tym, co było, co jest i co będzie. Ponadto umożliwiają nadawanie życiu kształtu na przyszłość, poszukiwanie wciąż tego, co jest ważne w rozwoju człowieka, wartościowe i znaczące, co wyznacza cel, sens i pozwala osiągnąć pełnię własnego rozwoju. Edukacja, jak zauważa J. Halicki, „uwalnia ludzi starszych od stereotypów, które ograniczają ich spojrzenie na to, czego mogą dokonać” (Halicki, 2000, s. 17). Edukacja ta jest szczególnie potrzebna osobom starszym zamieszkującym Polskę, gdyż to one swoje życie częściej oceniają w kategoriach tego, co było i co istnieje teraz, nie uwzględniając celów wybiegających w przyszłość (poczucie sensu życia silnie zdominowane orientacją na teraźniejszość, a nie na przyszłość). To przygotowanie człowieka starszego do kreowania przyszłych sytuacji staje się ważnym wyzwaniem edukacji do sensu życia w starości. Warto w niej uwzględnić myśl Tadeusza Kotarbińskiego. Jego zdaniem, kto

[...] szuka sensu życia, szuka tego samego właśnie, o to właśnie zatroskany, by jego czyny nie były bezcelowe, a ściślej, by jego działalność nie wyczerpywała się w błahych przedsięwzięciach lecz mogła się legitymować przydatnością do celu godnego poświęcenia mu głównych, najważniejszych wysiłków (Kotarbiński, 1986, s. 22).

Edukacja człowieka starszego umożliwia mu osiąganie pełni człowieczeństwa, usensownione życia staje się zatem priorytetem. Człowiek stawia pytania i poszukuje sensu życia na każdym etapie rozwoju, szczególnie zaś w starości, kiedy dokonuje bilansu życia, uświadamiając sobie zbliżający się kres. Edukacja do sensu życia w starości może stanowić

[...] sposób samorealizacji, wielowymiarowego bycia, spełnienia siebie i indywidualnej transgresji, kształcenie się może być stanem psychicznym życiowo satysfakcjonującym i motywującym do życia” (Pakuła, 2007, s. 62; Popielski, 1994, s. 34; Kozielecki, 1987, s. 10–11).

Edukacja do sensu życia może przyczynić się do tego, że ludzie będą sprawniej funkcjonować w życiu codziennym, efektywniej działać, zaspokajać potrzeby, rozwiązywać trudności, a nawet poprawiać sytuację ekonomiczną (Pakuła, 2007, s. 62). Poza powyższymi konsekwencją edukacji jest również lepsza adaptacja do starości, co stanowi element profilaktyki patologii życia społecznego ludzi starszych (od samotności, przez kryzysy psychiczne, aż po samobójstwa) (por. Zych, 1995, s. 13; Pakuła, 1996).

Edukacja seniorów postrzegana wielowymiarowo, zarówno w kontekście instytucjonalnym, jak i traktowanym własnym, codziennym doświadczeniu może przyczynić się do zmiany sposobu myślenia seniorów o ich życiu, minimalizowaniu zjawiska samotności i wzrostu poczucia satysfakcji, spełnienia, przekonania, że człowiek jako homo construens może kreować swoje życie, realizować cele, zamierzenia i życiowe plany, których nie ograniczy ani wiek, ani negatywne myślenie o własnej starości. Uzyskiwana w drodze edukacji wiedza o świecie, o sobie w świecie „pełni rolę podstawowego regulatora zachowań jednostki, zapewniając jej niezbędne minimum komfortu psychicznego” (Semków, 2012, s. 84). Podstawą edukacji do sensu życia w starości jest uzdolnienie człowieka do czynnej i konstruktywnej pracy nad sobą przy odpowiednim wsparciu jej w dążeniu do samorealizacji, do pełni rozwoju i człowieczeństwa.

Edukacja osób starszych, a także autoedukacja (w tym samodoskonalenie, samokształcenie, samowychowanie) umożliwia im nadawanie nowego kształtu swojemu życiu, kierowanie własnym rozwojem, gdyż to właśnie on stanowi jeden z podstawowych wymiarów życia i nadaje mu sens (Łukaszewski, 1984, s. 383–385). W tym zakresie należy wykorzystać specyfikę doświadczeń indywidualnych oraz potencjał osób starszych, co zauważa Bogusław Śliwerski, pisząc:

[...] obserwując bowiem sposób rozwiązywania przez konkretnego człowieka różnych zadań życiowych, praktycznych i teoretycznych, można zauważyć, że kieruje się on w takich sytuacjach pewnymi regułami myślenia i działania w zależności od warunków i od możliwości swojego umysłu (Śliwerski, 2013, s. 52).

Edukacja osób starszych musi zmierzać w kierunku autoedukacji oraz samowychowania. Mimo że samowychowanie

[...] należy do obszaru zjawisk powszechnie akceptowanych i pożądanych w życiu człowieka, to jednak nadal utrzymuje się przekonanie, iż w praktyce zdarza się ona bardzo rzadko (Śliwerski, 2013, s. 52).

A zatem przed edukacją do sensu życia osób starszych staje wiele wyzwań. W tym również to odnoszące się do przygotowania ich do autoedukacji, samokształcenia oraz samowychowania w tym zakresie.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015
© Copyright by Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2015

Recenzenci:
prof. dr hab. Adam A. Zych
prof. dr hab. Mirosław J. Szymański

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-787-1

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-900-4

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015