Kluczowe zagadnienia tyflopedagogiki i nauk pokrewnych

pod redakcją naukową
Jadwigi Kuczyńskiej-Kwapisz
Marzeny Dycht
Emilii Śmiechowskiej-Petrovskij

Kraków 2020

Wstęp

Otaczająca nas rzeczywistość podlega ciągłym zmianom. Dzieje się tak pod wpływem rozwoju nauki, postępu technologicznego, a także przeobrażeń społeczno-przyrodniczych i gospodarczych. Wpływają one na tendencje kreujące sytuację edukacyjną, rehabilitacyjną i społeczną ludzi, w tym także osób z funkcjonalnymi ograniczeniami widzenia. Z tych również powodów rozwijają się i ulegają modyfikacjom zarówno teoria, jak i praktyka tyflopedagogiki.

Publikacja Kluczowe zagadnienia tyflopedagogiki i nauk pokrewnych zawiera przegląd najnowszych badań i praktyk tyflopedagogicznych, a także rozważania teoretyczne pedagogów i okulistów. Opracowania te ilustrują historię i kierunki rozwoju w naszym kraju współczesnej tyflopedagogiki, która na nowo odczytuje własną, naukową tożsamość, podstawy teoretyczne i dorobek badawczy. Rozdziały ukazują również indywidualne zainteresowania naukowe poszczególnych autorów.

W prezentowanej monografii można odnaleźć treści przybliżające polską tyflopedagogikę nie tylko w aspekcie naukowym, ale także jako ważną dziedzinę praktyki edukacyjnej, rehabilitacyjnej i terapeutycznej, która ma realny wpływ na jakość życia osób niewidomych i słabowidzących w różnym wieku i ich rodzin.

Struktura monografii jest dwudzielna: w pierwszej części omawiane są aspekty historyczne i aksjologiczne tyflopedagogiki, natomiast w drugiej zagadnienia edukacji, rehabilitacji i terapii osób niewidomych i słabowidzących w przebiegu życia. Taki układ treści pokazuje kontinuum praktyk tyflopedagogicznych mających swoje źródła w teoriach, poglądach i dziełach jej twórców, a także obrazuje wagę wartości chrześcijańskich i humanistycznych w podejmowaniu działań wspierających na rzecz osób z utrudnieniami funkcjonalnymi.

Część pierwszą, zatytułowaną Historyczne i aksjologiczne zagadnienia tyflopedagogiki, otwiera rozdział opracowany przez Jadwigę Kuczyńską-Kwapisz na temat poglądów Matki Elżbiety Róży Czackiej na rehabilitację, kształcenie i wychowanie osób z niepełnosprawnością narządu wzroku w kontekście współczesnych oczekiwań. Autorka przedstawiła sylwetkę Matki Elżbiety i jej osiągnięcia w zakresie teorii i praktyki tyflologicznej. Opisała aktualność poglądów Czackiej na podstawie analiz publikacji specjalistycznych, a także praktycznej działalności. Jadwiga Kuczyńska-Kwapisz scharakteryzowała problemy, którymi w ostatnich latach zajmują się tyflopedagodzy i ustosunkowała się do nich przez pryzmat poglądów Matki Elżbiety. Omówiła również zagadnienia dotyczące rehabilitacji wzroku, rozwijania orientacji przestrzennej, wizerunku osób niewidomych, rehabilitacji osób ze sprzężonymi niepełnosprawnościami, adaptacji pomocy i nowoczesnych technologii, wczesnego wspierania rozwoju małego, niewidomego dziecka, a także odpowiedniego wychowania. Przedstawiła ważność tych kluczowych problemów w kontekście współczesnych oczekiwań – właściwe ich rozwiązanie może doprowadzić w konsekwencji do ułatwienia życia osobom niewidomym i słabowidzącym oraz do ich integracji ze społeczeństwem. Matka Elżbieta zauważała wymienione zagadnienia, jednak przy ówczesnym rozwoju nauki nie zawsze mogła znaleźć ich całkowite rozwiązanie. Jest to zadanie dla współczesnych tyflopedagogów.

W drugim rozdziale: Wychowanie społeczne Kardynała Stefana Wyszyńskiego i jego związki z osobami niewidomymi Stanisław Chrobak dokonał analizy myśli Prymasa Tysiąclecia, dotykając trzech aspektów: niepowtarzalnej wartości człowieka, świadomości „zakorzenienia” społecznego oraz obecności bliźniego. Omawiając ostatni punkt, zrekonstruował doświadczenia osobiste Kardynała Stefana Wyszyńskiego, przedstawiając jego związki z osobami niewidomymi. Ks. Stefan Wyszyński od października 1942 do marca 1945 r. zaangażowany był w pracę w Laskach, sprawując obowiązki duszpasterskie oraz służąc jako kapelan okręgu wojskowego AK. Uczył religii, przygotowując niewidomych wychowanków do przyszłej, powojennej rzeczywistości, a także propagował ideę spółdzielczości. Pobyt w Laskach, praca duszpasterska i posługa kapelana przyczyniły się do rozwoju duchowego zarówno samego kapłana, jak i jego podopiecznych.

Następny, trzeci rozdział, poświęcony został pedagogicznemu ujęciu cierpienia. Jan Niewęgłowski w artykule Człowiek wobec cierpienia. Perspektywa pedagogiczna podejmuje rozważania teologiczne, w których omawia zagadnienie istnienia cierpienia w ludzkim życiu, jego aspekt fizyczny oraz moralny, a także ustosunkowuje się do odwiecznego pytania o sens cierpienia oraz o znaczenie cierpienia w życiu człowieka wierzącego, konkludując, że osoba patrząca na własne cierpienia przez pryzmat wiary przemienia poczucie nieużyteczności. Rozdział ten stanowi aksjologiczny kontrapunkt dla rozważań zawartych w dalszej części publikacji, ponieważ rzuca światło na możliwości przepracowywania cierpienia wynikającego z niepełnosprawności wzroku dzięki wczytaniu się w biblijne przykłady i teologiczne wyjaśnienia.

Drugą część tematyczną – Edukacja, rehabilitacja i terapia osób niewidomych i słabowidzących w przebiegu życia – inicjuje rozdział Marzenny Zaorskiej. Autorka podejmuje rozważania na temat edukacji włączającej dzieci i młodzieży niewidomej i słabowidzącej, rozumianej jako edukacja dla wszystkich, o wysokiej jakości i na wysokim poziomie. Punktem wyjścia staje się transhumanistyczna perspektywa kreująca przyszłość rozwoju ludzkości oraz osiągnięcia współczesnej nauki (w szczególności nauk medycznych, nowych technologii, w tym biotechnologii, nanotechnologii, mediów, technologii informacyjno-komunikacyjnych) i postęp cywilizacyjny. Konkluzje wskazują na nową rolę pedagogiki specjalnej, w tym również tyflopedagogiki, w udzielaniu celowej pomocy osobom niespełniającym norm sprawności psychofizycznej i społecznej – w oparciu o poszukiwanie nowych przestrzeni wsparcia właściwych specyfice rozwoju oraz potrzeb edukacyjnych uczniów z niepełnosprawnością wzrokową, włączanie nowych technologii, rozwiązań i propozycji dostępności do wiedzy, informacji, nauki, społeczeństwa – służących człowiekowi i ludzkiej cywilizacji.

Sceptyczną wymowę ma rozdział autorstwa Agnieszki Wdówik, która poddaje krytycznej analizie realia funkcjonowania systemu wczesnego wspomagania rozwoju małego dziecka z niepełnosprawnością w Polsce. Ukazuje model wczesnego wspomagania rozwoju w ujęciach: definicyjnym, prawnym i systemowym, wskazując na kluczowe czynniki warunkujące właściwie pojętą organizację tego procesu. Przytacza przy tym szczegółowy opis rozwiązań funkcjonujących w ramach modelu wczesnej interwencji, realizowanego w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych w Laskach. W podsumowaniu stwierdza, że obowiązujące uregulowania prawne, brak współpracy pomiędzy placówkami podległymi różnym resortom i mała świadomość społeczna w obrębie obecnie istniejących regulacji procesu wczesnego wspierania rozwoju dziecka wymagają głębokiej zmiany – dla dobra dziecka z niepełnosprawnością i jego rodziny.

Kolejny rozdział również poświęcony jest pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielanej dzieciom i młodzieży – dotyczy diagnostyki psychologicznej. Emilia Śmiechowska-Petrovskij w tekście Koncepcja adaptacji narzędzi diagnostycznych do całościowej oceny funkcjonowania dzieci i młodzieży z uszkodzonym wzrokiem w obszarze osobowościowym i emocjonalno-społecznym omówiła trudności w diagnostyce dzieci oraz młodzieży niewidomej i słabowidzącej, wynikające z braku wystandaryzowanych narzędzi do pomiaru różnych aspektów funkcjonowania, które byłyby w swojej formie dostosowane do sytuacji doświadczania niepełnosprawności narządu wzroku. Autorka zaprezentowała proces przygotowania narzędzi diagnostycznych do całościowej oceny funkcjonowania dzieci i młodzieży w obszarze emocjonalno-społecznym i osobowościowym, które mają stać się podstawowymi narzędziami wykorzystywanymi w diagnozie i orzecznictwie psychologiczno-pedagogicznym w Polsce oraz koncepcję dostosowania tych narzędzi do potrzeb osób słabowidzących i niewidomych. Omówiła również strategie adaptacji merytorycznej oraz technicznej, a także procedurę badań pilotażowych, walidacyjnych i normalizacyjnych.

Intrygująco brzmi tytuł następnego rozdziału monografii autorstwa Małgorzaty Paplińskiej: Czytać czy nie czytać. Opinie i preferencje niewidomych adolescentów na temat pisma Braille’a – badania pilotażowe. Wobec niewielkiej liczby rzetelnych, reprezentatywnych badań dotyczących czytelnictwa, obejmujących populację osób niewidomych, zwłaszcza w odniesieniu do kompetencji czytelniczych osób niewidomych, w tym ich opinii na temat pisma Braille’a, zaprezentowane przez Małgorzatę Paplińską wyniki badań są cennym wkładem związanym z poznaniem polskich realiów wykorzystywania brajla przez niewidome osoby. Autorka przedstawiła wyniki swoich badań empirycznych przeprowadzonych na grupie niewidomych uczniów w odniesieniu do trzech obszarów tematycznych: autooceny respondentów w zakresie: znajomości różnych kodów brajlowskich, poziomu umiejętności czytania i pisania brajlem; wykorzystania brajla w szkolnych i pozaszkolnych aktywnościach oraz oceny pisma Braille’a – jego przydatności lub nie w życiu codziennym, znaczenia dla edukacji, wykształcenia i zdobycia pracy. Z pogłębionej analizy uzyskanych danych autorka wyciągnęła trafne wnioski. Część z nich ma pozytywny charakter, ponieważ potwierdza czynne korzystanie z systemu brajlowskiego przez badanych, a także użytkowanie narzędzi elektronicznych wykorzystujących brajla, natomiast część z wniosków wymaga podjęcia działań interwencyjnych.

Przedmiotem refleksji Anny Nagańskiej i Anny Sarnowskiej są stosowane w okulistyce terapie regeneracyjne, przebiegające z zastosowaniem komórek macierzystych. Koncentracji na współczesnych możliwościach zastosowania dynamicznie rozwijających się nowych nauk (nanotechnologii i biotechnologii okulistycznej) towarzyszy opis badań nad komórkami macierzystymi oka. Autorki wskazują na możliwości wykorzystania strategii terapeutycznych w leczeniu schorzeń wzroku. Przybliżają osiągnięcia mikrochirurgii oka oraz akcentują potencjał medyczny nowych rozwiązań technologicznych. Zwracają uwagę na szybki rozwój i komercjalizację medycyny regeneracyjnej oraz na wątpliwości natury etycznej i medycznej coraz częściej obecne przy tego typu leczeniu.

Przedmiotem analiz zebranych w kolejnym rozdziale monografii jest rehabilitacja wzroku osób słabowidzących zróżnicowanych wiekowo, scharakteryzowana w kontekście specyfiki potrzeb rehabilitacyjnych i edukacyjnych tej grupy osób. Autorka – Marzena Dycht – wskazuje na konieczność podjęcia zintensyfikowanych działań systemowych w obszarze rehabilitacji wzroku, dotyczących: tworzenia w Polsce większej sieci poradni rehabilitacji dla osób z niepełnosprawnością wzroku w różnym wieku, funkcjonujących w oparciu o uznane i zweryfikowane w innych krajach metody rehabilitacji; zapewnienia osobom słabowidzącym dostatecznej ilości zróżnicowanego sprzętu rehabilitacyjnego; kształcenia odpowiedniej kadry specjalistów-rehabilitantów wzroku na studiach z zakresu tyflopedagogiki; tworzenia dla nich nowych miejsc pracy w ogólnodostępnych placówkach przedszkolnych i szkolnych.

Tematyka następnego artykułu dotyczy oddziaływań rehabilitacyjnych przez nauczanie orientacji przestrzennej osób z niepełnosprawnością narządu wzroku. Autorzy tekstu: Jadwiga Kuczyńska-Kwapisz i Jacek Kwapisz przedstawiają, w jaki sposób prowadzone są zajęcia z orientacji przestrzennej, na czym polegają różnice w zakresie orientowania się w przestrzeni i mobilności osób niewidomych i widzących. Przekonują, że uczenie orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się wszystkich osób niewidomych jest bezdyskusyjne na każdym etapie życia. Wyjaśniają, dlaczego uważają, że problemy samodzielności i bezpieczeństwa powinny być rozwiązywane przez zespoły interdyscyplinarne. W rozważaniach odwołują się do przykładów z własnej praktyki, wynikających z wieloletniej pracy pedagogicznej i rehabilitacyjnej w tym zakresie. Formułują wyzwania, którymi powinni zająć się specjaliści z zakresu orientacji przestrzennej. Stwierdzają, że wszyscy, którzy rzeczywiście chcą pomóc osobom z niepełnosprawnością wzroku, powinni być stale świadomi różnic między sposobem, w jaki poznają i porządkują informacje o świecie osoby widzące i niewidome. Uwrażliwienie na te różnice na pewno nie tylko ułatwi porozumiewanie się osób niewidomych z widzącymi, lecz także zwiększy ich bezpieczeństwo i samodzielność.

Zbliżoną tematykę omawia Małgorzata Walkiewicz-Krutak. W pierwszej części artykułu dokonuje analizy zagadnień związanych z rehabilitacją, wsparciem i podmiotowością dorosłych osób z niepełnosprawnością wzroku w ujęciu interdyscyplinarnym. Natomiast w drugiej przedstawia różne wymiary pracy wybranych organizacji pozarządowych, które podjęły działalność mającą na celu wsparcie w codziennym funkcjonowaniu, w tym w orientacji przestrzennej i samodzielnym poruszaniu się, dorosłych osób z niepełnosprawnością wzroku. Charakteryzuje dobre przykłady działań wspomagających adresowanych do tej grupy, dla której obecne rozwiązania systemowe nie przewidują kompleksowej rehabilitacji dostosowanej do ich potrzeb.

W nurt rozważań dotyczących specyficznych potrzeb osób z niepełnosprawnością wzroku wpisują się również treści rozdziału wieńczącego całość niniejszej publikacji – Rehabilitacja niewidomych osób w starszym wieku. Marlena Kilian, analizując swoiste potrzeby i możliwości rosnącej w dobie starzenia się społeczeństw populacji osób w starszym wieku z dysfunkcją wzroku, wysuwa szereg postulatów ukierunkowanych na podniesienie powszechności, jakości i efektywności przeznaczonej dla nich rehabilitacji. Autorka formułuje tezę, że wymogiem współczesnych czasów jest podjęcie szeregu działań mających na celu z jednej strony zachęcenie do usprawniania i samodzielności życiowej samych seniorów, z drugiej – dostosowanie systemu rehabilitacji do ich rzeczywistych możliwości i potrzeb. Celem nadrzędnym jest włączenie niewidomych osób w system formalnego wsparcia ukierunkowanego na podtrzymanie ich osobistej autonomii i wysokiej jakości życia.

Treści poszczególnych rozdziałów obrazują złożoność i wieloaspektowość zagadnień poruszanych w obrębie tyflopedagogiki i nauk z nią spokrewnionych. Autorzy tekstów i redaktorzy naukowi żywią nadzieję, że książka okaże się źródłem wiedzy i zachętą do własnej refleksji w kluczowych, szeroko rozumianych kontekstach pedagogiki osób z niepełnosprawnością wzroku. Lektura niniejszej publikacji może zainspirować do przeformułowania niektórych dotychczasowych sposobów postrzegania tych tyflologicznych zagadnień i skłonić do zadania sobie podstawowych pytań – także w wymiarze aksjologicznym i egzystencjalnym – o jakość współcześnie proponowanej edukacji, rehabilitacji i wsparcia na rzecz osób niewidomych i słabowidzących w różnym wieku.

Inspiracją do przygotowania oraz opublikowania niniejszej monografii były 17. edycja konferencji REHA FOR THE BLIND IN POLAND, która odbyła się w październiku 2019 r. w 20. rocznicę jej inauguracji, i 20-lecie Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Temat przewodni konferencji brzmiał: „Edukacja i okulistyka przywracające nadzieję”. Głównym organizatorem wydarzenia była Fundacja Szansa dla Niewidomych, która zaprosiła do współpracy Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz kilka innych instytucji, których zadaniem jest dbałość o wyrównywanie życiowych szans obywateli z niepełnosprawnościami: Samorząd Województwa Mazowieckiego, Biuro Pomocy i Projektów Społecznych Urzędu m.st. Warszawy, The Center for the Blind in Israel, Zespół Pedagogiki Specjalnej przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN, Fundacja Challenge Europe. Niniejsza publikacja przedstawia szeroki zakres problemów dotyczących współczesnej tyflopedagogiki. Opisuje zarówno edukację, jak i rehabilitację osób niewidomych i słabowidzących. Uwzględnia rehabilitację widzenia, orientację przestrzenną, badania diagnostyczne, a także wczesne wspomaganie rozwoju, jak również specyficzne potrzeby i możliwości osób starszych tracących wzrok. W rozważaniach uwzględniono perspektywę historyczną i teologiczną. Książka ta stanowi kompendium wiedzy zawierające wyniki badań i rozważań naukowych, a także doświadczenia z działalności praktycznej. Może służyć zarówno badaczom zajmującym się pedagogiką specjalną, jak i nauczycielom, wychowawcom, terapeutom, specjalistom z zakresu orientacji przestrzennej i rehabilitacji wzroku oraz studentom, szczególnie pedagogiki.

Jadwiga Kuczyńska-Kwapisz, Marzena Dycht, Emilia Śmiechowska-Petrovskij

Noty o autorach

Stanisław Chrobak – ksiądz doktor habilitowany, profesor UKSW, kierownik Katedry Pedagogiki Przedszkolnej i Wczesnoszkolnej na Wydziale Nauk Pedagogicznych UKSW w Warszawie. W swoich badaniach podejmuje problematykę z zakresu pedagogiki ogólnej, teoretycznych podstaw wychowania i pedagogiki o inspiracji chrześcijańskiej. Adres e-mail: s.chrobak@uksw.edu.pl

Marzena Dycht – profesor na Wydziale Nauk Pedagogicznych UKSW w Warszawie, doktor habilitowana nauk społecznych, tyflopedagog. Autorka czterech publikacji naukowych i wielu artykułów polskich i zagranicznych z zakresu pedagogiki specjalnej i szczegółowej jej subdyscypliny – tyflopedagogiki. Zainteresowania naukowe: edukacja, rehabilitacja wzroku, kompleksowe wsparcie dzieci niewidomych i słabowidzących, wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów z dysfunkcją wzroku – edukacja włączająca i specjalna, system punktowy Louisa Braille’a – zapis integralny i skrótowy, zagraniczne systemy, tożsamość współczesnej pedagogiki specjalnej. Adres e-mail: m.dycht@uksw.edu.pl

Marlena Kilian – doktor nauk społecznych w dyscyplinie pedagogika, pedagog specjalny. Naukowo zajmuje się zagadnieniem niepełnosprawności w starszym wieku oraz starością i osobami starszymi w ujęciu edukacyjnym i terapeutycznym. Działalność dydaktyczno-badawczą koncentruje w ramach pedagogiki specjalnej, zwłaszcza tyflopedagogiki, gerontologii społecznej, geragogiki oraz geragogiki specjalnej. Adres e-mail: m.kilian@uksw.edu.pl

Jacek Kwapisz – pedagog specjalny (tyflopedagog). Absolwent Wyższej Szkoły Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie. Wieloletni wychowawca i nauczyciel w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych im. Róży Czackiej w Laskach. Wieloletni, samodzielny pracownik Ministerstwa Edukacji Narodowej. Ekspert i członek zespołów ds. kształcenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Ekspert Polskiego Biura Eurydice. Ukończył Kurs dla Instruktorów Orientacji Przestrzennej i Samodzielnego Poruszania się Niewidomych prowadzony w Laskach przez prof. Stanleya Suterko z West Michigan University. Wykładowca akademicki, współautor programów nauczania orientacji przestrzennej oraz współautor poradników metodycznych i artykułów z tego zakresu. Współorganizator i współautor programów kursów dla nauczycieli oraz zajęć na studiach magisterskich i studiach podyplomowych w zakresie orientacji przestrzennej w Polsce i na Litwie.

Jadwiga Kuczyńska-Kwapisz – profesor nauk społecznych. Kieruje Katedrą Pedagogiki Specjalnej na Wydziale Nauk Pedagogicznych UKSW w Warszawie. Od 2009 r. jest ekspertem PKA. Pracuje również w Zespole Pedagogiki Specjalnej przy Komitecie Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk. Wypromowała dwunastu doktorów nauk humanistycznych i społecznych. Przez dwie kadencje (1996–2002) była prorektorem ds. badań i współpracy zagranicznej w Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. W latach 2005–2008 pełniła funkcję dziekana Wydziału Nauk Humanistycznych UKSW, a następnie (2008–2016) dziekana Wydziału Nauk Pedagogicznych UKSW. W latach 1999–2009 pełniła funkcję redaktora naczelnego „Szkoły Specjalnej”. Jej zainteresowania naukowo-badawcze dotyczą edukacji i rehabilitacji osób z niepełnosprawnością, a szczególnie niewidomych i słabowidzących. Opublikowała około stu prac dotyczących pedagogiki specjalnej. Adres do korespondencji: Wydział Nauk Pedagogicznych UKSW, ul. Wóycickiego 1/3, 01-938 Warszawa. Adres e-mail: j.kwapisz@uksw.edu.pl

Anna Nagańska – studentka VI roku Wydziału Lekarskiego WUM, członek zespołu badawczego Platformy Translacyjnej w zakresie Medycyny Regeneracyjnej Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego, PAN.
Jan Niewęgłowski – ksiądz doktor habilitowany, profesor UKSW, absolwent Università  Pontificia Salesiana, od 2016 r. dziekan Wydziału Nauk Pedagogicznych UKSW. Adres do korespondencji: Wydział Nauk Pedagogicznych UKSW, ul. Wóycickiego 1/3, 01-938 Warszawa. Adres e-mail: j.nieweglowski@uksw.edu.pl
Małgorzata Paplińska – doktor, wykładowca Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, tyflopedagog. Główne obszary zainteresowań badawczych to: rozwój percepcji dotykowej i specyfika czytania dotykowego, wykorzystanie edukacyjnych technologii wspomagających w edukacji i komunikacji osób z niepełnosprawnością wzroku. Współzałożycielka i wiceprezes Fundacji CEDUNIS. Autorka wielu publikacji poświęconych pismu Braille’a, wyrównywaniu szans edukacyjnych uczniów z niepełnosprawnością wzroku. Adres e-mail: mpaplinska@aps.edu.pl

Anna Sarnowska – doktor habilitowana nauk medycznych, neurolog i neurobiolog; kierownik Platformy Translacyjnej Medycyny Regeneracyjnej; sekretarz Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Neurologicznego; sekretarz Zespołu Terapii Komórkowej Chorób Centralnego Układu Nerwowego i członek rady Międzynarodowego Stowarzyszenia Neuro-Regeneracji. Adres e-mail: a_sarnowska@o2.pl

Emilia Śmiechowska-Petrovskij – doktor, pedagog specjalny (tyflopedagog) i filolog polski, adiunkt w Katedrze Pedagogiki Specjalnej Wydziału Nauk Pedagogicznych UKSW, ekspert Ośrodka Rozwoju Edukacji ds. weryfikacji podręczników i książek pomocniczych w brajlu i powiększonym druku, rzeczoznawca MEN ds. podręczników dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Zainteresowania badawcze: wsparcie osób z niepełnosprawnościami, ze szczególnym uwzględnieniem niepełnosprawności wzrokowej, w obszarze edukacji, integracji społecznej i uprzystępniania dóbr kultury. Autorka ponad czterdziestu opracowań naukowych i popularnonaukowych z obszaru tyflopedagogiki. Adres e-mail: e.smiechowska@uksw.edu.pl

Małgorzata Walkiewicz-Krutak – doktor habilitowana, tyflopedagog, rehabilitant wzroku osób słabowidzących, nauczyciel orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się osób z niepełnosprawnością wzroku. Jej zainteresowania naukowe koncentrują się wokół zagadnień słabowzroczności, mózgowego uszkodzenia widzenia oraz rozwijania orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się osób niewidomych i słabowidzących. Autorka książek: Funkcjonowanie wzrokowe małych dzieci słabowidzących (2009), Mózgowe uszkodzenie widzenia u małych dzieci. Studium teoretyczno-empiryczne (2018), współredaktorka trzech monografii naukowych, autorka ponad trzydziestu artykułów i rozdziałów w monografiach naukowych. Adres e-mail: mwalk@aps.edu.pl

Agnieszka Wdówik – magister, tyflopedagog i terapeuta integracji sensorycznej. Absolwentka Akademii Pedagogiki Specjalnej i Wyższej Szkoły Nauk o Zdrowiu. Od 2002 r. pracuje w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych w Laskach, początkowo jako nauczyciel orientacji przestrzennej, a od 2014 r. jako nauczyciel tyflopedagog w Przedszkolu dla Dzieci Niewidomych i w Dziale Wczesnego Wspomagania Rozwoju Dziecka. Od 2019 r. równolegle prowadzi w Ośrodku zajęcia z terapii integracji sensorycznej. Adres e-mail: agnieszka.wdowik@laski.edu.pl

Marzenna Zaorska – profesor nauk humanistycznych, pedagog specjalny: tyflopedagog, surdopedagog, logopeda; teoretyk i praktyk. Jej zainteresowania naukowe obejmują zagadnienia specjalnych potrzeb edukacyjnych, wspomagania rozwoju, edukacji i rehabilitacji dzieci, młodzieży oraz osób dorosłych z niepełnosprawnościami, szczególnie z niepełnosprawnością sprzężoną, głuchoniewidomych z niepełnosprawnością słuchową, wzrokową, zaburzeniami mowy, ponadto komunikacji alternatywnej i wspomagającej. Autorka ponad trzystu artykułów naukowych i popularnonaukowych oraz jedenastu książek autorskich i pięciu pod redakcją naukową. Adres e-mail: mzaorska@onet.pl

FUNDACJA SZANSA DLA NIEWIDOMYCH funkcjonuje od 1992 roku. Została założona przez niewidomych informatyków i ich widzących przyjaciół. Jej działania koncentrują się na dwóch podstawowych celach: wspieraniu osób, które nie posługują się wzrokiem lub ich wzrok nie funkcjonuje właściwie oraz wyjaśnianiu innym, na czym polega świat niewidomych, świat dotyku i dźwięku, w którym brakuje obrazu, ale na szczęście nie brakuje optymizmu i nadziei.

Fundacja dąży do tego, aby osoby niewidome i niedowidzące były tak zrehabilitowane i wyposażone oraz posiadały taką wiedzę i umiejętności, aby mogły dorównywać osobom widzącym. Główny cel zakłada, by radziły one sobie w życiu codziennym, w domu, w szkole i w pracy zawodowej. Beneficjenci Fundacji biorą udział w profesjonalnych szkoleniach i warsztatach. Otrzymują w trakcie ich trwania niezbędne materiały szkoleniowe i mają dostęp do nowoczesnych urządzeń niwelujących skutki niepełnosprawności wzroku.

Za swoją działalność Fundacja oraz jej przedstawiciele zostali wielokrotnie nagrodzeni i odznaczeni.

Tyflopunkty – punkty konsultacyjne Fundacji

Fundacja, poza swoim centralnym biurem w Warszawie, posiada szesnaście tyflopunktów. Ich nazwa pochodzi od greckiego słowa typhlos (niewidomy). Są rozmieszczone na terenie całego kraju (we wszystkich miastach wojewódzkich). Każdy tyflopunkt prowadzi specjalistyczne poradnictwo skierowane do osób niewidomych, niedowidzących oraz ich bliskich. Z konsultacji korzystają przedstawiciele instytucji i organizacji, które mają za zadanie pomagać temu środowisku.

W każdym z tyflopunktów znajdują się specjalistyczne urządzenia, dzięki którym niewidomi mają dostęp do specjalnie oprzyrządowanych komputerów i innych stosowanych powszechnie w domu i w pracy pomocy. Są to: brajlowskie monitory, syntezatory mowy, elektroniczne lupy i udźwiękowione urządzenia codziennego użytku: zegarki, termometry, wagi czy ciśnieniomierze.

Konferencja REHA FOR THE BLIND IN POLAND

Już od dwudziestu lat Fundacja organizuje międzynarodową konferencję pod nazwą REHA FOR THE BLIND IN POLAND. To największa w Europie Wschodniej i Środkowej, a od kilku lat nawet na świecie impreza tego typu. Jest to niesamowite wydarzenie nie tylko dla całego środowiska osób niewidomych i słabowidzących, ale również dla tych, którzy pragną bliżej poznać „świat bez wzroku”. Corocznie w wydarzeniu uczestniczy kilka tysięcy osób, w tym wielu gości z całego świata. Konferencja podzielona jest na dwa etapy: regionalny i centralny. Regionalne spotkania odbywają się we wszystkich miastach wojewódzkich i składają się z dwóch równie ważnych części: sesji merytorycznej i pikniku integracyjnego. Etap centralny jest wydarzeniem wielowątkowym z poważną sesją merytoryczną, panelami dyskusyjnymi, turniejami sportowymi, konkursami intelektualnymi, pokazami sportowymi, koncertami z udziałem pełnosprawnych i niepełnosprawnych artystów.

Inicjatywy Fundacji

Fundacja realizuje wiele wartościowych projektów i prowadzi społeczne akcje. Jedną z najbardziej znanych była akcja „Tyflobus – widzieć więcej”. Tyflobus to mobilny gabinet rehabilitacyjny. Celem przedsięwzięcia był wzrost wiedzy na temat problemów osób niewidomych i sposobów ich rozwiązywania. Podstawowym założeniem projektu było dotarcie do jak największej liczby osób. Dlatego został zorganizowany objazd Tyflobusem po całej Polsce. Chodziło o to, aby każdy mógł zobaczyć, że nie widzieć nie znaczy być nic niemogącym niepełnosprawnym, lecz mieć trudności, które są do pokonania. Niewidomi mogą być samodzielni w wielu dziedzinach życia. Dla promocji tych idei zorganizowano coroczny konkurs „Jestem lepszy od...”, w którym nagradzane są najciekawsze pomysły dotyczące nowoczesnego podejścia do rehabilitacji osób z dysfunkcją wzroku. Podobne cele były realizowane w kolejnych akcjach: „Specjalista do spraw uśmiechu”, „Specjalista do spraw absurdu”, „Ostatnia deska ratunku”.

Fundacja organizuje cykl konferencji edukacyjno-rehabilitacyjnych, których do tej pory odbyło się sześć. Finansuje badania sondażowe mające na celu ocenę i analizę aktualnej sytuacji tego środowiska.

Publikacje

Fundacja specjalizuje się w publikacjach skierowanych do osób niewidomych, słabowidzących i ich bliskich, a więc rodzin, przyjaciół, nauczycieli, urzędników, opiekunów. Wydaje je w wersji audio, pismem brajlowskim, powiększonym i zwykłym drukiem. Są zróżnicowane tematycznie: książki beletrystyczne, poradniki matematyczne i rehabilitacyjne, przewodniki krajoznawcze, podręczniki, książki kulinarne itp. Często są ozdobione wypukłymi rysunkami, planami i wykresami dostępnymi dotykowo.

Kontakt do Fundacji Szansa dla Niewidomych:

Fundacja Szansa dla Niewidomych
ul. Modlińska 246C, 03-152 Warszawa

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2020

Recenzenci:
dr hab. Bernadeta Szczupał, prof. APS
dr hab. Teresa Żółkowska, prof. US

Redakcja wydawnicza:
Justyna Kowalik

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Sylwia Reguła

Projekt okładki:
Anna M. Damasiewicz

Zdjęcie wykorzystane na okładce:
© Sean Prior | Depositphotos.com

Mecenat nad publikacją sprawuje Fundacja Szansa dla Niewidomych, która doceniając wagę monografii, dofinansowała jej wydanie ze środków własnych

ISBN wersji drukowanej: 978-83-8095-841-8

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-8095-918-7

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2020