Ludzka starość

Wybrane zagadnienia gerontologii społecznej

Artur Fabiś
Joanna K. Wawrzyniak
Agata Chabior

Kraków 2015

Spis treści

Wstęp

Starzenie się i starość.
Definicje – teorie – koncepcje

1. Gerontologia jako nauka o starzeniu się i starości

1.1. Definiowanie gerontologii i jej subdyscyplin

1.2. Kształtowanie się gerontologii społecznej jako nauki

1.3. Metodologia badań gerontologicznych

1.4. Teorie starzenia się i przystosowania do starości

2. Starzenie się i jego charakterystyka

2.1. Starość jednostkowa i globalna

2.2. Starzenie się jako proces

2.3. Zadania rozwojowe w fazie starości

2.4. Kryzysy typowe dla okresu starości

2.5. Typy starzenia się oraz rodzaje przystosowania do starości

2.6. Stereotyp starości i człowieka starego

3. Starość jako zadanie rozwojowe

3.1. Wychowanie do starości i w starości

3.2. Profilaktyka starzenia się

3.3. Wychowanie przez starość

3.4. Dojrzałość

3.5. Mądrość

3.6. Przygotowanie do śmierci

4. Życie duchowe i świat wartości seniorów

4.1. Aksjologiczny wymiar rozwoju człowieka w późnej dorosłości

4.2. Duchowość

4.3. Wiara i religijność

Codzienność życia w starości

1. Jakość życia i satysfakcja życiowa w starości

1.1. Określenie jakości życia

1.2. Pomyślne starzenie się

1.3. Satysfakcja życiowa

2. Potrzeby osób starszych

3. Życie rodzinne i funkcjonowanie gospodarstwa domowego

3.1. Powtórne małżeństwa i związki partnerskie seniorów

3.2. Rola babć i dziadków w funkcjonowaniu rodzin

4. Partnerstwo i seksualność seniorów

4.1. Zmiany biopsychiczne w późnej dorosłości

4.2. Aktywność seksualna

4.3. Sztuka miłosna w starości

5. Jakość życia a przestrzeń fizyczna seniorów

5.1. Mieszkanie dla seniora – aspekty prawne i organizacyjne

5.2. Funkcjonalność mieszkań a bezpieczeństwo i aktywność

Aktywność w starości

1. Edukacja osób starszych

1.1. Specyfika uczenia się ludzi starych

1.2. Samowystarczalność jako nadrzędny cel uczenia się seniorów

1.3. Najpowszechniejsze zakresy uczenia się osób starszych w instytucjach

1.4. Uniwersytet trzeciego wieku jako przykład instytucji kształcenia seniorów

1.5. Miejsce seniorów w edukacji nieformalnej

2. Aktywność społeczna ludzi starszych

2.1. Uczestnictwo seniorów w strukturach społeczeństwa obywatelskiego

2.2. Grupy samopomocowe

2.3. Wolontariat seniorów

3. Uczestnictwo i aktywność kulturalna osób starszych

3.1. Kluby seniora miejscem uczestnictwa i aktywności kulturalnej seniorów

4. Aktywność w obszarze nowych technologii

5. Aktywność zawodowa seniorów

5.1. Determinanty aktywności i dezaktywacji zawodowej

5.2. Aktywność ekonomiczna

5.3. Srebrna gospodarka

5.4. Zarządzanie wiekiem

Zagrożenia, troski i wyzwania w okresie starości

1. Marginalizacja i dyskryminacja osób w okresie późnej dorosłości

1.1. Przyczyny i skutki marginalizacji osób starszych

1.2. Przejawy dyskryminacji seniorów

1.3. Wykluczanie cyfrowe seniorów

2. Zdrowie i choroba jako determinanty jakości życia w starości

2.1. Zdrowie jako czynnik warunkujący jakość życia w starości

2.2. Choroba

3. Troski i niepokoje egzystencjalne ludzi dojrzałych

3.1. Lęk tanatyczny

3.2. Sens życia

3.3. Bilans życia

3.4. Samotność, osamotnienie, izolacja

3.5. Cierpienie

3.6. Strata, żałoba i wdowieństwo

4. Zachowania patologiczne w starości i wobec osób starszych

4.1. Uzależnienia osób starszych

4.2. Ubóstwo i niedostatek seniorów

4.3. Autodestrukcja – samobójstwa w starości

4.4. Przemoc wobec osób starszych

Zakończenie

Bibliografia

Strona redakcyjna

Wstęp

Problematyce starości poświęca się ostatnio bardzo wiele uwagi, co wynika przede wszystkim z zaawansowanego procesu starzenia się społeczeństw wielu krajów Europy, w tym Polski. Jest to skutek spadku współczynnika rozrodczości, ale również umieralności, co powoduje wydłużenie się przeciętnego trwania życia i wzrost liczby osób starszych w porównaniu z liczbą osób młodych. W przełożeniu na język praktyki oznacza to, że za sprawą szeroko rozumianego postępu cywilizacyjnego i następującej wraz z nim poprawy warunków zdrowotnych, ekonomicznych, żywieniowych i społecznych ludzie żyją coraz dłużej, coraz więcej lat pozostaje więc do przeżycia w starości. Dłuższa starość jest wartością autoteliczną, ale też konkretnym (realnym) życiem, które może, lecz nie musi, przemienić się w stan kontemplacji wieku i afirmacji starości. Jest czasem danym i zadanym, który należy wypełnić treściami pozwalającymi na jej wartościowe i godne przeżycie.

Demograficzne zjawisko starzenia się społeczeństw Europy ujawnia pilną potrzebę zarówno podejmowania, jak i promowania działań na rzecz populacji osób starszych, których wynikiem byłoby podniesienie jakości ich życia nie tylko przez tworzenie ram dobrze realizowanej opieki i wsparcia dla seniorów, lecz także przez propagowanie zdrowego, pomyślnego starzenia się na wielu płaszczyznach życia codziennego. Koncepcja ta wykracza poza cel zapobiegania chorobie w populacji seniorów, dąży się w niej natomiast do aktywizowania i optymalizowania funkcjonowania tej grupy społecznej w wymiarze fizycznym, psychicznym i społecznym, edukacyjnym, a także technologicznym. Jednocześnie w opozycji do najbardziej lansowanej teorii aktywności ciągle aktualnie pobrzmiewa koncepcja stopniowego wycofywania się z wielu form aktywności na rzecz rozwoju duchowego, by na tym ostatnim – i w związku z tym wyjątkowym – etapie rozwojowym człowieka zmierzać ku transcendencji.

Na gruncie gerontologii można odnaleźć wiele podejść teoretyczno-badawczych i tylko teoretycznych opisujących i wyjaśniających istotę starzenia się. Jedną z nich, mającą korzenie zarówno socjologiczne, jak i psychologiczne, a obecnie bardzo mocno promowaną i korelowaną z jakością życia w starości, jest teoria aktywności. Istotą tego podejścia jest twierdzenie, że aktywny tryb życia jest w jakimś sensie gwarantem dobrego starzenia się, tzn. źródłem lepszej kondycji człowieka, i dobrego samopoczucia, które uzależnione jest od pojawiających się nowych zadań z równoczesnymi możliwościami/warunkami ich osiągania. Teoria ta jest uzasadnieniem pojawiających się programów aktywizujących ludzi starszych – osób w okresie późnej dorosłości. Dziś w głównej mierze jest argumentem za aktywizacją zawodową osób starszych. W literaturze przedmiotu odnaleźć można krytykę takiego podejścia, ale nie sposób nie zgodzić się z faktem, że aktywność, bardzo szeroko rozumiana, jest jednym z podstawowych motorów, predykatorów rozwoju i dobrostanu człowieka w każdej fazie jego życia. To właśnie aktywne starzenie się oraz jego cel i rezultat –pomyślne starzenie się – przyjęto w omawianej książce za jeden z paradygmatów prowadzonych rozważań i aplikacji badawczych.

Jakość życia w starości bardzo mocno koreluje z aktywnością jako warunkiem i skutkiem pomyślnego starzenia się. Do grupy czynników warunkujących i wyznaczających jakość życia w starości zaliczyć należy: stopień sprawności funkcjonalnej seniorów wyznaczany stanem ich zdrowia, a tym samym pośrednio także wiekiem, poziom poczucia bezpieczeństwa społecznego, określany zastaną i aktualną sytuacją człowieka starszego w rodzinie i społeczeństwie, w tym także bezpieczeństwa ekonomicznego i kulturowego, nasycenie środowiska życia seniorów lokalnymi i powiązanymi z nimi poza lokalnymi inicjatywami aktywizującymi ich życiowo i społecznie, wreszcie aktywność własną samych seniorów.

Rynek wydawniczy jest nasycony opracowaniami dotyczącymi starzenia się jako procesu i starości jako zjawiska kulturowego, charakteryzującymi się tendencją do eksponowania cech właściwych temu okresowi życia. Taki stan rzeczy tłumaczy przede wszystkim demograficzne zjawisko starzenia się społeczeństw Europy i świata, w tym Polski, z całą paletą jego przyczyn i skutków. Wewnątrzgeneracyjne zróżnicowanie populacji seniorów wyraźnie uwidacznia fakt, że starość była i ciągle jest bardzo wymagającym okresem życia, w którym przemieszane są optymalne warunki życia i rozwoju z deficytowymi. To z jednej strony wymusza poszukiwania nowych działań optymalizujących adaptację do starości, z drugiej – innowacyjnych rozwiązań w zakresie wspomagania zaspokajania potrzeb osób starszych, wynikających z pojawiających się deficytów.

Ciągle jeszcze cechuje nas ambiwalencja w postrzeganiu i traktowaniu osób starszych, co ma odzwierciedlenie w funkcjonujących stereotypach odnoszących się do tego okresu życia. Z jednej strony dostrzegamy i doceniamy doświadczenie oraz potencjał tkwiący w osobach starszych, czyniąc ich interesariuszami wielu działań społecznych zmierzających do podnoszenia ich jakości życia. Z drugiej wskazujemy na starość jako ten okres w życiu, który bardziej niż poprzednie zagrożony jest występowaniem zjawisk i procesów negatywnych, wymagających interwencji społecznej.

Sprawą niedrugorzędną jest też to, że zmieniają się również rodziny seniorów, głównie w odniesieniu do ich struktury, co łączy się z wielopokoleniowością. To, że żyjemy dłużej, oznacza nie tylko, iż mamy coraz więcej lat do przeżycia w starości, lecz także że mamy realną szansę, możliwość, a nawet przywilej dożycia takich etapów życia rodzinnego, na których pojawiają się wnuki i prawnuki, a niekiedy również praprawnuki. Tak więc role babci/dziadka, jako wiodące role społeczne w okresie starości, pozostają te same, ale już nie takie same, bo wpisują się w nie nowe zadania i oczekiwania i zmieniają stare. To stawia przed poszczególnymi członkami rodziny i rodziną jako całością (wielopokoleniową) nowe zadania, także z obszaru budowania relacji i przekazu międzypokoleniowego, tak aby dbając o odrębność swoich członków, rodzina zachowała swą ciągłość i tożsamość.

Proponowana książka wpisuje się w wielowymiarowe i wieloobszarowe sposoby poznania, poznawania, oglądu i opisu starzenia się i starości. Ma ona charakter interdyscyplinarny, a koncentruje się wokół społecznych teorii starzenia się i starości. Przeprowadzono w niej analizę różnych aspektów starzenia się i starości w perspektywie doświadczania jednostkowego oraz zbiorowego na poziomie indywidualnym i demograficznym, z wieloma odniesieniami do zadań oraz działań z pola polityki społecznej i pracy socjalnej. Umieszczając te rozważania i dociekania w paradygmacie aktywnego starzenia się, nie tylko uwypuklamy zalety, możliwości i potencjalności okresu starości, lecz także nie uciekamy od pokazywania opresyjności starzenia się i starości, ograniczeń i niemożności charakterystycznych dla tego okresu w życiu, a wszystko to w kontekście szeroko i wielopłaszczyznowo ujmowanych uwarunkowań jednostkowych, społecznych, rodzinnych, ekonomicznych, gospodarczych, zdrowotnych, często zawierających się w przedmiocie polityki społecznej.

W prezentowanej pracy zaproponowano dwa porządki oglądu starzenia się oraz starości i zjawisk z nią współwystępujących. W pierwszym zakres tematyczny podejmowanych rozważań obejmuje możliwości i ograniczenia kształtujące oblicza współczesnej starości i warunki społeczno-kulturowe procesu starzenia się – zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i społecznym. W drugim usystematyzowano treści opisujące starzenie się i starość oraz zjawiska i procesy z nią współwystępujące, tak aby podkreślić epistemologiczny walor książki, a jednocześnie jej elementarny, podręcznikowy charakter.

W kolejnych rozdziałach opisano kształtowanie się gerontologii jako nauki o starzeniu się i starości, uwarunkowaniach tego procesu i jego przebiegu. Omówiono teorie starzenia się i starości ze wskazaniem na główne strategie adaptacji do tego okresu życia, wreszcie opisano cechy starości stanowiące o jej odmienności od pozostałych etapów życia i dość wysublimowanej specyfice.

Dość szczegółowemu oglądowi poddano starość w wymiarze jednostkowym i parametry ją opisujące, takie jak: codzienność seniorów, ich potrzeby z uwzględnieniem ich zmienności i specyfiki, zdrowie, życie rodzinne i przestrzeń fizyczna, wreszcie intymność i prywatność ludzi starszych.

Wymiar jednostkowy uzupełniono o społeczny aspekt starzenia się, w którym szczegółowemu opisowi w pierwszej kolejności poddano kapitał jednostkowy osób starszych – ich możliwości i przestrzeń aktywności edukacyjnej, społecznej, kulturalnej, wyznaczające ramy ich rozwoju oraz budowania tożsamości i podmiotowości. W tym aspekcie nie mogły zostać pominięte procesy i zjawiska społeczne zagrażające funkcjonowaniu seniorów, stanowiące blokady w ich uczestnictwie społecznym.

Nie brak w książce odniesień do zagadnień egzystencjalnych obecnych w życiu ludzi starszych oraz problemów, z którymi przychodzi zmagać się wielu z nich, takich jak: lęki, cierpienie, żałoba i poczucie braku sensu życia, a także ubóstwo, samotność, uzależnienia oraz przemoc doświadczana w starości.

Całość dopełniona została treściami odwołującymi się do aksjologicznej warstwy procesu starzenia się i przeżywania starości.

Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników, mimo wielu jej epistemologicznych, aksjologicznych, a także prakseologicznych walorów nie daje odpowiedzi na wszystkie nurtujące nas pytania o naturę starości i różnorodność jej przeżywania. Wierzymy, że rozbudzi w Czytelnikach ciekawość do dalszych pogłębionych teoretyczno-empirycznych poszukiwań i ustaleń.

Autorzy

Zakończenie

Starość jest częścią naturalnego biegu życia człowieka, jest okresem trudnym i coraz dłuższym. Rosną też współcześnie oczekiwania wobec niej – coraz rzadziej jawi się jako faza odpoczynku, bierności i konsumpcji. Coraz częściej stawia się przed człowiekiem starszym wymagania i oczekiwania typowe dla młodszych grup społecznych. To powoduje, że granice starości stają się coraz bardziej płynne. Osoby w wieku 60+ są aktywne zawodowo i społecznie, gdyż tego oczekuje od nich reszta społeczeństwa. Nie bez znaczenia są kryteria ekonomiczne i fizyczne w określaniu progu starości – aktywność i stan zdrowia są czynnikami najwyraźniej różnicującymi populację 60+ i 80+.

Jakkolwiek niehomogeniczna jest starość, rolą nauki i działań społecznych jest dostarczenie możliwie jak najszerszej wiedzy na jej temat, gdyż służy to nie tylko samemu poznaniu tego okresu życia, lecz także – a może przede wszystkim – znalezieniu najbardziej różnorodnych i optymalnych sposobów przygotowania się na wyzwania, ale i szanse rozwojowe tkwiące w tej fazie życia.

Coraz dłuższe życie i lepszy w porównaniu z seniorami w poprzednich dekadach stan zdrowia rysują przed człowiekiem perspektywę oraz konieczność zagospodarowania starości – kilkunastu, a częściej kilkudziesięciu lat rozwoju, aktywności i budowania satysfakcji życiowej.

Perspektywa humanistyczna w podejściu do starości, którą w tej monografii prezentujemy, podkreśla szanse, możliwości, ale również zagrożenia, jakie towarzyszą tej fazie życia i wpływają na jej jakość – indywidualnie kreowaną. Jednak świadomość globalnych tendencji w postrzeganiu starości ma również znaczenie – wzrasta dzięki temu poziom wiedzy na temat tego okresu życia. Badania demograficzne i ekonomiczne również dostarczają informacji, które budują społeczne postrzeganie starości, to z kolei wpływa na postawy wobec starości jednostkowej – własnej i najbliższych, otoczenia. Wiedza gerontologiczna odpowiednio podawana oraz propagowana zmienić może podejście młodych pokoleń do tego etapu życia, modyfikować postawy i niwelować społeczne stereotypy – nieprawdziwe i niekorzystne dla osób starszych i starzejących się.

Świadomość i znajomość procesu starzenia się są niezbędne do zmiany ludzkich postaw wobec starości oraz do kreowania nowego, korzystnego sposobu starzenia się kolejnych pokoleń. Wychowanie do starości, które skierowane powinno być do najmłodszych pokoleń, spełni swoją funkcję, kiedy znanym i powszechnym zjawiskiem będzie profilaktyka (negatywnej) starości realizowana w różnych wymiarach edukacji oraz życia społecznego jako upowszechnianie zdrowego i aktywnego stylu życia umożliwiającego czerpanie satysfakcji oraz rozwijanie się, także przez umiejętność rozpoznawania oraz unikania negatywnych zachowań i działań w okresie późnej dorosłości.

Warunkiem pozytywnego – społecznie i indywidualnie – starzenia się jest poznanie własnych możliwości, szukanie satysfakcjonujących sposobów ich realizowania, podejmowanie zadań, jakie życie stawia zarówno przed człowiekiem starzejącym się, jak i już w okresie późnej starości.

Codzienność w starości może mieć różne odcienie, a dbanie o jakość życia w tej fazie w dużej mierze spoczywa na rodzinie czy przyjaciołach i polega na utrzymywaniu kontaktów społecznych, zapewnieniu właściwego wsparcia w dążeniu do realizacji potrzeb oraz niezbędnej opieki. Rola najbliższej społeczności (rodziny, przyjaciół, sąsiadów) oraz właściwie zorganizowanego otoczenia jest tu nieoceniona.

Jakkolwiek zmiany fizyczne, psychiczne i społeczne w życiu seniorów by nie postępowały, aktywność w życiu osobistym, towarzyskim oraz szeroko pojmowanym społecznym funkcjonowaniu – działalności, edukacji, a nawet twórczości – jest możliwa, a nawet wskazana, w zakresie wyznaczonym i możliwym do realizowania przez seniora. Podobnie rzecz się ma z adaptacją do zmian i nowych warunków życia – wzrastające możliwości podejmowania edukacji, trening poznawczy, uczenie się, samokształcenie oraz samowychowanie znacznie poszerzają spektrum działalności i rozwoju osób starszych. Mowa tu nie tylko o uczeniu się języków obcych czy nowych technologii (poznawaniu obszarów, w których seniorzy najbardziej odstają od reszty społeczeństwa), lecz także o twórczym uczestnictwie w życiu kulturalnym i społecznym, a nade wszystko w życiu zawodowym.

W tego rodzaju zmianach społecznych pomóc ma nie tylko nastawienie społeczne – zmiana postaw i stereotypów, lecz także odpowiednia infrastruktura oraz działalność określonych organizacji i instytucji, które stworzą warunki do rozwoju zainteresowań, twórczości oraz szeroko pojmowanego życia intelektualnego, a także duchowego seniorów.

W tym kontekście ważna jest świadomość zagrożeń, jakie mogą się pojawić (i nader często się pojawiają, co dostarcza dodatkowych argumentów za rzetelną edukacją w tym obszarze) w życiu seniorów. Marginalizacja, ekskluzja społeczna (w tym zawodowa), a także szereg czynników i zjawisk patologizujących życie codzienne, takich jak choroba (zwłaszcza przewlekła i wielochorobowość), uzależnienia i przemoc (także symboliczna) wobec seniorów, osamotnienie, izolacja oraz odczuwany brak sensu w życiu (negatywny bilans życiowy), są od dawna poważnym problemem, na którego rozmiary znaczny wpływ mają braki w edukacji oraz niewłaściwe społeczne podejście do starości i ludzi starych.

Poszerzaniu wiedzy z wymienionych obszarów oraz przybliżaniu i oswajaniu starości jako okresu życia potencjalnie coraz dłuższego i bardziej osiągalnego dla współczesnego człowieka służyć ma nasza książka.

Wierzymy, że szeroki zakres problemów w niej prezentowanych, bogactwo zagadnień oraz danych zaczerpniętych z wielu różnych źródeł pozwolą w miarę wnikliwie spojrzeć na starość i starzenie się jako zjawiska nieodległe, nieobce i na tyle naturalne („ludzkie” – jak głosi tytuł i humanistyczne w naszym zamiarze podejścia), by możliwe było ich poznanie oraz zrozumienie. Jeśli książka ta przyczyni się także do otworzenia się na możliwość przygotowania się do starości własnej lub innych, planowania jej lub chociażby myślenia o niej, uznamy z satysfakcją, że nie zmarnowaliśmy miesięcy swojej pracy.  

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015
© Copyright by Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2015

Recenzenci:
prof. dr hab. Olga Czerniawska
dr hab. Elżbieta Traałek, prof. UJK
dr Beata Bugajska
dr Aleksandra Błachnio

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-873-1

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-946-2

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015