redakcja naukowa
Agnieszka Ogonowska
Grzegorz Ptaszek

Człowiek – Technologia – Media

Konteksty kulturowe i psychologiczne

Kraków 2015

Spis treści

Wstęp

Wpływ wysokich technologii na rozwój poznawczy dzieci w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym

Bibliografia

Czy szkoła może być cyfrowa?

Wstęp

Cyfrowy – analogowy

Myślimy i działamy analogowo

Cyfrowa szkoła czy tylko nowe technologie w kształceniu szkolnym

Czy szkoła będzie cyfrowa?

Podsumowanie

Bibliografia

Interpersonalne, grupowe i społeczne relacje w nauczaniu na odległość

Typy relacji uczestników nauczania na odległość

Materiał badawczy

Termin, cel i sposób badania

Kontestacja i rywalizacja w obliczu niejasnych wymagań

Akulturacja jako anomia

Nauczanie na odległość: budowanie więzi czy promocja konformizmu?

Bibliografia

Nowe media a kształt wczesnej edukacji

Wstęp

Istota wczesnej edukacji i jej uwarunkowania

Kształtowanie medialnej przestrzeni edukacyjnej

Edukacja medialna w procesie wczesnej edukacji

Podsumowanie

Bibliografia

Siecioholizm: opis zjawiska oraz jego uwarunkowania psychologiczne, socjokulturowe i technologiczne

Wstęp: uzależnienia medialne jako dziedzina badań interdyscyplinarnych

Typy siecioholizmu

Fazy siecioholizmu oraz formy interwencji psychopedagogicznej i edukacyjnej

Przyczyny siecioholizmu

Społeczeństwo uzależniające i jego mechanizmy

Formy działań terapeutycznych i edukacyjnych

Bibliografia

Medialna wielozadaniowość (media multitasking) w świetle badań psychologicznych

Nowe media, nowe nawyki, nowe problemy badawcze

Czym jest (media) multitasking?

Co sprzyja wielozadaniowości?

Selektywność i podzielność uwagi a wielozadaniowość

Wielozadaniowość – podejście antropologiczne i kulturowe

Media mutitasking a procesy uwagi

Media multitasking a pamięć

Media multitasking a funkcjonowanie kontroli poznawczej

Media multitasking a integracja multisensoryczna

Podsumowanie

Bibliografia

„Wzmocniona? Rzeczywistość” Ludzkie praktyki i doświadczenia w hybrydalnej rzeczywistości

Bibliografia

Afektywny wymiar typografii

Wstęp

Początki badań nad typografią

Nowe myślenie o typografii

Cechy wizualne w typografii

Płynność percepcyjna w procesie przetwarzania informacji

Jak płynność percepcyjna łączy się z afektem?

Cechy wizualne pisma a odczucia afektywne – rola płynności

Uwagi końcowe

Bibliografia

Usługi wybranych bibliotek akademickich wykorzystujących technologie IT oraz nowe narzędzia komunikacji jako formy zdobywania wiedzy i przetwarzania informacji

Wprowadzenie

Istota komunikacji społecznej

Technologie informacyjno-komunikacyjne w kontaktach z odbiorcami usług bibliotecznych

Usługi wybranych bibliotek akademickich a potrzeby współczesnego społeczeństwa

Zakończenie

Bibliografia

Ewolucja roli specjalisty w mediach Od paternalistycznego eksperta w TV do komunikatywnego everymana w sieci

Problem badawczy

Wyniki

Opis wyników

Interpretacja wyników

Podsumowanie

Bibliografia

Kampanie społeczne w obronie praw zwierząt – typologia, kontekst medialny i teoretyczny

Wstęp

Kontekst historyczny

Chów przemysłowy zwierząt – fakty

Zezwierzęcanie zwierzęcia – przykłady kampanii społecznych

Posthumanizm krytyczny

Aspekt technologiczny

Podsumowanie

Człowiek XXI wieku i doświadczenie rzeczywistości odbite w kinie Puzzle films jako metafora współczesnego świata

Kino schizofreniczne

Inspiracje

Co widz robi z filmem?

Widz i bohater

Doświadczenie rzeczywistości

Bibliografia

Kulturowe aspekty odbioru filmu

Bibliografia

Noty o autorach

Strona redakcyjna

Wstęp

Związek człowieka z technologią rozpoczął się już na początku rozwoju istot humanoidalnych. Wtedy to technologia funkcjonowała pod postacią różnych prymitywnych narzędzi, które służyły fizycznej obróbce świata dostępnego zmysłom, uwalniając naszych przodków od posługiwania się wyłącznie kończynami. Narzędzia nie tylko rozszerzały stopniowo nasze możliwości manualne i motoryczne, ale także wtórnie wpływały na budowę i działanie mózgu oraz zmiany anatomiczne zachodzące w samym ciele (m.in. pionizacja, kciuk przeciwstawny). Ten wczesny okres funkcjonowania praprzodków człowieka w środowisku określającym ich codzienną egzystencję to jeszcze faza, w której panowali oni całkowicie nad wymyśloną przez siebie technologią.

Z czasem potrzebom stricte adaptacyjnym zaczęła towarzyszyć potrzeba innowacyjności i kreatywności, tak znana współczesnemu człowiekowi. Rozwój technologii, w tym różnych mediów służących komunikacji społecznej, powoli wymykał się spod kontroli istot ludzkich, co dało początek samonapędzającym się układom inteligentnym, często o charakterze hybrydalnym (człowiek-maszyna), w których człowiek – między innymi za sprawą własnej emocjonalności i uczuciowości – pełnił rolę najsłabszego ogniwa. Połączenie pierwiastka biologicznego i technologicznego, zanim stało się realnością, było przewodnim tematem wielu tekstów literackich i filmowych z gatunku science fiction. Współcześnie, choćby w odniesieniu do możliwości, jakie oferują: inżynieria genetyczna, transplantologia czy chirurgia plastyczna, coraz wyraźniej artykułuje się sądy na temat cyborgizacji człowieka oraz dynamicznego rozwoju tzw. społeczeństwa postbiologicznego. Zapowiedź tej tendencji odnajdujemy nie tylko w tekstach literackich i filmowych, ale także w wielu przedsięwzięciach artystycznych związanych ze sztuką ciała (body art).

Współcześnie w wielu przypadkach to technologia dominuje nad człowiekiem, zwłaszcza gdy mamy do czynienia z tymi rozwiązaniami, które bazują na idei sztucznej inteligencji czy „maszyny uczącej się”. Problem determinizmu technologicznego dotyczy mediów elektronicznych i tzw. nowych mediów, które są wszechobecne – właściwie we wszystkich obszarach naszego życia, zarówno prywatnego, jak i zawodowego. Ułatwiając nam komunikację, zmieniają nasz sposób postrzegania czasu i przestrzeni, nakładają własną logikę na relacje międzyludzkie, określają podstawowe strategie porozumiewania się czy wyrażania uczuć. Uczestniczą w procesach uczenia się – zarówno w szerokim psychologicznym znaczeniu tego słowa, jak i w ujęciu wąskim, na przykład w rożnych formach e-learningu – i modelują je. Dostępne rozwiązania technologiczne (zwłaszcza te oparte na interaktywności, cyfrowości i konwergencji) wpływają także (na skalę dotychczas nieobserwowalną w historii ludzkości) na tradycyjne media (film, telewizję, radio, teatr, literaturę i książkę), a pośrednio również na nas – konsumentów i twórców kultury Web 2.0.

Sytuacja cywilizacyjna, w jakiej się znaleźliśmy, stwarza wiele szans zarówno edukacyjnych, jak i rozwojowych, ale przynosi także szereg zagrożeń. Przykładem tych ostatnich są choćby uzależnienia od nowych technologii, które w dużej mierze wynikają z braku ewolucyjnego przystosowania się człowieka do nowej sytuacji socjokulturowej. Okazało się bowiem, że technologie rozwijają się w tempie przewyższającym nasze możliwości adaptacyjne czy poznawcze. Nie jest jeszcze pewne, czy uda nam się je przezwyciężyć, chociaż naukowcy pracują w swoich laboratoriach nad tym, aby nowe technologie udoskonalały naszą codzienną egzystencję.

Zgromadzone w niniejszym tomie artykuły w różnym stopniu koncentrują się na relacji człowieka z technologią i mediami, ukazują technologiczno-medialny wpływ na różne płaszczyzny funkcjonowania istot ludzkich – zarówno w sferze psychologicznej, jak i społecznej, edukacyjnej czy kulturowej. Ich autorami są głównie psycholodzy, kulturoznawcy oraz pedagodzy, dzięki czemu otrzymujemy interdyscyplinarne i wieloaspektowe spojrzenie na omawianą problematykę.

Tom otwiera artykuł Jagody Cieszyńskiej-Rożek o wpływie wysokich technologii na rozwój poznawczy dzieci w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym. Autorka, przywołując badania prowadzone przez neuropsychologów oraz odwołując się do badań własnych, stwierdza, że zbyt wczesny kontakt z mediami ekranowymi (laptop, tablet) powoduje u dzieci między innymi zaburzenia koncentracji oraz kłopoty w opanowaniu umiejętności czytania i pisania.

Kolejne trzy teksty poświęcone są wykorzystaniu nowych technologii w kształceniu formalnym (edukacji szkolnej oraz dydaktyce uniwersyteckiej) oraz ich wpływie na relacje między wszystkimi uczestnikami tego procesu. Andrzej Rygałło zastanawia się, czy współczesna szkoła – tworzona przez „cyfrowych imigrantów” – może być cyfrowa, Anna Slósarz analizuje zachowania uczestników kursów e-learningowych, a Joanna Juszczyk-Rygałło opisuje, jak wygląda wczesna edukacja w warunkach stosowania nowych mediów.

Tekst Agnieszki Ogonowskiej dotyczy z kolei zjawiska siecioholizmu (a więc zagrożeń związanych z wykorzystaniem mediów) oraz jego uwarunkowań psychologicznych, socjokulturowych i technologicznych. Scharakteryzowane przez badaczkę najczęstsze formy tzw. problemowego użytkowania Internetu (e-hazard, uzależnienie od wirtualnych gier, uzależnienie od komputera czy przeciążenie informacyjne) dotychczas nie znalazły się (poza uzależnieniem od wirtualnych gier – Internet Gaming Disorder – DSM V) w obowiązujących klasyfikacjach zaburzeń psychicznych.

Grzegorz Ptaszek natomiast poświęca swoją pracę zjawisku medialnej wielozadaniowości (media multitasking), polegającemu na jednoczesnym korzystaniu z różnych mediów podczas wykonywania wielu zadań w tym samym czasie. Prowadzone od lat trzydziestych XX wieku przez psychologów poznawczych badania nad funkcjami uwagi oraz pamięcią (zwłaszcza badania Alana Allporta oraz Daniela Kahnemana) jednoznacznie określają warunki, w jakich człowiek może wykonywać kilka zadań jednocześnie. Technologia napotyka w tym miejscu opór naszego systemu poznawczego, który niezbyt dobrze radzi sobie z tego typu wyzwaniami.

Grzegorz Zyzik pisze w swoim artykule o równie ciekawym zjawisku, jakim jest rozszerzona rzeczywistość (Augmented Reality), która w swoim założeniu zmierza do tego, aby być udoskonaleniem naszej codziennej egzystencji. Wiele wskazuje na to, że w przyszłości rozszerzona rzeczywistość może się stać nieodzowna w życiu codziennym. Już dzisiaj jest wykorzystywana na przykład w celach terapeutycznych, głównie do leczenia fobi1.

Kolejny artykuł – autorstwa Małgorzaty Ciesielskiej oraz Remigiusza Szczepanowskiego – poświęcony jest relacji pomiędzy typografią a oceną emocjonalną tekstu. Cechy wizualne pisma mogą wpływać nie tylko na odbiór tekstu, lecz także na jego ocenę. W kontekście wpływu technologii na człowieka zjawisko to jest o tyle ważne, że pozwala na przykład twórcom stron internetowych manipulować typografią w celu uzyskania określonych efektów.

Tekst Magdaleny Musieli dotyczy wybranych form i źródeł zdobywania wiedzy oraz rodzajów przekazu informacji, którymi posługuje się współczesne społeczeństwo. Autorka omawia różne zależności między przemianami odnoszącymi się do sposobów zdobywania wiedzy a technikami przekazywania komunikatów i zachodzących relacji społecznych w tym środowisku.

Ostatnie cztery teksty opisują pewne przemiany, jakie zaszły w telewizji i kinie pod wpływem zmian technologiczno-kulturowych, na poziomie zarówno dyskursywnym, jak i odbioru. Artykuł Mariusza Makowskiego poświęcony jest roli eksperta i jej przeobrażeniom związanym z funkcjonowaniem w przestrzeni medialnej. Magdalena Stoch charakteryzuje wybrane kampanie społeczne w obronie praw zwierząt, z uwzględnieniem ich problematyki i dostosowanych do niej form ekspresji medialnej. Patrycja Włodek poświęca swoją pracę filmom zagadkom (puzzle films), będącym w dużym stopniu dziełem nowych mediów oraz wykorzystującym sposób prezentowania fabuły znany z gier komputerowych. Z kolei zamykający tom artykuł Bogusława Skowronka, również poświęcony filmowi, koncentruje się na nowych praktykach odbioru tego produktu kulturowego. Autor w swoim tekście zastanawia się, czym jest dzisiaj film w kontekście różnych nowomedialnych i cyfrowych obrazów.

Autorom artykułów zgromadzonych w tomie udało się ukazać niektóre z kluczowych związków człowieka z technologią i mediami. Mamy nadzieję, że problematyka ta stanie się źródłem inspiracji dla kolejnych debat i konferencji poświęconych tym zagadnieniom, właśnie w takim interdyscyplinarnym ujęciu, które daje szansę wielostronnego i wielokontekstowego ujęcia tematu. A właśnie tego wymagają nasze czasy, cywilizacja medialna, w której funkcjonujemy i jaką nadal współkreujemy.

Agnieszka Ogonowska, Grzegorz Ptaszek

Kraków, 8 czerwca 2014 r.

1Ciekawie piszą na ten temat: M.C. Juan, C. Botella, R. Baños, M. Alcañiz, B. Guerrero, C. Monserrat w artykule zatytułowanym Using augmented reality to treat phobias, http://users.dsic.upv.es/~mcarmen/docs/ARanimals1.pdf (dostęp: 10.06.2014).

Noty o autorach

Ciesielska Małgorzata – studentka studiów doktoranckich w Wyższej Szkole Psychologii Społecznej na kierunku psychologia, zajmuje się teorią i praktyką komunikacji wizualnej.

Cieszyńska-Rożek Jagoda – profesor doktor habilitowany, psycholog i logopeda, kieruje Katedrą Logopedii i Zburzeń Rozwoju na Uniwersytecie Pedagogicznym im. KEN w Krakowie. Jest autorką Symultaniczno-Sekwencyjnej Nauki Czytania® oraz założeń Metody Krakowskiej. Opublikowała osiem książek naukowych, dotyczących nauki czytania, zaburzeń rozwoju i autyzmu.

Juszczyk-Rygałło Joanna – doktor nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa, adiunkt w Zakładzie Wychowania przez Sztukę Instytutu Edukacji Przedszkolnej i Szkolnej w Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Prowadzi badania naukowe w obszarze translatoryki i literaturoznawstwa. W obrębie jej zainteresowań znajdują się również teoria i praktyka kształcenia czytelniczego i medialnego w edukacji elementarnej dzieci.

Makowski Mariusz – doktor, adiunkt w Katedrze Psychologii i Dydaktyki Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Interesuje się psychologią mediów i fotografii oraz problematyką kształtowania postaw. Zajmują go również zagadnienia mechanizmów wpływu społecznego w perspektywie organizacji.

Musiela Magdalena – od ponad 15 lat pracuje na stanowisku bibliotekarza w bibliotece akademickiej w Poznaniu. Doświadczenie zdobyte w codziennej pracy wykorzystuje także w przedsięwzięciach Koła Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich działającego przy Bibliotece Głównej UE w Poznaniu, a także Koła Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego działającego w Poznaniu. Jej zainteresowania naukowe obejmują takie dziedziny, jak: pedagogika, informatyka, informacja naukowa i bibliotekoznawstwo, a także public relations.

Ogonowska Agnieszka – profesor, doktor habilitowany, pracownik Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, absolwentka psychologii i filmoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autorka licznych publikacji poświęconych problematyce edukacji medialnej, teorii filmu i telewizji, komunikacji społecznej i kultury współczesnej. Prowadzi badania naukowe i zajęcia dydaktyczne związane z medioznawstwem, kulturoznawstwem i psychologią społeczną. Prezes Polskiego Towarzystwa Edukacji Medialnej.

Ptaszek Grzegorz – doktor, adiunkt na Wydziale Humanistycznym Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Autor monografii Talk show. Szczerość na ekranie? (Warszawa 2007), współredaktor czterech tomów zbiorowych poświęconych różnym aspektom mediów (m.in. Komunikowanie (się) w mediach elektronicznych – język, edukacja, semiotyka, Warszawa 2009; Zmierzch telewizji? Przemiany medium. Antologia, Warszawa 2011; Współczesna psychologia mediów. Nowe problemy i perspektywy badawcze, Kraków 2013) oraz licznych artykułów na ten temat. Interesuje się genologią medialną i lingwistyczną, odbiorem tekstów medialnych, edukacją medialną oraz zachowaniami komunikacyjno-językowymi w sytuacjach społecznych; wiceprezes Polskiego Towarzystwa Edukacji Medialnej;
e-mail: gptaszek@gmail.com.

Rygałło Andrzej – doktor nauk technicznych, inżynier. Jest adiunktem w Instytucie Technologii Mechanicznych na Wydziale Inżynierii Mechanicznej i Informatyki Politechniki Częstochowskiej. Praktyk i propagator kształcenia zdalnego. Zajmuje się problematyką zastosowania nowych technologii cyfrowych w kształceniu politechnicznym.

Skowronek Bogusław – profesor, doktor habilitowany, pracownik Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie. Jego główne zainteresowania badawcze to filmoznawstwo, wiedza o mediach oraz lingwistyka kulturowa. Autor licznych prac i artykułów poświęconych filmowi, mediom, edukacji, lingwistyce i zjawiskom współczesnej kultury, m.in. książek: O dialogu na lekcjach w szkole średniej. Analiza pragmatyczno-językowa (Kraków 1999); Konceptualizacje filmu i jego oglądania w języku młodzieży. Studium kognitywno-kulturowe (Kraków 2007); Film w przestrzeni kultury audiowizualnej. Studia. Szkice. Interpretacje (Kraków 2011); Mediolingwistyka. Wprowadzenie (Kraków 2013).

Stoch Magdalena – doktor, adiunkt na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie.

Szczepanowski Remigiusz – doktor, adiunkt w Wyższej Szkoły Psychologii Społecznej na Wydziale Zamiejscowym we Wrocławiu. Zajmuje się psychologią poznawczą oraz neurokognitywistyką.

Ślósarz Anna – doktor, adiunkt w Katedrze Mediów i Badań Kulturowych oraz Katedrze Dydaktyki Literatury i Języka Polskiego Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Edukacji Medialnej. Specjalizuje się w edukacji medialnej, zwłaszcza badaniu polskich i zagranicznych witryn oświatowych. Na uczelnianej platformie MOODLE prowadzi kursy nauczania na odległość, dotyczące funkcji nowych mediów w nauczaniu, dydaktyki wiedzy o kulturze, technologii informacyjno-komunikacyjnych w pracy humanistów, kulturowej roli filmowych adaptacji, podstaw komunikacji społecznej, teorii: mediów oraz kultury. Autorka książek: Lektury licealne a kino komercyjne. Aksjologiczny wymiar edukacji filmowej (Kraków 2002); Media w służbie polonisty (Kraków 2008); Ideologiczne matryce. Lektury a ich konteksty. Postkomunistyczna Polska – postkolonialna Australia (Kraków 2013).

Włodek Patrycja – doktor nauk o sztuce, absolwentka socjologii i filmoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim, pracuje na Uniwersytecie Pedagogicznym im. KEN w Krakowie. Autorka rozprawy doktorskiej Czarny kryminał Raymonda Chandlera w literaturze i filmie oraz licznych tekstów o tematyce filmowej publikowanych w tomach zbiorowych. W kręgu zainteresowań autorki znajdują się zagadnienia z zakresu historii kina, ze szczególnym uwzględnieniem historii kinematografii amerykańskiej, a także neoseriali.

Zyzik Grzegorz – student kulturoznawstwa na Uniwersytecie Opolskim. Jego zainteresowania naukowe obejmują posthumanizm, cyborgizację, bio art, problematykę tożsamości graczy i szeroko rozumianą kulturę gier komputerowych. Obecnie koncentruje się na zagadnieniu biohackingu oraz na poszukiwaniu przykładów wykorzystywania oprogramowania przez ruchy społeczne.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2014

Recenzent:
dr hab. Małgorzata Lisowska-Magdziarz (UJ )

Redakcja naukowa:
prof. dr hab. Agnieszka Ogonowska (UP im. KEN w Krakowie)
dr Grzegorz Ptaszek (AGH w Krakowie)

Redakcja streszczeń w języku angielskim:
Aleksander Skrzypek

Redakcja wydawnicza:
Joanna Kosturek

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-782-6

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-729-1

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015